/zin88nr1_004_0001.djvu

			3. A. SZREJDER 
Wszechzwiązkowy Instytut Informacji 
Naukowej i Technicznej 
Akademii Nauk ZSRR 
PROBLEMY SPOŁECZNO-KUlTUROWE I TECHNICZNO-EKONOMICZNE 
ŚRODOWISKA INFORMACYJNEGO* 
Różnice i podobieństwa między  
techniczno-ekonomicznymi i społeczno-kulturowym czynnikami  
rozwoju społecznego. Społeczno-kulturowe aspekty 
informatyzacji. Wiedza i informacja -czynnik 
ludzki i techniczny w informacji naukowej.  
Wiedza i informacja jako składniki potencjału  
społecznego. 
Środowisko informacyjne^organizowane jest na bazie środków  
technicznych zapewniających gromadzenie, przetwarzanie, magazynowanie i 
dystrybucję informacji. Pojawienie się materiałów, dzięki którym  
możliwe stało się magazynowanie i przekazywanie znaków pisma, było  
rezultatem innowacji technicznych. Drukarstwo, redagowanie czasopism, 
tworzenie katalogów, indeksów i wtórnych wydawnictw informacyjnych - 
wszystkie te procesy oparte zostały na określonych zdobyczach  
techniki. Nowe technologie informacyjne bazują na najnowszych  
osiągnięciach elektroniki. Stąd może powstać wniosek, że tworzenie  
środowiska informacyjnego, to przede wszystkim tworzenie nowych technologii 
na bazie środków technicznych, samo zaś środowisko służy wyłącznie 
celom przekazu informacyjnego w czasie i przestrzeni. Zapomina się 
przy tym, że informacja - krążąca i przechowywana w środowisku  
informacyjnym - jest .czymś zupełnie innym niż informacja stanowiąca 
sygnał sterujący w systemie cybernetycznym. Informacja ta występuje 
w zasadzie jako przekształcona forma wiedzy, umożliwiająca przekaz 
owej wiedzy w społeczeństwie, czyniąc ją przez to własnością 
xtytuł oryginału: Social'no-kulturnye i techniko-ekonomiceskie aspekty raz- 
vitija informacionnoj sredy. 
ros. informacionnaja sreda, 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 1988 nr 1(52) 
3
		

/zin88nr1_005_0001.djvu

			społeczną. Jeśli w cybernetyce główną cechą informacji jest dążenie 
do likwidacji nieokreśloności, to informacja - wiedza daje odbiorcy 
nieprzewidywane dotąd możliwości praktycznego realizowania zamierzeń. 
W cybernetyce informację traktuje się jak usuniętą nieokreśloność, 
2/ 
charakteryzującą się zmniejszeniem entropii. W informacji naukowej 
efektywna miara informacji winna charakteryzować się.rozszerzeniem 
możliwości wyboru, pozwalającej użytkownikowi na zdobycie nie  
posiadanej dotąd wiedzy. 
Ta specyfika informacji związana jest ze środowiskiem  
informacyjnym, lecz nie wynika z jakichś jego szczególnych charakterystyk 
technicznych, tylko ze specyficznej roli/ jaką odgrywa ono w sferze 
kultury. W tym właśnie zakresie ujawnia się istotna właściwość  
środowiska informacyjnego: oparte na środkach technicznych, stanowi  
nierozłączny element kultury, zaś jego cechy związane są ściśle z  
wykonywaną funkcją społeczno-kulturową. Dopóki analizujemy środowisko  
informacyjne wyłącznie w aspekcie gromadzonych tam i krążących w nim 
informacji, poty będziemy postrzegać je jako obiekt techniczny,  
służący określonym celom, które z kolei będą zaledwie funkcjonalnymi 
warunkami działania dla stosowanych technologii. Jeżeli jednak  
zaczniemy traktować środowisko' informacyjne jako środek komunikacji 
międzyludzkiej (bynajmniej nie sprowadzające się do przekazywania  
danych rzeczowych, ale związanych z przekazem poglądów, rozporządzeń, 
przyrzeczeń, hipotez, pytań itp.), wówczas stanowić będzie ono  
nieodłączny element kultury - i jako taki poddawany będzie badaniom.  
Otwarte sformułowanie poglądu, że przedmiotem zainteresowania informacji 
naukowej jest komunikacja w nauce /6/ jest faktycznym potwierdzeniem 
znaczenia kulturowego zjawiska informacji. Określenie "naukowa" od 
samego początku nie oznaczało ograniczenia wyłącznie do sfery nauki, 
lecz podkreślało, że chodzi o informacje stanowiące wiarygodne opinie, 
uzyskiwane metodami wykorzystującymi kryteria naukowe. Wagę poglądu, 
że środowisko informacyjne nie jest jedynie magazynem informacji,lecz 
także środkiem komunikacji społecznej, podkreślają przeprowadzone 
niedawno badania naukowe /21/. W badaniach tych przeciwstawiono dwie 
koncepcje rozwoju informacji: koncepcję magazynowania zasobów i  
koncepcję komunikacyjną. Obie te koncepcje wzajemnie się uzupełniają. 
ros. informatika . 
4
		

/zin88nr1_006_0001.djvu

			Koncepcja magazynowania zasobów wynikła z traktowania  
środowiska informacyjnego jako, przede wszystkim, systemu technicznego  
umożliwiającego przechowywanie informacji, będącej obiektywnym obrazem 
świata (nie związanym z żadnymi subiektywnymi poglądami), a także 
pozwalającego na wygodne udostępnianie owych informacji użytkownikom 
środowiska informacyjnego. W przeciwieństwie do tego koncepcja  
komunikacyjna traktuje środowisko informacyjne oraz wbudowane weń  
komponenty, czyli systemy informacyjne jako miejsce przekazywania ludzkich 
poglądów i w ogóle - wymiany różnego rodzaju wiadomości, to znaczy 
jako środek umożliwiający pełnienie społeczno-kulturowych funkcji - 
swego rodzaju techniczną protezę wstawioną w dziedzinę kultury. 
Hipostazowanie jednego z wspomnianych aspektów przyniosło  
poważne problemy praktyczne. Podejście czysto techniczne lub źródłowe 
wyklucza zajmowanie się osobistymi charakterystykami użytkowników i 
- w ostatecznym rachunku - zastępuje ideę realnej roli informacji w 
społeczeństwie różnorodnymi koncepcjami ról, jakie mogą i powinny 
odgrywać w społeczeństwie systemy techniczne. W ten sposób tworzone 
są technologie pozbawione wyjściowych koncepcji, wywodzące się z  
dowolnie określanych parametrów środowiska informacyjnego oraz nie 
odzwierciedlające rzeczywistych funkcji informacji, wiążących je  
wzajemnymi relacjami z użytkownikami. Podejścia takie wynikają z  
magicznej wiary w to, że możliwości techniczne przesądzają o zadaniach 
systemów technicznych. W przypadkach krańcowych stanowię one  
techniczne utopie, które narzucają społeczeństwu konieczność rozwiązywania 
tych zadań, z którymi radzi sobie współczesna technika, w przekonaniu, 
że rezultaty przyniosą korzyść społeczeństwu. Z kolei  
hipostazowanie podejścia społeczno-kulturowego doprowadzić może do  
zlekceważenia możliwości technicznych, do przeoenienia możliwości  
wykorzystania środków technicznych tam, gdzie nie przygotowano jeszcze do tego 
odpowiednich warunków, bądź do niedocenienia innowacji technicznych 
i ich skutków w sferze społeczno-kulturowej. 
Trudność połączenia obu aspektów polega na ich uzależnieniu od 
aspektów technicznych (a nawet techniczno-ekonomicznych) i społeczno- 
-kulturowych, które mają przeciwstawny charakter. 
5
		

/zin88nr1_007_0001.djvu

			PRZECIWIEŃSTWA I ZGODNOŚCI CZYNNIKÓW TECHNICZNO-EKONOMICZNYCH 
I SPOŁECZNO-KULTUROWYCH ROZWOJU SPOŁECZNEGO 
Określenie szeregu specyficznych wzajemnych przeciwieństw  
pomiędzy czynnikami społecznego rozwoju możliwe jest w takim stopniu, w 
jakim można mówić o zjawiskach czysto techniczno-ekonomicznych, bądź 
czysto społeczno-kulturowych. Lepiej jest traktować je jako różnice 
zachodzące pomiędzy elementem (bądź aspektem)  
techniczno-ekonomicznym i elementem (aspektem) społeczno-kulturowym, gdyż w  
rzeczywistości oba te elementy pozostają ściśle ze sobą splecione. M.A. Rozow  
zauważył, że sam marksowski model wytwarzania się wartości zakłada  
istnienie przesłanki, iż osoby uczestniczące w procesie produkcji  
aktywnie szukają zatrudnienia w tych dziedzinach, w których praca jest 
wyżej opłacana (w przypadku pracowników) i w których jest wyższy  
poziom zysku (w przypadku kapitalistów). Przesłanka ta posiada jednak 
nie ekonomiczny, lecz kulturowy charakter. Tego rodzaju dążenia i  
pragnienie ich realizacji charakterystyczne są dla kręgu kultury  
protestanckiej, w której sukcesy odnoszone w pracy traktowane są jako  
oznaka jakiegoś wyboru dokonanego z góry. Istnieje jednak, wiele innych  
kultur, które nie wytworzyły podobnych dążeń. Skrajny przykład  
przeciwieństwa możemy znaleźć w opowiadaniu B.T. Szałamowa (Selskaja Molo- 
deż', 1987, nr 7), gdzie pisze on, że więźniowie obawiają się każdej 
zmiany, z czego mogłoby wynikać, że w więzieniu nie obowiązuje prawo 
wartości. 
Przeprowadźmy analizę wzajemnych, odpowiadających sobie  
przeciwieństw, uwzględniając fakt, iż w rzeczywistości elementy kulturowe 
i techniczne współdziałają ze sobą w sposób bardziej złożony. 
Lokalność - uniwersalizm 
Formy kulturowe związane są ściśle z tradycjami lokalnymi. W 
przeciwieństwie do nich, technika ma charakter światowy: każde  
osiągnięcie w tym zakresie stanowi wzór do naśladowania i rywalizacji.  
Jeśli gdzieś technika nie dorównuje pozimowi światowemu, to stan taki 
jest nazywany właśnie w ten sposób: zacofaniem technicznym. Już samo 
istnienie "poziomu światowego", do którego należy się przyrównywać, 
dowodzi uniwersalizmu, światowego wymiaru zjawisk technicznych.  
Lokalne różnice występujące w sferze techniki związane są.z istnieniem 
różnorodnych kultur produkcji i z różnorodnością gleby, z której owa 
technika wyrasta. W zasadzie, nigdy nie powiedzielibyśmy, że pojęcia 
6
		

/zin88nr1_008_0001.djvu

			"przodującej techniki" i "wyższego szczebla rozwoju gospodarczego" 
mają charakter lokalny. 
Podobnie w sferze kultury, nie używa się już dziś określeń  
"kultury prymitywne", "nie rozwinięte" bądź "zacofane". Mówimy o  
kulturach opartych na wyższym lub niższym poziomie wykształcenia  
społeczeństw (wreszcie, pismo jest w ostatecznym rachunku - technicznym 
środkiem kultury), lecz nie wspominamy o poziomie kulturalnym'. Lokal- 
ność kultury nie przekreśla możliwości percepcji ogólnoludzkich  
wartości, lecz przecież nie są one wyłącznymi atrybutami tej lub innej 
kultury. Różne kultury wypracowały różnorodne sposoby wyrażania  
wartości. Zresztą, największymi i najistotniejszymi wartościami  
kulturowymi okazują się te zjawiska zachodzące w sferze kultury,które 
najpełniej wyrażają wartości uznane za ogólnoludzkie, jednakowoż, 
charakterystyczna dla danej kultury forma wyrazu może być  
niezrozumiała w obrębie innej kultury. Znamy opowieść Herodota o Persach, 
którzy pozostawiali ciała swoich zmarłych na żer dzikim ptakom, u- 
ważając kremacje zwłok za akt bluźnierczy. Obyczaj taki był zupełnie 
niezrozumiały dla starożytnych Greków, którzy palili zwłoki członków 
rodziny i uważali z kolei za barbarzyństwo pozostawianie ich na żer 
zwierzętom. W tym przykładzie lokalne -formy kulturowe są całkowicie 
sprzeczne ze sobą, chociaż i w nich wyraża się ta sama wartość  
ogólnoludzka - mianowicie oddawanie czci rodzicom i krewnym poprzez  
troszczenie się o nich także po śmierci. Jednolitość sfery techniki  
wymaga uniwersalizmu w opisie osiągnięć technicznych, których nie  
można objaśniać na różne sposoby. 
Różnorodność - unifikacja 
Kultura - z założenia różnorodna - sprzyja wytwarzaniu się  
różnorodnych form, nie tylko zresztą w różnorodnych miejscach. Sztuki 
nie można ograniczyć do jednego gatunku bądi stylu - zabroniwszy  
całej reszty. Kultura jednowymiarowa degeneruje się, zachodzą w niej 
procesy stagnacyjne. W odróżnieniu od niej technika dąży do  
standaryzacji. 
Najdoskonalsze wzory osiągnięć technicznych prowadzą do  
eliminacji konkurencji. Nie sposób bowiem stosować na liniach lotniczych 
eksploatacji nazbyt dużej rozmaitości typów samolotów, gdyż to  
zwiększałoby koszty obsługi naziemnej. Bez standaryzacji i unifikacji, 
zmniejszających potencjalne zróżnicowanie form, technika nie mogła- 
7
		

/zin88nr1_009_0001.djvu

			by się rozwijać. Nowe i odmienne uzasadnia się i potwierdza w sferze 
techniki tym, że jest lepsze. 
Nowe formy i nowe zjawiska w kulturze nie podlegają takim  
metodom oceny. W sferze kultury "nows" pojawia się dlstego, gdyż inaczej 
sfera ta przestałaby funkcjonować, lecz bynajmniej nie w zsmiarze 
prześcignięcia wielkich wzorów przeszłości. Z tymi problemami wiąże 
się kolejne przeciwstawienie. 
Zachowywanie dokonań przeszłości - nieuchronność rozwoju 
Niezależnie od pojawiania się i rozprzestrzeniania nowych  
zjawisk kulturowych, "stare" nie przestsją sprawnie funkcjonować w jej 
sferze, być może jedynie z pewnymi zmianami zachodzącymi w "niszy 
ekologicznej". Muzyka Josepha Haydna godzi się doskonale podczas 
koncertu z kompozycjami Alfreda Schnitke. Siedmiodniowy tydzień  
nadal funkcjonuje w sferze kultury, mimo postępów** badaniach  
przestrzeni kosmicznej. Bezpośrednia korespondencje pomiędzy uczonymi  
istnie js nsdal w dziedzinie komunikacji naukowej, s drukarstwo nie  
zostało - i chyba nie zostanis - wyparte przez edytorstwo  
elektroniczne. 
Niemniej, nie jeździmy już na lotnisko dorożką, a komputery 
najnowszych generacji wymagają dla procesów współdziałania istnienia 
satelitarnych i laserowych środków łączności. W sferze kultury,  
stare osiągnięcia nie ulegają zniszczeniu, lecz zgodnie współistnieją 
z nowymi, bynajmniej nie jako eksponaty muzealne. W technice  
wszystko to, co się starzeje, może liczyć w najlepszym przypadku na rolę 
eksponatu muzealnego, tzn. elementu nie funkcjonującego w technice, 
lecz chronionego jako wartość kulturowa. Stary tramwaj mógłby nawet 
wozić pasażerów, po Moskwie, lecz tylko w charakterze pomnika  
tramwajów. Postęp jest nieuchronny, więc wszystko to, co pozostaje z tyłu, 
przestaje funkcjonować, by nie stać się symbolem zacofania  
technicznego. 
Subiektywizm - obiektywizm 
Cechy zjawiska technicznego albo gospodarczego winny być  
cechami obiektywnymi. Udźwig i szybkość.środków transportu, dokładność 
obróbki detali na określonym stanowisku przy obrabiarce, szybkość o- 
peracji i pojemność pamięci kpmputera - wszystko to nie jest zależne 
od tego, kto i gdzie dokonuje pomiaru parametrów. Technologia najbar- 
8
		

/zin88nr1_010_0001.djvu

			dziej skomplikowanej produkcji może być w zasadzie reprodukowana 
przez innych pracowników, posiadających niezbędne kwalifikacje. Bez 
owej możliwości odtwarzania straciłoby zupełnie sens pojęcie  
społecznie użytecznej pracy przy wytwarzaniu określonego produktu,  
stanowiącego osnowę marksowskiej teorii wartości. 
Powtarzalność aktów kulturowych zakłada indywidualne  
zróżnicowanie. Na wyższych poziomach kultura jest w zasadzie niepowtarzalna. 
Owe niepowtarzalne wzory posiadają niezatarte piętno osobowości ich 
twórców, (ślady indywidualizmu w konstrukcjach technicznych i  
wyrobach rzemieślniczych świadczą o obecności czynników  
społeczno-kulturowych w procesie ich tworzenia). W najprostszych aktach kulturowych, 
nacechowanych tradycjonalizmem, zawsze znajdzie się miejsce dla  
realizacji indywidualnego stylu twórcy. Nawet najsurowsze kanony  
dopuszczają możliwość samorealizacji twórcy i niepowtarzalnej twórczości 
subiektywnej. (Możliwość produkowania kopii obrazów, jako ich  
artystycznych reprodukcji, albo kopii interpretacji muzycznych,  
realizowanych za pomocą zapisu dźwiękowego, wprowadza element  
techniczno-ekonomiczny nawet do twórczości kulturalnej. Niemniej, pracy reżysera 
dźwięku, dokonującego zapisu, w sposób oczywisty towarzyszy element 
twórczości artystycznej). Twór techniki jest zasadniczo powtarzalny 
za pomocą przekazania dokumentacji produkcji i "know-how". W tym  
także ujawnia się obiektywizm technikir w przeciwieństwie do  
subiektywizmu twórczości kulturalnej (aktów kulturowych). 
Omawiane różnice zachodzące pomiędzy czynnikiem kulturowym i 
czynnikiem technicznym mogą być także wyrażone kolejnym  
przeciwieństwem. 
Indywidualizacja rezultatów- współwymienność produktów pracy 
Istnienie pieniądza, stanowiącego w gospodarce powszechny  
ekwiwalent i probierz wartości, jest odzwierciedleniem' cechy współwymien- 
ności przedmiotów wytwarzanych w sferze techniki. Rezultaty  
twórczości kulturalnej nigdzie i nigdy nie mogą być wyrażane za pomocą  
wartości pieniężnej, mimo iż posiadają też wartość wymienną. Pieniężny 
wyraz tej twórczości jest odbiciem stanu zapotrzebowania lub  
naturalnego zużycia środków technicznych, lecz nie rzeczywistej wartości 
kulturowej. Wartość ta jest nieprzeliczalna, niezależnie od rodzaju 
stosowanego pomiaru. 
9
		

/zin88nr1_011_0001.djvu

			Wolność - konieozność 
Rozwój techniki uwarunkowany jest potrzebami społeczeństwa, 
które należy koniecznie zaspokoić. Produkcja to niepodzielny system, 
w którym każda nierównowaga wymaga odpowiedniej kompensacji lub o- 
pracowania technicznego, co pociąga za sobą konieczność istnienia . 
infrastruktury technicznej. Postęp techniczny sam wywołuje określone 
potrzeby, które należy zaspokajać zgodnie z żelazną logiką postępu. 
W sferze czystej techniki nie ma miejsca na wybory i dywagacje na 
temat istoty samego postępu. Logika wymaga znajdowania się na jego 
pierwszej linii i nadążania za tendencjami postępu technicznego. 
W przeciwieństwie do tego, kultura z właściwą sobie  
różnorodnością pozwala na swobodą wyboru, najpełniej ujawniającą się w  
wyższych aktach twórczych. Przede wszystkim, żaden z tych aktów nie 
jest konieczny, bowiem twórca niczym i przez nikogo nie jest  
zobowiązany do tworzenia właśnie tego i takim sposobem. Warunki  
ekonomiczne zmuszają twórcę, aby dostosowywał się do bieżącego  
zapotrzebowania społecznego, jednakże jest to przymus pozakulturowy. W istocie, 
istnieje swoboda potrzeb kulturalnych i ich zaspokajania, lecz tylko 
wtedy, gdy mamy do czynienia z elementami kulturowymi.Ograniczenia 
o charakterze prawnym, naciski władz państwowych - stanowią elementy 
techniczne w procesie organizacji społeczeństwa. Uczestnictwo w 
twórczości kulturalnej (także w charakterze widza, słuchacza bądź 
eksperta) nie wynika z naturalnej konieczności. Oziałalność  
kulturalna wiąże się z odpowiedzialnością etyczną, jednakże natura etyki 
nie wynika z kultury ale z absolutyzmu wartości ogólnoludzkich.  
Władzę norm etycznych nad sobą uznaje człowiek dobrowolnie, nie zaś  
drogą przymusu zewnętrznego, co częstokroć dzieje się w przypadku praw 
przyrody albo jurysdykcji. 
Wartości - cele 
Konieczność rządząca w sferze techniczno-ekonomicznej związana 
jest silnie z tym, że prowadzona tam działalność podporządkowana 
jest zazwyczaj przejrzystym celom, których osiągnięcie stanowi o  
sukcesie tej działalności. W sferze kultury mamy do czynienia z  
przewagą działań zorientowanych na wartości, które utrwalają wartości  
kulturowe bądź ogólnoludzkie. 
10
		

/zin88nr1_012_0001.djvu

			Tworzenie gleby - projektowanie (organizacja) 
Zjawiska kulturowe wyrastają. z gleby, ktćrą tworzy nowa  
formacja kulturowa. Podobnie jak gleba - w podstawowym znaczeniu tego  
słowa - tworzy się kosztem produktów wytwarzanych przez pracujące w 
niej organizmy, tak samo "gleba" kultury powstaje pod wpływem  
zachodzących w niej procesów kulturalnych. Zjawiska kulturowe  
wyrastające "za pomocą hydroponiki" są zawsze sztuczne i nie wykonują swego 
podstawowego zadania, jakim jest tworzenie niezbędnego dla  
społeczeństwa podglebia kulturowego. Technika może być przedmiotem  
organizowania zależnie od tego, czy ten lub inny jej kierunek (dziedzina) u- 
waźany jest za aktualnie najważniejszy. Właśnie dziś jednym z  
podstawowych kierunków postępu technicznego jest informatyzacja oparta 
na komputeryzacji. Postęp techniczny możliwy jest jednak wyłącznie 
na bazie określonej gleby kulturowej. Zresztą, również rozwój  
kultury wymaga środków technicznych, co odnosi się zwłaszcza do takich, 
które mogę być wykorzystywane dla przekazywenia i magazynowania  
wartości kulturowych. Tak więc, zachodzące procesy informatyzacji  
obsługują w rzeczywistości procesy kulturowe. 
W życiu społecznym elementy techniczno-ekonomiczne i społeczno- 
kulturowe nie występują oddzielnie, lecz ściśle są ze sobą splecione. 
Stanowią one jakby dwa wymiary procesów społecznych - wymiar czasowy 
kultury (związany z przekazywaniem tradycji kulturalnych) i wymiar 
przestrzenny techniki, zapewniający ogólnoświatową wspólnotę  
ludzkości. Zjawisko środowiska informacyjnego wymaga konfrontacji obydwu 
wymiarów. Tskie podejście pozwoliło na traktowanie automatyzacji  
procesów informacyjnych w społecznym kontekście - zwłaszcza zaś jej  
roli wobec użytkownika /18/. 
Parametry techniczne środowiska informacyjnego określają jego 
efektywność, natomiast waga czynnika społeczno-kulturowego określana 
jest przez poziom udogodnień dla użytkowników. Należy więc  
podkreślić, że techniczne urządzenia środowiska informacyjnego wchodzą - w 
gruncie rzeczy ~ w skład "systemów intelektualnych" (według  
rozumienia I. Ładienki /8/Jt w których wnętrzu zachodzi wzajemna przemiana 
informacji jako uspołecznionej postaci wiedzy i osobistej wiedzy u- 
żytkowników. 
Środowisko informacyjne można też rozumieć jako techniczną bazę 
dla "pamięci społecznej". Z takę tezą wystąpił Afanasjew 28 maja 1967 
raku na konferencji naukowej w Moskiewskim Państwowym Instytucie His- 
toryczno-Archiwistycznym. Wedle" tej teorii, specyficznie rozumiane 
11
		

/zin88nr1_013_0001.djvu

			środowisko informacyjne może być traktowane jako fundamentalna baza 
dla szeregu dyscyplin związanych z informacją o charakterze  
społecznym. Podejście takie podkreśla znaczenie wymiaru społeczno-kulturowe- 
go w rozwoju środowiska informacyjnego. 
Społeczno-kulturowe aspekty inforaatyzacji 
Realny rozwój sztucznej inteligencji, zaś w pierwszym rzędzie 
systemów ekspertowych /17/, spowodował konieczność traktowania  
człowieka jako jednostkowej osobowości. Okazało się, że w sferze działań 
praktycznych potrzebna jest nie tyle teoria obiektywnego poznania 
Karla Poppera, co raczej bardziej zbliżona do rzeczywistości  
koncepcja osobniczego poznania Polani'ego. Właśnie ta koncepcja jest  
praktyczną podstawą inżynierii wiedzy, zajmującej się ujawnianiem  
zawodowej wiedzy ekspertów i jej prezentacją w systemach komputerowych. 
Istotne wydaje się pytanie, w jakich warunkach człowiek będzie mógł 
i zechce dzielić się swoją wiedzą, uświadomić sobie jej zakres i  
oblec ją w słowa. Praktyka realizacji systemów ekspertowych nakazuje 
traktować eksperta jako osobowość, nie zaś jak zdyscyplinowany  
automat, posłusznie ubierający wszystkie swoje wewnętrzne treści w takie 
formy słowne, które są dla użytkowników najwygodniejsze. 
Współcześni użytkownicy systemów informacyjnych nie otrzymują 
już (nieodłącznych dotąd) wydruków maszynowych, męczących oczy przy 
odczytywaniu złego druku - rozpoczęli natomiast prowadzenie  
poważnych gier z komputerami, usiłując rozmaitymi sposobami wydobyć z 
nich żądane treści. Właśnie wówczas okazało się, że sposób  
postępowania użytkownika komputera nie jest określany mitycznymi  
"obiektywnymi potrzebami informacyjnymi", lecz jego osobistymi cechami:  
zdolnością do refleksji, wyobraźnią i spostrzegawczością. W zwykłej  
bibliotece użytkownik podchodzi do półek z otwartym dostępem lub do 
katalogu z nie w pełni skonkretyzowaną chęcią znalezienia czegoś,  
odpowiadającego jego oczekiwaniom. Użytkownik taki może znać szereg  
tytułów lub nazwisk autorów książek, z którymi należałoby się zapoznać, 
jednak poza tym dręczy się oczekiwaniem na coś nie w pełni mu  
znanego, czego znaczenie i wagę byłby jednak w stanie rozpoznać. W  
trakcie takiego wyszukiwania, konsultacji i osobistej nad tym refleksji 
użytkownik - po pewnym czasie - będzie potrafił określać swe  
potrzeby informacyjne. W rzeczywistości, potrzeby te zostały uświadomione 
niemal dokładnie wówczas, kiedy były już prawie zupełnie zaspokojone. 
Proces ten przypomina długoletnie, zwyczajne małżeństwo, u schyłku 
12
		

/zin88nr1_014_0001.djvu

			którego małżonkowie zrozumieli, że ich wybór był trafny. Okazało się, 
że potrzeby informacyjne zależą nie tyle od warunków zewnętrznych, 
lecz są rezultatem osobowości użytkownika, ukształtowanej podczas 
procesu informacyjnego. Słowem, potrzeby informacyjne okazują się 
być problemem psychologicznym /li/. Stało się jasne, że efektywność 
systemu informacyjnego zależy nie od jego logiki wewnętrznej, lecz 
r«czej jest odzwierciedleniem tej logiki o cechach osobowościowych 
użytkownika. Jasne jest, że logika systemu informacyjno-wyszukiwaw- 
czego zorientowanego na stymulowanie możliwości twórczych  
użytkownika, różni się znacznie od logiki systemu, w którym obowiązuje  
formalne konieczność zaspokajania tematycznych potrzeb / 2/. System taki 
winien wydawać materiały leżące na pograniczu tematycznych  
zainteresowań użytkowników, przede wszystkim z dziedzin znajdujących 
się na styku jego zainteresowań naukowych. Właśnie stamtąd, nie zaś 
ze ścisłego kręgu formalnych zainteresowań informacyjnych, wywodzą 
się zazwyczaj te publikacje, które -pobudzają wyobraźnię, stanowią 
podłoże aktów twórczych. Rzecz jasna, takie strategie wyszukiwawcze 
mogą być realizowane tylko w systemach wyszukiwawczych o znakomitych 
charakterystykach technicznych. Póki systemy takie były kosztowne i 
niezbyt sprawne, poty wprowadzanie do nich niestandardowych strategii 
wyszukiwawczych było bezsensownym wysiłkiem. Właśnie z powodu  
słabości środków technicznych zrodziło się wyobrażenie o szarym, masowym u- 
żytkowniku, posiadającym standardowe, a priori określone potrzeby  
informacyjne, które można zaspokoić hurtem przy pomocy selektywnej  
dystrybucji informacji. Selektywna dystrybucja informacji jest  
zorientowana głównie na abstrakcyjny typ użytkowników. 
W istocie, mamy do czynienia z jednym z tych paradoksów, których 
życie nam nie skąpi, mimo że długi czas usiłujemy nie dostrzegać ich 
istnienia. Zdawałoby się, że eukcesy komputeryzacji winny zmniejszać 
rolę człowieka, lecz właśnie udoskonalanie technicznych parametrów 
komputerów pozwoliło uświadomić projektantom systemów, że na wyjściu 
mają do czynienia nie z pozbawionym oblicza automatami wymagającymi 
sygnałów sterujących, lecz z realnymi i niepowtarzalnymi  
osobowościami . i	
			

/zin88nr1_015_0001.djvu

			norodność punktów widzenia danej kwestii. Współczesne systemy oparte 
na wiedzy maję przecież do czynienia na wejściu z konkretnymi ludźmi, 
osobowościami - i aby uzyskać od nich określoną wiedzę, trzeba nie 
tylko różnych metod, ale też swego rodzaju sztuki. Należy się więc 
poważnie liczyć z oddziaływaniem osobowości w procesach informacyj- 
no-poznawczych i rozwojem nowoczesnych środków technicznych. 
Nie jest dziełem przypadku, że dziś z powagę stawiane są i  
dyskutowane etyczne problemy informacji naukowej, związane  
zarówno z obowiązkiem zagwarantowania dokładności i dostępności  
informacji, jak też z ochroną praw jednostki do własności informacji (co 
jest istotne zwłaszcza dla ekspertów, przekazujących swą wiedzę) i 
do ochrony informacji typu osobistego. K. Price proponuje /13/  
sformułowanie i wprowadzenie swego rodzaju "przysięgi Hipokrateśa" dla 
pracowników informacji, która przypominałaby o osobistej  
odpowiedzialności w pracy informacyjnej. Istotną kwestią jest także i to, że w 
sferze informacji coraz większą wagę posiadają osobiste poglądy i 
punkty widzenia. Największa wartość systemów ekspertowych polega  
właśnie na przekazywaniu indywidualnego ujęcia problematyki, dokonanego 
przez wybitnego specjalistę. R. Capurro podkreśla /4/, że obecnie  
zamiast teoretycznej analizy wiedzy, traktowanej jako rodzaj "absolutu", 
informacja naukowa zmuszona została do skonfrontowania się z  
istnieniem rozmaitych punktów widzenia na to, w-jaki sposób można  
rozpatrywać wieazę i jak jej poszukiwać. Dlatego właśnie w dziedzinie  
informacji naukowej powstała refleksja etyczna, wywodząca się z zasady 
wolności jednostki. Wynikte niezwykła dotąd sytuacja, kiedy zamiast 
zalecanej, jedynie słusznej informacji, użytkownik otrzymuje wykaz 
szeregu możliwych punktów widzenia. Pojawia się więc ta sama niedo- 
określoność, która jest konieczną przesłanką etyki. Informatyzacja 
społeczeństwa nie musi prowadzić do programowania ludzkości za 
pomocą przekazywania niezbędnego zakresu ogólnodostępnej wiedzy,lecz 
odkrywa różnorodność wiedzy, ukazuje możliwości jej  
uzupełniania,wymagające dokonania odpowiedzialnych wyborów. A. Branscomb /3/  
rozważa specyficzne problemy prawne, wynikające w "społeczeństwie  
informacyjnym" i podkreśla, że rozwój struktur informacyjnych prowadzi  
niechybnie do decentralizacji i zwiększenia osobistej odpowiedzialności 
każdego członka społeczeństwa. W każdym razie, nasuwa się konkluzja, 
że problemy informacyjne należą do szerokiego kręgu różnorodnych  
problemów społecznych. Dlatego informatyczny aspekt informacji naukowej 
14
		

/zin88nr1_016_0001.djvu

			wiąże się ściśle z jego aspektem społecznym, tworząc w niepodzielnej 
jedności - dwoisty obraz tej dziedziny. 
Uświadomienie sobie prymatu czynnika osobowościowego przy  
tworzeniu sieci i systemów informacyjnych, stanowiących środowisko  
informacyjne człowieka, doprowadziło do zmiany poglądów na  
projektowanie tegoż środowiska. Proces projektowania przekształcony został z 
zadania technicznego w zadanie socjotechniczne. Traktowanie technik 
informacyjnych jako środka realizacji procesów przechowywania,  
przetwarzania i dystrybucji danych zastąpione zostało poglądem, iż są o- 
ne środkami przekazywania wiedzy ludzkiej i prezentowania jej w  
postaci informacji zakodowanej w danych (zgodnie z wybranym rodzajem 
kodu). W istocie, dane otrzymywane z nadajników automatycznych  
mamy prawo nazywać informacją o tyle, o ile owe dane przyjmą w  
ostatecznym rachunku postać ludzkiej wiedzy. Takie jest właśnie - w  
syntetycznym skrócie - miejsce zautomatyzowanych technik informacyjnych, 
na których opiera się współczesna informacja naukowa. Problem ten 
znakomicie zobrazował W. Kuntz /7/, prezentując osiem zasad  
tworzenia sieci i systemów informacyjnych: 
1. Wszędzie tam, gdzie jest to możliwe należy określać  
bezpośrednie relacje pomiędzy jednostkami w obrębie systsmu. Należy  
powiększać sieci komunikacyjne istniejące pomiędzy użytkownikmi  
zajmującymi się zbliżoną problematyką. 
2. Zamiast prób konceptualnego klasyfikowania użytkowników i 
źródeł informacji, należy rozwijać procedury typu: "kto zna kogo?kto 
może znać kogoś? kto...? etc". 
3. Nie należy dążyć zbyt wcześnie do ujmowania w pamięci  
systemu całej wiedzy, jak może okazać się przydatna. Systemy winny rozwi- 
•jać się w miarę ich wykorzystywania. 
4. Wszystko to, co (w sposób autonomiczny - przyp. J.Sz.)  
"zapamiętują" i przetwarzają automatyczne komponenty systemu - stanowi 
dane, nie zaś wiedzę czy informację. 
5. Tam, gdzie system pośredniczy w ustanowieniu komunikacji,  
należy posiadać jasne i dokładne kody, umożliwiające wybór danych,  
które powinny "wywołać" w użytkowniku odpowiednie umiejętności. 
6. Oane "składowane" w pamięci systemu nie powinny być  
"zapakowane" zgodnie ze sztywną klasyfikacją hierarchiczną. Zamiast tego, 
powinny być powiązane siatką relacji, odpowiadającym różnorodnym  
podobieństwom. 
ros. datcik. 
15
		

/zin88nr1_017_0001.djvu

			7. System winien przechowywać informacje o zasadach  
posługiwania się nim. Zdobyte w przeszłości doświadczenia wyszukiwawcze,  
dotyczące zbieżnych tematycznie zapytań i problemów informacyjnych 
mogą ułatwić rozwiązywanie bieżących problemów. 
8. System nie może być lepszy niż wyobrażenia jego twórców na 
temat struktury i dynamiki wiedzy, w sferze której ma działać. 
WIEOZA I INF0RMAC3A - CZYNNIK LUDZKI I TECHNICZNY 
W INFORMACJI NAUKOWEJ 
W informacji naukowej najciekawsze sprawy dzieję się na styku 
wiedzy i informacji; tam gdzie trzeba budować mosty ponad dzielącą 
je przepaścią /16/. Wiedza związana jest zawsze z osobowością  
posiadającego ją człowieka, zaś informacja to coś obiektywnego, nie  
związanego z poglądami, jednostkowym przeżywaniem, itp. Także w  
znaczeniu dziennikarskim, informacja to faktograficzna część wiadomości, 
niezależna jakby od sposobów jej rozpowszechniania. Jeżeli więc spo- 
łeczno-kulturowe aspekty środowiska informacyjnego wiążą się z jego 
rolą dystrybutora wiedzy, to aspekty techniczno-ekonomiczne,  
związane są z jego możliwościami w zakresie magazynowania, przetwarzania, 
i oystrybucji informacji. W tym świetle nie od rzeczy będzie  
bardziej szczegółowa analiza pojęciowych odmienności informacji i wiedzy 
Współczesna informacja naukowa zajmuje się treściami różnego 
rodzaju* przemianami symboli zakodowanych w komputerze w  
postaci impulsów elektronicznych, a także pomocą dla specjalistów w  
zdobywaniu wiedzy, będącej w posiadaniu innych specjalistów. Impulsy 
elektroniczne, podobnie jak wydrukowane w książkach litery, są  
przedmiotami materialnymi, które można magazynować, przepisywać,  
przekazywać, zamieniać na inne, itd. Właśnie takie operacje zachodzą na owych 
przedmiotach i w takich formach je postrzegamy. Poglądy związane są 
zasadniczo ze światem idealnym. To nie znaki, nie symbole, nie  
sygnały w mózgu - lecz właśnie nasze wyobrażenia o świecie i o tym, jak 
w nim winniśmy postępować, stanowią posiadaną przez nas wiedzę. 
Prawdę mówiąc, to zadziwiające, iż jedna dyscyplina nauki zajmuje się 
zarówno problemami fizykalnymi, jak i psychicznymi. To tak, jakby ten 
sam człowiek pisał wiersze liryczne i raporty sądowe. Owa  
niekonsekwencja rodzi dążenie, aby albo zmienić informację naukową w  
dyscyplinę wiedzy o komputerach i ich wykorzystaniu, albo skoncentrować 
jej zainteresowania wyłącznie na wiedzy. 
16
		

/zin88nr1_018_0001.djvu

			Zdarzają się próby przezwyciężenia powyższej niekonsekwencji 
za pomocą zlikwidowania różnic pomiędzy bytem idealnym i bytem mate- 
rialnym, za pomocą utożsamiania - w taki lub inny sposób - wiedzy z 
informacją. Próby takie są charakterystycznymi pułapkami  
intelektualnymi. Teraz jednakże, zwróćmy uwagę na zasadnicze cechy wyróżniające 
tej informacji, która służy do przekazania człowiekowi wiedzy oraz 
tej, o której uczymy się w cybernetycznej teorii informacji. Nowa 
wiedza odkrywa przed człowiekiem dodatkowe możliwości przemyśleń i 
działań , zwiększa zakres jego wolności. Informacja działająca jak 
sygnał kierunkowy zmniejsza nieokreśloność liczby możliwych  
kombinacji w systemach sterujących. 
Postawmy się w sytuacji, gdy musimy wybrać jeden z możliwych  
wariantów zachowania. Po otrzymaniu informacji,, że skorzystanie z  
pierwszego wariantu jest zabronione (lub wykluczone z przyczyn  
obiektywnych), znajdujemy się w sytuacji systemu sterowanego z zewnątrz.  
Dowiedziawszy się, że istnieje także wariant nieprzewidywany,  
znajdujemy się w sytuacji wymagającej jeszcze większej odpowiedzialności. 
A jeśli otrzymamy informację, że warianty różnią się między sobą nie 
tylko relatywnym poziomem naszej wygody, lecz także poziomem ryzyka 
dla innych użytkowników? Wówczas problem wyboru stanie się próbą  
charakteru. Tak więc, informacja służąca do przedstawienia ludzkiej 
wiedzy (jeszcze 10 lat temu niemal każdy użyłby w tym miejscu  
terminu "informacja semantyczna"), to coś jakościowo zupełnie odmiennego 
od informacji - sygnału sterującego. Jednakowoż, ta różnica  
jakościowa wywoływana jest wyłącznie obecnością człowieka, potrafiącego z 
zapisanych na papierze lub zakodowanych w komputerze informacji  
wydobyć coś takiego, czego ani na papierze, ani w pamięci komputera 
nie ma i nie było - mianowicie ludzkie poglądy, umożliwiające  
realizację humanistycznej wolności wyboru. Pytanie o to, czym jest  
informacja ma podstawowe znaczenie dla informacji naukowej, bowieir wiąże 
się ściśle z kwestią przedmiotu informacji naukowej, tzn. z  
wykazaniem samowiedzy (refleksji kolektywnej) w działalności naukowej w 
danej dyscyplinie. L. Syczewa /15/ przekonywająco dowodzi, że  
przedmiot nauki nie jest określany obiektywnym charakterem pracy  
naukowej, lecz refleksjami naukowymi, wykonujących tę pracę uczonych . 
Myśl naukowa w sposób istotny wpływa na realizację badań naukowych 
- i w tym ujawnia się znaczenie uświadamiania sobie przez dyscyplinę 
wiedzy przedmiotu jej zainteresowania. 
17
		

/zin88nr1_019_0001.djvu

			W celu wyjaśnienia natury informacji, którą zajmuje się  
informacja naukowa oraz w celu scharakteryzowania tego przedmiotu,  
niezbędna jest analiza wzajemnych relacji między pojęciami "informacja" 
i "wiedza". 
Termin "informacja" stał się w latach pięćdzieeiątych symbolem 
matematycznej dokładności i nowoczesności, przenikających do tych 
sfer badań naukowych, gdzie dotąd królował brak dokładności, nie  
poddawanie się matematyzacji i archaiczne pojęcie "informacja".  
Traktowano "informację" jako zobiektywizowane zjawisko,które można  
magazynować i przetwarzać w komputerze, a w szeregu przypadków także  
dokonywać jego pomiarów jakościowych. Możliwe wydawało się wykluczenie z 
użycia takich subiektywnych kategorii, jak rozumienie, intuicja,  
pogląd, obraz, wrażenie, dążenie, a nawet wiedza. 
W zakresie przechowywania i przekazywania wiedzy ludzkiej,  
termin "informacja" (wraz z jego wariantami: "informacja  
naukowo-techniczna", "informacja społeczna", itp.) stał się symbolem postępu  
naukowo-technicznego, przynoszącego - oprócz innych dóbr - także całko-. 
witą automatyzację działalności informacyjnej w miejsce "zniedołęż- 
niałych" służb biblioteczno-bibliograficznych. Nie wykluczone, że 
termin "informacja" wszedł w tę dziedzinę wprost z tradycji  
dziennikarskiej, gdzie stosowany był zarówno na określenie cybernetyki, 
jak też i niezależnie od niej. Jednakowoż sukcesu^ jaki odniósł ów 
termin w naszym kraju u schyłku lat 50-tych,nie możemy oddzielić od 
entuzjazmu wobec cybernetyki i wynikających zeń dążeń do  
automatyzowania "procesów intelektualnych", uważanych dotąd za wyłączny  
przywilej człowieka. Na fali tego entuzjazmu i mocnego uświadomienia sobie, 
iż społeczne wykorzystywanie wiedzy ludzkiej nie może być efektywne 
bez rzeczywistego zastosowania najnowocześniejszych środków  
automatyzacji (jak się okazało, znacznie potężniejszych niż te komputery, 
które zachwycały.pierwszych entuzjastów) - spopularyzowało się  
traktowanie informacji naukowej jako dyscypliny zajmującej się  
informacją związaną z pojęciami, a nie będącą jedynie sygnałem kierunkowym. 
Właśnie taką informację powinien otrzymywać czytelnik literatury  
naukowej; właśnie taką informację powinien uzyskać użytkownik  
zautomatyzowanego systemu informacji; właśnie ona jest przechowywana i 
przekazywana w systemie komunikacji społecznej - niezależnie od  
tego, jakie środki techniczne są wykorzystywane do obsługi tych  
procesów . 
18
		

/zin88nr1_020_0001.djvu

			Gdyby pokusić się o ogólne podsumowanie procesu przemiany  
wyobrażeń, jakie twórcy informacji naukowej prezentowali na temat swej 
dyscypliny, trzeba by stwierdzić, iż skłonni byli oni uważać, że 
przedmiotem jej zainteresowań są pewne typy informacji i związane z 
nim procesy komunikacji /6/. Charakterystyki owej informacji  
usiłowano dokonać wychodząc z realnej działalności, co zrodziło myśl o  
konieczności utworzenia nowej dyscypliny naukowej, zajmującej się  
gromadzeniem, opracowywaniem i rozpowszechnianiem danych o  
opublikowanych (lub w inny sposób utrwalonych) osiągnięciach  
naukowo-technicznych. Stąd wzięło się przekonanie o informacji naukowo-technicznej 
lub komunikacji naukowej jako przedmiotach zainteresowania  
informacji naukowej. Oczywiście, z biegiem czasu stało się jasne, że  
identyczne problemy pojawiają się w sytuacjach,kiedy informacja prezentuje 
nie tylko efekty badań naukowych, ale również np. zbiory danych  
statystycznych, dane sprawozdawczo-ekonomiczne, itd. Pojawiały się  
propozycje, aby przedmiotem zainteresowania informacji naukowej uczynić 
semantyczną, profesjonalną (specjalistyczną) informację, itp.  
Wszystko to nie doprowadziło do żadnych uzgodnień, ale powiększyło  
jeszcze rozbieżności w rozumieniu tej dyscypliny. 
Spór zakończył się na tym (przynajmniej na dziś), że sam termin 
"informatika" zaczął być rozumiany w sensie badań środków  
technicznych i metod przetwarzania dowolnych danych na komputerach,  
niezależnie od ich pochodzenia i treści. Takie podejście znalazło wyraz w  
nazwie niedawno utworzonego Wydziału Techniki Obliczeniowej,  
Informatyki i Automatyzacji AN ZSRR (Otdelenie vy£islitel noj techniki, informa- 
tiki i avtomatizacii AN SSSR). 
Nowa informacja naukowa już tak dalece oderwała się od sfery 
działań bibliograficzno-bibliotecznych, że tradycyjna działalność 
biblioteczna nie mogłaby w żaden sposób doszukiwać się z nią  
pokrewieństwa. Na tym można by zakończyć i nie zajmować się więcej  
tradycyjną informacją naukową. Jednakże problem nie polega na nazwie, 
lecz na treści. Polega on mianowicie na tym, czy tradycyjna  
informacja naukowa realizowana w sferze informacji naukowo-technicznej,  
charakteryzuje realną działalność informacyjną polegającą na  
przekazywaniu wiedzy, nie ograniczonej do sfery nauki i techniki? 
Taka specyfika może ujawnić się wtedy, gdy powrócimy do pytania 
o wzajemne relacje informacji i wiedzy, które okazują się być nie 
zawsze oczywiste i jasne. Wielu specjalistów uważało za bardzo ważne 
utożsamienie informacji z wiedzą, które dotychczas - jak sądzono - 
miały cechy bezosobowe. Powszechna była opinia, że wiedza przekazy- 
19
		

/zin88nr1_021_0001.djvu

			wana jest rzeczywistymi albo sztucznymi kanałami informacyjnymi,  
podobnie jak ciecz przepływa przez rurkę, z tą tylko różnicą, że  
źródło w przypadku wiedzy nie wysycha. 
W rzeczywistości sprawy przedstawiają się zupełnie odmiennie. 
W celu wydobycia właściwej wiedzy z otrzymywanej informacji należy 
tego chcieć, należy umieć to uczynić i należy dysponować wcześniej 
zdobytym zasobem wiedzy, do którego doda się nowe, otrzymane  
elementy . 
"Wiedzy nie można po prostu przenieść z głowy do głowy za  
pomocą zorganizowania nieskomplikowanych warunków ontologicznych. Nie 
można zrozumieć czegoś "za kogoś", lecz tylko "samemu"... Ten akt 
"rozumienia samemu" nie wynika z żadnego łańcucha czynników  
wspomagających proces poznania, lecz winien dokonywać się albo nie  
dokonywać; tzn. wiedza nie może być przelewana do czyjejś głowy tak, jak w- 
coś próżnego wlewana jest ciecz" /10/. 
M. Mamardaszwili podkreśla powyższym wywodem fakt, że procesów 
zdobywania wiedzy nie można ujmować w oderwaniu od osoby  
uczestniczącej w procesie poznania. Takie wyalienowanie, nawet jedynie w sferze 
refleksji, pozbawia wiedzę jej specyficznych cech - mianowicie nie- 
rozłączności z człowiekiem i jego» osobowością. Nie przypadkiem  
Platon pojmował proces poznania jako przypominanie sobie tego, co  
ukryte głęboko w jaźni, nie zaś jako gromadzenie wrażeń pochodzących z 
zewnątrz. 
Informacja, w przeciwieństwie do wiedzy nie jest związana z  
konkretną osobą, lecz dostępna na równi wszystkim; mimo że rozmaite są 
osobnicze możliwości przekształcania jej w wiedzę. To, co było  
błyskiem geniuszu i zostało zapisane na papierze, może zostać powielone 
dla użytku wszystkich. ("Nie sprzedaje się natchnienia, ale rękopis 
można sprzedać"). To, co kiedyś na zasadzie sztafety przekazywane 
było jako wiedza osobista poprzez cały łańcuch pośredników - od  
wytwórcy do odtwórcy /14/, dziś zapisywane jest na papierze lub w  
pamięci komputera, stając się (jako informacja dokumentacyjna) ogólnie 
dostępne. Dlatego też uprawnione jest twierdzenie, iż informacja (w 
interesującym nas tutaj sensie) to wiedza oderwana od  
bezpośredniego jej właściciela i uspołeczniona za pomocą werbalizacji i u- 
trwalenia na materialnym nośniku. Oznacza to, że informacja jest 
przekształconą formą wiedzy, rodzajem prezentacji tej wiedzy. 
W przekształconej formie zachowują się ślady jej pochodzenia. 
Jeśli w statystycznej teorii informacji podstawową cechą informacji 
20
		

/zin88nr1_022_0001.djvu

			jest możliwość likwidacji nieokreśloności danej sytuacji, to  
informacja odzwierciedlająca wiedzę charakteryzuje się otwieraniem nowych 
możliwości, pojawiających się wraz z jej przyswojeniem i  
zwiększających brzemię wolnego wyboru. 
Tym sposobem mamy do czynienia z pewną szczególną koncepcją  
informacji, odmienną od koncepcji cybernetycznych. Koncepcję tę  
wprowadzili W. Afanasjew i A. Ursuł /l/ formułując pojęcie informacji 
społecznej jako odbicie spotykanej w społeczeństwie różnorodności 
zjawisk przyrodniczych i społecznych. Sformułowano podstawową  
zasadę: informacja jest dobrem społecznym; ma ona zasadniczo charakter 
społeczny w tym sensie, że jako wiedza związana jest z osobą, która 
ją posiada i z niej korzysta. Ten kto ją posiada nie zawsze jednak 
jasno sobie uświadamia tę sytuację, toteż często utrudnia on  
przekazywanie informacji innym użytkownikom inaczej, niż tylko za  
pośrednictwem własnych prac. Jednocześnie, informacja społeczna stanowi 
przetworzoną formę wiedzy nagromadzonej i rozpoznanej przez  
społeczeństwo. 
Podkreślić należy, że informacja, traktowana jako przekształcona 
forma wiedzy, nie jest tożsama z samą wiedzą. Występuje ona w  
postaci przechowywanych i przekazywanych w społeczeństwie tekstów (w  
szerokim rozumieniu tego słowa), podczas gdy wiedza jest osobistą  
własnością uczonych, przekazujących ją sobie wzajemnie w postaci modeli 
działania, w osobistych kontaktach. Podejmowane są dwa rodzaje prób 
utożsamiania owych pojęć. 
Pierwsza z nich polega na podciąganiu pod pojęcie wiedzy  
jedynie tych jej form, które zostały ujawnione (zwerbalizowane), czyli 
tego, co sam uczony (właściciel wiedzy) przemyślał i ubrał w jas- 
.ne sformułowania oraz gotów jest w postaci tekstu przekazać innym 
użytkownikom (uczonym), nie wchodząc z nimi w żadne wspólne  
działania. Taka wiedza jest pozostającym jeszcze w umyśle twórcy  
potencjalnym tekstem, który jednak w każdej chwili może zostać  
zwerbalizowany i - w efekcie - utrwalony na nośniku materialnym. Tak rozumiana 
wiedza nie obejmuje np. konstatacji i presumpcji, które wymagają 
szczególnych warunków dla ujawnienia się. Stanowi ona zaledwie"wierz- 
chołek góry lodowej". Druga polega na absolutyzacji tzw. "metafory 
komputerowej", wedle której świadomość ludzką można traktować jako 
produkt działalności komputera zbudowanego z neuronów i synaps. 
W ten sposób dowolne zjawisko świadomościowe posiada cechy  
informacyjne, ponieważ wywołane zostało na skutek działalności tegoż kompu- 
21
		

/zin88nr1_023_0001.djvu

			tera. Można spierać się co do trafności powyższej metafory, lecz  
nawet po uznaniu jej jako prawdopodobnej hipotezy okaże się, że (na 
razie) nie jesteśmy w stanie skonfrontować z informacją tekstową - 
odpowiadającego jej zapisu informacyjnego w komputerze neuronowym. 
Zapis taki byłby najefektywniejszym-sposobem przemiany wiedzy w byt 
idealny. Tak więc metafora komputerowa może dziś, dać swoim  
zwolennikom jedynie* teoretyczną nadzieję na sprowadzenie wiedzy do  
poziomu zjawisk czysto informacyjnych. Wiedza istnieje bowiem "tu i  
teraz". Przekazywana jest ona podczas relacji osobistych, w procesie 
bezpośredniego przejmowania wzorów. Metod tych nie są w stanie w  
pełni zastąpić żadne kanały informacyjne. Informacja zaś przeciwnie, 
występuje jako "wiedza zakonserwowana", dostępna "wszędzie i  
zawsze". Rzecz jasna, na drodze przepływu informacji pojawiają się  
różnorodne bariery, które nie są obce informacji jako dziedzinie nauki. 
Jednakowoż, przeszkody największe i wciąż jeszcze do końce nie 
przezwyciężone wynikają z pogłębiania się przepaści pomiędzy wiedzą 
i informacją. Wyjazdy fizyków do Kopenhagi i wspólne z Nielsem  
Bohrem opracowywanie koncepcji mechaniki kwantowej - to jedno, zaś  
próby rekonstruowania sposobu pojmowania przez Bohra realności  
fizycznej na podstawie książek i artykułów - to zupełnie inna sprawa.  
Każdy wyciąg coraz bardziej oddala się od obrazu zaprezentowanego przez 
samego Bohra, tak iż najlepsze, co można uczynić, to studiowanie  
jego prac i notatek współpracowników. Próby rekonstrukcji osobniczej 
wiedzy Bohra w oparciu o wydawane wtórne podręczniki mechaniki  
kwantowej, wydają się niemal beznadziejne. Każdy nowo wydany podręcznik 
oparty jest na podręcznikach poprzednich i wnosi osobisty punkt  
widzenia swojego autora, dodatkowo odbiegający od wiedzy osobistej 
Bohra. Owe "zanieczyszczenia" rosną w postępie geometrycznym wraz z 
powiększaniem łańcucha wydawniczego. 
WIEDZA I INFORMACJA JAKO SKŁADNIKI POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO 
Zgromadzona przez społeczeństwo wiedza (obejmująca zarówno  
wiedzę osobistą poszczególnych jego przedstwicieli, jak również  
ogólnodostępne jej formy), podobnie jak informacja, dostępna jest poprzez 
środowisko informacyjne tego społeczeństwa. Obie - wiedza i  
informacja - są odbiciem określonych możliwości danego społeczeństwa w  
zakresie rozwiązywania stojących przed nim zadań i prawidłowego sta- 
22
		

/zin88nr1_024_0001.djvu

			wiania następnych. Gdyby włączać w to także środki przekazywania  
wiedzy (bezpośrednie kontakty, system kształcenia i podnoszenia  
kwalifikacji oraz kanały informacyjne), środki oraz personel zajmujący się 
opracowywaniem, wyszukiwaniem i przekazywaniem informacji, to  
wszystkie owe środki i procesy razem wzięte możnaby naturalnie nazwać  
potencjałem naukowo-informacyjnym. Potencjał ten integruje w sobie 
wszystkie możliwości tworzenia i praktycznego działania, które  
pozostają ukryte w zgromadzonej przez społeczeństwo wiedzy i/lub  
utrwalone w zbiorach informacje oraz w środkach jej przekazywania - w  
odpowiednim czasie, w odpowiednim miejscu, za pomocą kanałów  
informacyjnych. 
Według 3. Ladenki /9/ ważnym elementem potencjału naukowo-in- 
formacyjnego jest potencjał intelektualny, czyli całokształt  
ludzkich umiejętności rozwiązywania pojawiających się problemów, na  
bazie zgromadzonej wiedzy, nawyków i doświadczeń. Innym komponentem 
jest potencjał informacyjny, czyli zdolność do tworzenia zbioru,  
wyszukiwania i przekazywania informacji zapewniającej osiągnięcie  
społecznie pożądanego poziomu poinformowania wszystkich członków  
społeczeństwa, relatywnie do pełnionych przez nich funkcji. Potencjał ten 
obejmuje nie tylko konieczne środki techniczne i utrwalone dane, ale 
także doświadczenia i umiejętności pracowników informacji, tzn.  
określony fragment potencjału intelektualnego. 
Potencjału intelektualnego nie sposób dostrzec bezpośrednio;  
można natomiast ocenić go za pośrednictwem poziomu działalności  
intelektualnej. Można go śledzić, mierzyć w bajtach nagromadzonej i  
krążącej informacji, a także charakteryzować złożonością obróbki  
informacyjnej. Dlatego też, wygodna okazuje się pośrednia charakterystyka 
potencjału naukowo-informacyjnego za pomocą określania poziomu  
potencjału informacyjnego. N. Waszczekin proponuje /20/ wykorzystanie 
stopnia rozwoju informacyjnego społeczeństw jako kryterium postępu 
społecznego. Dodatkowym uzasadnieniem takiego podejścia jest fakt, 
że obecnie nastąpił znaczny wzrost naukochłonności produkcji, zaś 
jaj możliwości i elastyczność określane są nie tyle ilością  
wyprodukowanych materiałów czy średnią mocą energetyczną, co raczej  
potencjałem intelektualnym, który można zaangażować dla rozwiązania  
jakiegoś "zadania, albo skrócenia czasu produkcji danego produktu. 
Oznacza to w istocie, że posiadany potencjał naukowo-informacyjny, 
tzn. możliwość zapewnienia określonego spektrum i odpowiedniej  
jakości wytwarzanych produktów, uzależniony jest w dużej mierze od 
23
		

/zin88nr1_025_0001.djvu

			zgromadzonych zasobów wiedzy i zdolności skoncentrowania ich w  
odpowiednim czasie i miejscu, przy wykorzystaniu środków i metod doboru 
oraz przekazywania informacji. W procesach takich sama wiedza jest 
niezauważalna, toteż nie podlega bezpośrednim ocenom. Jednakowoż 
jej obraz w postaci informacji jest dostatecznie namacalny i może 
być charakteryzowany za pomocą parametrów ilościowych, odnoszących 
się do magazynowanych, wyszukiwanych i przekazywanych informacji o- 
raz złożonością logicznych procesów przetwarzania danych. 
0 ile środowisko informacyjne tworzone jest jako środek  
efektywnego wykorzystywania - "zawsze i wszędzie" - wiedzy, która  
gromadzona jest "tu i teraz", o tyle potencjał informacyjny ukazuje  
pośrednio stopień rozwoju nauki, a przede wszystkim poziom oraz  
potencjał nauki i techniki. 
W naszych warunkach, przy określonej roli i strukturze  
potencjału naukowo-technicznego, możemy uznać go za podstawowy  
informacyjny wskaźnik rozwoju, jak zresztą uczynił w swej pracy N. Waszecz- 
kin. Oodajmy, że potencjał naukowo-techniczny składa się nie tylko 
ze składnika intelektualnego, ale także ze zgromadzonych zasobów 
materiałowo-energetycznych, możliwości produkcyjnych i kultury  
produkcji. Możliwości produkcyjne to nie tylko bezpośrednie efekty  
produkcji, lecz także i ukryte zdolności do zmian operacyjnych  
charakteru produkcji przy udziale potencjału intelektualnego oraz zdolność 
do odbioru niezbędnych informacji. 
Wszystkie wymienione zdolności nie ujawniają sią w sposób  
bezpośredni właśnie dlatego, że są'zaledwie możliwościami. Można jednak 
dokonać ich fachowej oceny, badając na bieżąco wytwarzane produkty - 
ich jakość i różnorodność. Procesy produkcji jak gdyby "pamiętają" 
wbudowane w nie, lecz nie realizowane "możliwości". Trzeba zaś  
pamiętać, że umiejętność "przypominania sobie" o tych możliwościach i 
wykorzystywania ich zgodnie z aktualnymi potrzebami społecznymi  
stanowi zasadniczą cechę potencjału naukowo-technicznego społeczeństwa. 
Umiejętność takiego "przypominania sobie" wynika nie tylko z 
możliwości technologicznych, lecz także z szczegółowej  
"inwentaryzacji" możliwości produkcyjnych i zasobów materiałowych, czyli z  
istnienia infrastruktur informacyjnych, gwarantujących możliwości  
elastycznego zarządzania i przestrajania produkcji stosownie do  
szybkich zmian warunków i potrzeb. Możliwości prowadzenia elastycznego 
rozrachunku gospodarczego oraz podejmowania przez przedsiębiorstwa 
i jednostki produkcyjne ważnych zadań techniczno-gospodarczych zale- 
24
		

/zin88nr1_026_0001.djvu

			żą w poważnej mierze od tego, czy istniejący potencjał informacyjny 
pozwoli na terminowe dostarczanie informacji niezbędnych dla  
dokonywania we właściwym czasie zmian procesu technologicznego oraz dla u- 
stalenia koniecznych bezpośrednich więzi ekonomicznych z danymi  
partnerami i dostawcami. Dowodzi to raz jeszcze konieczności stosowania 
informacyjnych kryteriów postępu.Możliwość wykorzystania tych  
kryteriów jest uzależniona od istnienia silnych więzi pomiędzy  
potencjałem informacyjnym i potencjałem informacyjno-naukowym,  
intelektualnym, a także naukowo-technicznym. Przede wszystkim jednak,  
skuteczność wykorzystania potencjału informacyjnego związana jest z  
nagromadzeniem znacznego potencjału intelektualnego y zakresie  
wykorzystywania informacji; bez tego środowisko informacyjne nie będzie 
rozwijać się we właściwy sposób. Środowisko informacyjne obliczone 
na biernych użytkowników-biurokratów, niezdolnych do podejmowania 
właściwych, twórczych decyzji, funkcjonuje zupełnie odmiennie niż 
środowisko informacyjne zorientowane na twórczych użytkowników,  
którzy nie godzą się na wydzielanie im informacji według resortowych 
wskaźników, lecz domagają się swobodnego dostępu do informacji i  
dowolnego jej doboru. 
Konieczność analizowania różnorodnych potencjałów, cechujących 
możliwości rozwoju społecznego, dowodzi że - w rzeczywistości -idzie 
o komponenty jednego potencjału społecznego, określającego poziom 
danego społeczeństwa, w tym także jego zdolność do aktywnych  
przemian i zdobywania twórczej samoświadomości. W obrębie tego  
potencjału ujawniają się w nierozd*zielnej jedności czynniki społeczno-kultu- 
rowe i techniczno-ekonomiczne. Z czynnikami społeczno-kulturowymi 
związany jsst potencjał intelektualny, obejmujący wiedzę i zdolności 
twórcze, połączone ściśle z poziomem rozwoju osobowości i zjawiskami 
świadomościowymi, wywodzącymi się z przesłanek duchowych. Ponieważ 
przesłanek tych i wynikającej z nich wiedzy nie można wyrazić w  
sposób materialny- pozostaje z nich jedynie warstwa symboli, czyli  
informacja. Informacja owa nie jest już związana z kulturowym, lecz z 
technicznym czynnikiem potencjału społecznego; stanowi ona  
techniczny środek przekazu wiedzy i powszechnego jej wykorzystywania. Bez 
fenomenu wiedzy informacja pozbawiona jest sensu, staje się jedynie 
pustym znakiem. Manipulowanie tymi znakami jest jedynie imitacją 
operacji z wiedzą; tak jak" gogolowski Pietruszka z "Martwych dusz" 
" czytając" - naśladował czytanie ludzi wykształconych. Z powyższym 
związana jest konieczność rozróżniania możliwości intelektualnych 
25
		

/zin88nr1_027_0001.djvu

			od informacyjnych, mimo że te ostatnie występują tylko jako  
umiejętność prezentowania wiedzy w formie informacji i wydobywania z tej  
informacji istotnej wiedzy, niezbędnej dla konkretnego użytkownika. 
Dwoistość informacji naukowej - jej nierozerwalna więź ze  
zjawiskami wiedzy i informacji - czyni ją nieodłączną od kontekstu  
społecznego. Pociąga to za sobą konieczność dokonywania filozoficznego  
badania koncepcji rozwoju informacji, wyjaśniania jej kulturotwórczych 
czynników (społecznych, osobowościowych itp.). Procesy te nie są o- 
czywiste przy hipostazowaniu problemów informacji naukowej.  
Przekształcenie tych zagadnień w czysto praktyczny plan przezwyciężania 
bieżących problemów technicznych związanych z informacją jest  
niesłuszne nawet z praktycznego punktu widzenia, ponieważ pozbawia  
możliwości rozwiązywania realnych problemów w ich rzeczywistym kontekście. 
To zaprzecza pierwotnej koncepcji, która stała się podstawą  
utworzenia Wszechzwiązkowego Instytutu Informacji Naukowej i Technicznej 
AN ZSRR. Koncepcja ta, sformułowana przez ówczesnego prezesa Akademii 
Aleksandra N. Niesmiejanowa, polegała na tym, aby zatrudnić do prac 
nad wydawnictwami informacyjnymi najlepszych specjalistów z  
odpowiednich dyscyplin nauki,którzy przetwarzaliby treść artykułów w  
abstrakty, a następnie klasyfikowaliby te abstrakty według haseł  
tematycznych. W szczególności te artykuły, które interesują  
specjalistów z bardzo odległych od siebie dziedzin, powinny być abstraktowane 
oddzielnie dla każdej grupy użytkowników, a klasyfikowania tych  
artykułów nie wolno powierzać nie specjalistom. Logika bezmyślnej  
automatyzacji nakazuje odcinanie się od nierozerwalnej wi-ęzi pomiędzy 
przetwarzanymi oraz przekazywanymi informacjami i zawartą w nich 
wiedzą, a także wiedzą wydobywaną z nich przez użytkowników f-inalne- 
go produktu informacyjnego. W praktyce zajmujemy się "budowaniem  
mostów" pomiędzy informacją i wiedzą oraz realizacją procesów "infor- 
macyjno-naukowych". W zrozumieniu podstawowych różnic pomiędzy  
informacją i wiedzą pomaga tradycja filozoficzna, w tym także  
sentencja Sokratesa, iż wiedza jest przypominaniem, tzn. czymś głęboko o- 
sobistym, podczas gdy informacja ma zasadniczo charakter społeczny. 
Tradycyjny pogląd na informację jak na zasób, z którego można 
"zaczerpnąć" jak wodę z wiadra, stanowi podstawę idei automatyzacji 
rozpowszechniania źródeł informacji. Jednakże informacja nie jest 
zwykłym zasobem; może być wykorzystana tylko wtedy, gdy użytkownik 
wytwarza z niej nową wiedzę, której dotąd brakowało mu do  
rozwiązania konkretnych zadań. Istotne jest uświadomienie sobie, że z owych 
26
		

/zin88nr1_028_0001.djvu

			procesów nie można w zasadzie usunąć intelektu, a przede wszystkim 
osobowości człowieka. Dlatego tworzenie środowiska informacyjnego 
powinno odbywać się przy udziale pełnowartościowych osobowości, nie 
zaś dodatków do zautomatyzowanych technologii. Nie wystarczy w tym 
względzie podejście czysto inżynieryjno-techniczne-, potrzebne jest 
właśnie podejście oparte na szerokiej bazie filozoficznej. 
Zautomatyzowane systemy informacyjne, włącznie ze środowiskiem 
informacyjnym, są środkami komunikacji międzyludzkiej; ludzi zaś  
interesują nie tylko nagie fakty, lecz także - od kogo pochodzi  
informacja, jak wiarygodne są te lub owe autorytety, na ile wiarygodne są 
źródła tych albo owych wiadomości . Procesy komunikacji mogą  
obejmować nie tylko przekazywanie informacji o faktach lecz także  
zarządzenia, przyrzeczenia, dane o poglądach i opiniach itp. W nauce  
poważną rolę odgrywają nie tylko rezultaty końcowe, ale także hipotezy, 
próby formułowania nowych problemów, porównania punktów widzenia 
itp. Dla twórczego specjalisty częstokroć nie są najweżniejsze fakty 
pochodzące z "jądra" jego dyscypliny naukowej, lecz raczej rezultaty 
badań peryferyjnych albo dane pochodzące z Sąsiednich dyscyplin, 
które mogą być stymulatorem działań twórczych, lub źródłem płodnych 
przemyśleń. (Dlatego też, wygodniej jest - z punktu widzenia,  
specjalistów z danej dyscypliny - abstraktować artykuły spoza swojej  
specjalności, zamiast korzystać z abstraktów sporządzonych przez  
pracowników wyspecjalizowanych. Prowadzi to nieraz do dublowania prac, 
jednak czy każde dublowanie jest szkodliwe?), jeśli zautomatyzowany 
proces technologiczny jest przyczyną "ścinania" niewygodnych dla  
niego, lecz ważnych dla użytkownika informacji, może to być powodem  
poważnych strat w procesie zdobywania wiedzy przez użytkownika. W  
okresach stagnacji, koncepcja tworzenia systemów informacyjnych  
przejmowała wiele z obowiązującej koncepcji społeczeństwa, oglądanego "z 
perspektywy śrubek". Podobna zasada stosowana w nauce spowodowała 
wynoszenie na kierownicze stanowiska ludzi, którzy nie zajmowali się 
samodzielną pracą naukową. (Wielu z nich ma na swym koncie po  
kilkaset rozpraw naukowych, w których nie napisali ani jednej linijki). 
Odpowiedzialne stanowiska obsadzone zostały ludźmi całkowicie nie 
rozumiejącymi, co to takiego - praca naukowa natomiast  
przekonanymi, że uczonym można nazwać osobę wygodną, zaś niewygodnych -  
pozbawiono tego miana. 
Przy takim rozumieniu nauki oczywistą konsekwencją było  
twierdzenie, że informacja nie jest adresowana do konkretnych pracowni- 
27
		

/zin88nr1_029_0001.djvu

			ków naukowych, którzy na tej podstawie będą mogli wytworzyć sobie 
obraz rozwoju własnej dyscypliny, określić poziom rozpracowania  
danej problematyki. Wedle tej koncepcji, informacja winna być  
przeznaczona dla osób formalnie do tego uprawnionych w danej dyscyplinie 
nauki, oczekujących od tej informacji dyrektywnych wskazówek. Dla 
takich ludzi, każda niejednoznaczność sprawia, że nie są w stanie o- 
cenić biegu spraw, zaś każdy nadmiar jest ciężkim balastem dla ich 
słabej konstrukcji umysłowej. 
W ciągu ostatnich 10-15 lat w polityce informacyjnej dominował 
pogląd, że właśnie tacy ludzie, nie zaś autentyczni uczeni i twórcy 
nowych technologii są właściwymi odbiorcami informacji i dla nich 
działają systemy informacyjne. Procesy obsługi informacyjnej zaczęły 
być ukierunkowywane na nieprawdziwych uczonych, nieprawdziwych  
inżynierów i nieprawdziwych kierowników. 
W ZSRR istnieją wydawnictwa informacyjne wysokiej jakości,  
cieszące się popytem pośród specjalistów. Ich jakość osiąga poziom  
zadowalający wysoko wykwalifikowanych specjalistów. Aktywny użytkownik 
(a nie wątpię, że dokonywana u nas przebudowa sprawi, że ich liczba 
zwiększy się wielokrotnie) zainteresowany jest taką informacją,  
którą może w twórczy sposób przetworzyć w wiedzę. Dlatego winien mieć 
swobodę wyboru potrzebnych mu danych, zgodnie z jego osobistą (a nie 
narzuconą mu z zewnątrz) koncepcją informacji. W tym celu konieczne 
są nowe zasady organizowania środowiska informacyjnego. 
Tłumaczył Jerzy Kozakiewicz 
Literatura 
1. AFANASEV V.G., Ursul A.D. Social naja informacija. Nekotorye me- 
todologiceskie aspekty. #Voprosy Filosofii 1974 nr 10 s.64. 
Z. BAWDEN 0. Information systems and stim of creativity. Journal of 
Information Science 1986 nr 12 s.203-216. 
3. BRANSCOMB A. Law and culture in the information society. The In- 
formation Society 1986 vol.4 nr 4 s.183-196. 
4. CAPURRD R. Morał issues .in information science.^Transfer  
Information 1986 vol.3 nr 3-4 s.226-244. 
28
		

/zin88nr1_030_0001.djvu

			5. FIDEL R. Individual variability in oniine seatching behavior. 
W: ASIS' 85: Proceedings of 48th ASIS Annual Meeting. 
1985 vol.22 s.69-79. 
v v 
6. GIL3AREVSKI3 R.S., Cernyj A.I. Naucnaja kommunikacija i nekoto- 
rye problemy informatiki. W: Teoreticeskie osnovy informacii. 
Mezdunarodnye simpozium stran - clenov SEV. Moskva 1970 s.15. 
7. KUNZ W. How to know what is known. 3FRIS - 5, Heidelberg 1983 
- Amsterdam 1984 s.51-60. 
8. LADENKO I.S. Intellektual'nye sistemy i logika. Novosibirsk 
1973^56 s. 
9. LADENKO I. S. 0 razvitii iskusstvennogo intellekta i planirova- 
nii intellektual'nogo potenciala. Problemy razvitija sovremen- 
noj nauki. Novosibirsk 1978. 
y «/ • 
10. MAMARDASVILI M.K. Klassiceskij i neklassiceskij ideały racional'- 
nosti. Tbilisi 1984, 12 s. 
*/ 
11. MIRIMAR0VA M.S. Informacionnaja pbtrebnost'. kak psichologiceska- 
ja problema. Naucno-techniceskaja Informacija Ser. 1 1987 nr 4 
s. 1-4. 
v 
12. MIRIMAR0VA M.S., Srejder Ju. A. Refleksija i ustanovka kak osno- 
va formirovanija informacionnych potrebnostej v uslovijach komp - 
juternoj infosredy. Problemy refleksii. Novosibirsk 1987 s.151- 
-161. 
13. PRICE Ch. Information: commodity or social need?. W: Information 
85: Using Knowledge Shape Futurę. London 1986 s.36-40. 
14. R0Z0V M.A. Problemy empiriceskogo analiza naucnych znanij. Novo- 
sibir.sk 1977, 222 s. 
v 
15. SYCEVA L.S. Sovremennye processy formirovanija nauk. Novosibirsk 
1984 s.100-122. 
16. SREJDER Ju. A. Ekspertnye sistemy: ich vozmoźnosti i obuEenii. 
„Vestnik Vyssej Skoly"l987 nr 2 s.14-19. 
17. SRE3DER Ju. A. EVM - kak sredstvo predstavlenija znani j V/Priro- 
da"l986 nr 10 s.14-22. 
V 
18. SRE00ER Ju.A. Informacionnye resursy i informacionnaja sreda. 
Naufno-techni^eskaja Informacija Ser.2 1976 nr 1 s.3-6. 
29
		

/zin88nr1_031_0001.djvu

			19. SREJDER Ju. A. Koncepcija intellektual noj sistemy. Analitices- 
kij obzor. Moskva 1988, 68 s. 
V V /sł 
20. VASCEKIN N.P. Inforroacionnyj kriteri;j obscestvennogo progressa. 
Naucno-techniSeskaja Informacija Ser.l 1986 nr 4 s.1-7. 
21. ZYYTINEN K. Two views of information modelling. W: Information and 
Management 1987 vol. 12 s.9-19. 
SOCI0-CULTURAL AND TECHN0L0GICAL ANO ECONOMIC PROBLEMS 
OF INFORMATION ENVIRONMENT DEVELOPMENT 
S u m m a r y 
The advance of information, its computerization, development of 
expert systems make it necessary to regard a man as an individual, a 
self. The myth of the "objective information needs" is ovecturned 
now. It was found that this is the personality of a user and not the 
external conditions which determines the information needs. An  
information retrieval system should stimulate a user*s abilities to create 
and not to fulfill technically his needs on information only. The 
failings of equipment have given rise to the idea of an information 
user with standard information needs a priori which ones the selecti- 
ve dissemination of information can fulfill. The progress of  
computerization makes it morę important the man's functions within  
information systems. 
The relationships between information and knowledge are discus- 
sed. The information, unlike the knowledge, is not related to the 
self, it is objective, but people differ in capacities to transform 
in into the knowledge. Information and knowledge are components of 
the social potential and thus one can use the level of the informa- 
tive development of societies as a criterion of the social progress 
for it forms intermediary level of scientific and technological 
30
		

/zin88nr1_032_0001.djvu

			development. The traditional opinion on information as a stock must 
be rejected. One may use information only when it helps nim to pro- 
duce a new knowledge, usefull when solving substantial tasks. The 
human understanding and the self are not to be eliminated here.
		

/zin88nr1_034_0001.djvu

			PIOTR MURASIK 
Zakład Nauki o Książce 
Instytutu Filologii Polskiej 
Uniwersytetu Gdańskiego 
PORÓWNANIE WYBRANYCH CECH PAKIETOM ISIS I dBASE 
Z PUNKTU WIDZENIA PROJEKTOWANIA I UŻYTKOWANIA 
MIKROKOMPUTEROWYCH SYSTEMÓW WYSZUKIWANIA INFORMACJI 
Problem doboru oprogramowania dla  
bibliograficznych baz danych. Porównanie możliwości pakietów 
dBASE i ISIS. Zasady komunikacji z  
użytkownikiem. Organizacja zbiorów danych. Wprowadzanie 
i aktualizacja informacji. Metody indeksowania 
baz danych i wyszukiwanie informacji. 
Potrzeba efektywniejszego wykorzystywania posiadanych zbiorów 
informacyjnych, staje się w Polsce coraz częściej powodem zakupu 
przez instytuty, zakłady lub pracownie naukowe komputerów osobistych. 
Rodzaje zbiorów informacyjnych, a także sposób ich wykorzystania 
zależą głównie od dyscypliny wiedzy i potrzeb jej przedstawicieli, 
można jednak wyróżnić pewne typy zbiorów, które pojawiają się  
standardowo i są podobnie wykorzystywane. Oo takiej grupy należą zbiory 
informacji bibliograficznych. Naturalnym sposobem ich organizowania 
jest tworzenie.baz danych, a więc pewnego systemu kartotek  
przechowywanych w pamięci dostępnej dla komputera, na których - im oparciu o 
stworzone wcześniej oprogramowanie - można przeprowadzać różnorodne 
operacje. Wspomniane specjalne oprogramowanie nazywane bywa  
zazwyczaj Systemem Zarządzania Bazami Danych (SZBO) /5 s.83-90/. 
Samodzielne opracowanie SZBO wykracza oczywiście poza  
możliwości przeciętnego użytkownika, musi więc on albo zlecać wykonanie 
Wykorzystywanie polega zwykle na wyszukiwaniu, przetwarzaniu oraz 
udostępnianiu zgromadzonych w bazach danych informacji. 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 19B8 nr 1(52) 
33
		

/zin88nr1_035_0001.djvu

			oprogramowania zawodowym programistom, albo adaptować (często  
również przy pomocy specjalistów informatyków) dostępne na rynku uni- 
2/ 
wersalne pakiety ' pełniące funkcje 5ZBD. W tym drugim wypadku  
użytkownik, kierując się swoimi potrzebami, umiejętnościami i  
możliwościami finansowymi, staja przed trudnym problemem dobrania właściwego 
pakietu. 
Wśród polskich użytkowników mikrokomputerów,  
najpopularniejszym pakietem pełniącym funkcję SZBD jest dBASE firmy Ashton-Tate, 
dostępny w trzech różnych wersjach . Choć trudno określić  
rzeczywistą liczbę używających go w Polsce osób lub instytucji to nie będzie 
chyba błędem stwierdzenie, iż większość nabywców mikrokomputera  
standardu IBM PC, przynajmniej posiada którąś wersję dBASE w bibliotece 
swego oprogramowania. Innym pakietem, którego liczbę użytkowników 
można szacować na podstawie danych zgromadzonych w kartotece  
prowadzonej przez IINTE jest Mini-micro ISIS (dalej ISIS)  
rozpowszechniany przez UNESCO. 
W niniejszym opracowaniu podjęto próbę porównania pewnych cech 
obu pakietów ze zwróceniem szczególnej uwagi na zastosowania  
bibliograf iczno-dokumentacyjne. Dokonując porównania opierano się przede 
wszystkim na dostępnej dokumentacji /l, 2, 4, 7/, choć nie małą r-olę 
odegrały także doświadczenia autora zebrane przy próbach  
praktycznego zastosowania pakietów. W doborze kryteriów porównania pomogły  
sugestie grupy ekspertów powołanej w 1906 r. przez czasopismo "PC Ma- 
gazine" do oceny najważniejszych dostępnych relacyjnych SZBD /6/. 
Ostateczny zestaw analizowanych cech trzeba było jednak nieco  
zmodyfikować. Przede wszystkim wiadomo, że ISIS należy do systemów  
posługujących się hierarchicznym modelem baz danych i w związku z tym pe- 
Pod pojęciem pakietu oprogramowania należy tu rozumieć zestaw 
wielofunkcyjnych programów użytkowych, przeznaczonych do  
realizacji pewnych zastosowań komputera. 
r 
Wspomniane wersje to;dBASE II - przeznaczona głównie dla  
użytkowników mikrokomputerów ośmiobitowych oraz dBASE III i dBASE III PLUS 
- dla użytkowników mikrokomputerów szesnastobitowych. Do tej listy 
dodać jeszcze można produkowane przez inne firmy: kompilator  
języka dBASE o nazwie CLIPPER, oraz inne wersje systemu oparte  
jednak o język dBASE, jak np. F0XBASE. Używana w dalszej części  
niniejszego opracowania nazwa dBASE odnosi się jedynie do wersji 
dBASE III PLUS. 
Według ostatnich informacji zamieszczonych w Biuletynie Koła U- 
żytkowników Micro-ISIS, pakiet wykorzystywany jest przez 88  
instytucji. 
34
		

/zin88nr1_036_0001.djvu

			wne właściwości systemów relacyjnych w ogóle w nim nie występują. 
Poza tym pewne nazwy podobnie brzmiące w terminologii obu systemów 
mają w rzeczywistości inne znaczenia. Należało więc zwracać uwagę, 
aby nie popełniać błędu porównywania elementów systemów (bądź  
wykonywanych przez nie czynności), które z natury są nieporównywalne. 
Przykładowo takim nieadekwatnym porównaniem byłoby sprawdzanie,  
który system szybciej przeszukuje bazy danych poprzez zbiory indeksowe. 
Oba systemy stosują bowiem odmienne zasady budowy indeksów, a inny 
charakter ma również proces - w obu wypadkach nazywany jednakowo - 
wyszukiwaniem informacji. Sensownym natomiast wydaje się porównanie 
samych metod indeksowania i ich właściwości z punktu widzenia  
organizacji dostępu do zbiorów danych. 
Pewne ograniczenia narzuciła także forma niniejszej wypowiedzi. 
W związku z tym świadomie zrezygnowano z porównywania możliwości  
systemów w zakresie wszystkich standardowych operacji wykonywanych 
przez SZBO. Pominięto np. problem przygotowywania wydruków, jest on 
bowiem na tyle szeroki, że wymaga odrębnego opracowania. Inne  
zagadnienia natomiast (np. wyszukiwanie informacji) z pewnością nie  
zostały potraktowane dostatecznie szczegółowo. Wydaje się jednak, iż  
dokładne ich analizowanie możliwe jest tylko na przykładzie jakiegoś 
konkretnego systemu wyszukiwawczego, podczas gdy w niniejszej pracy 
chodziło raczej o pewne spostrzeżenia natury ogólnej. Zrezygnowano 
wreszcie z ogólnej prezentacji pakietów, jako że informacje takie 
były już publikowane na łamach polskich czasopism 
W efekcie, uwzględniając wymienione wyżej ograniczenia,  
zdecydowano się na omówienie następujących bloków zagadnień: 
- komunikacja użytkownika z systemem, 
- organizacja zbiorów danych (baz danych), 
- wprowadzanie i aktualizacja informacji, 
- wyszukiwanie informacji. 
KOMUNIKACJA UŻYTKOWNIKA Z SYSTEMEM 
Podjecie przez SZBD jakiegokolwiek działania, musi być  
poprzedzone sformułowaniem przez użytkownika zadania, które ma zostać  
wykonane. 
. 0 dBASE pisano w popularnych czasopismach komputerowych ("Komputer" 
i "Mikroklan"), natomiast pakiet ISIS był omówiony wwZIN"l986 nr 1. 
35
		

/zin88nr1_037_0001.djvu

			W wielu pakietach użytkowych podstawowym sposobem wydawania  
poleceń jest wybieranie potrzebnej opcji z wyświetlanego przez system 
zestawu aktualnych możliwości działania (czyli tzw. prowadzącego  
menu). Wybranie opcji może przy tym spowodować wykonanie wskazanej o- 
peracji albo przejście do następnego poziomu menu. 
Zarówno dBASE jak i ISIS stwarzają użytkownikowi możliwość  
pracy w takim właśnie trybie. W przypadku pakietu ISIS jest to jednak 
jedyny sposób komunikacji, podczas gdy dBASE pozwala na wybranie  
innego wariantu. 
Drugim wariantem systemu dBASE jest również praca interakcyjna, 
ale już bez użycia pomocniczego menu - użytkownik samodzielnie  
wypisuje kolejne zlecenia dla systemu, używając do tego komend języka 
dBASE . Komendy dBASE dobrane zostały tak, aby jak najlepiej  
oddawały reprezentowane przez siebie operacje. Stosowane słownictwo i  
składnia daje wrażenie, że dialog między użytkownikiem a systemem  
prowadzony jest w języku zbliżonym do naturalnego. W kilku wypadkach dla 
tej samej operacji zaplanowano różne komendy (np. CHANGE i EOIT),  
mamy więc do czynienia ze zjawiskami bliskoznaczności lub nawet synoni- 
mii, tak częstymi w językach naturalnych. Ponadto wiele komend dBASE 
może być rozbudowywanych według podobnego schematu. Dzięki temu u- 
żytkownik nie musi znać całych komend, a jedynie występujące w nich 
słowa podstawowe i odpowiednie zasady rozbudowy. Podstwowa struktura 
wielu komend jest następująca: 
VERB Q< scope >] [] QoR J [IłHILE ] 
gdzie: 
VERB - to słowo podstawowe komendy np. EDIT, LIST; 
scope - zakres obejmowanych rekordów (np.: 5 oznacza rekord piąty, 
a NEXT 5 - następnych pięć rekordów); 
expression list - lista wyrażeń dozwolonych w dBASE; 
FOR - instrukcja sterująca: powoduje, że operacja reprezentowana 
przez komendę wykonywana będzie tylko na rekordach  
spełniających zadany warunek (cond); 
WHILE - instrukcja sterująca: powoduje wykonywanie operacji dopóki 
spełniony jest warunek. 
[ j - nawiasy kwadratowe, wskazują opcjonalne części komendy; 
Warto zwrócić uwagę, że nazwa dBASE używana jest w niniejszym  
opracowaniu w dwóch znaczeniach: 1.pakiet pełoiący funkcję SZBD,  
2.język programowania wysokiego poziomu, o specjalnym przeznaczeniu. 
36
		

/zin88nr1_038_0001.djvu

			< > - nawiasy trójkątne wskazują miejsca komendy wypełniane przez 
użytkownika; 
cond - warunek: może być prosty (pojedyncze wyrażenie) lub złożony 
(kilka wyrażeń połączonych operatorami logicznymi). 
Przykładowe dwie komendy mogłyby wyglądać następująco: 
DISPLAY NEXT 10 Tytuł, Rok_wyd FOR Nazw_aut="James" 
OELETE ALL FOR Nazw_aut="James" 
Pierwsza z nich jest poleceniem wyświetlenia tytułów i dat  
wydań kolejnych dziesięciu książek, których autor nosi nazwisko "James", 
druga - rozkazem logicznego usunięcia z bazy danych wszystkim  
opisów książek tego autora. 
W trybie interakcyjnym użytkownik może korzystać również z  
napisanych przez siebie procedur. Wywoływane są one przy pomocy  
komendy 00, po której podaje się nazwę procedury. 
Ostatnim ważnym sposobem pracy jest używanie programów  
aplikacyjnych napisanych w języku dBASE. W szczególności mogą to być  
również pewnego rodzaju SZBO, z tym, że dostosowane bardziej do potrzeb 
i wymagań użytkownika. 
W niniejszym opracowaniu (o ile nie zostanie zaznaczone inaczej) 
wszystkie uwagi charakteryzujące pracę z systemem dBASE, będą  
odnosiły się do trybu interakcyjnego z użyciem języka komend. 
Z pakietem ISIS komunikacja możliwa jest tylko za pomocą  
prowadzącego menu. Duże udogodnienie polega natomiast na tym, że  
projektant systemu informacyjno-wyszukiwawczego ma możliwość łatwego  
modyfikowania istniejących menu. Przede wszystkim maże tworzyć nowe  
wersje językowe menu, usuwać niektóre opcje, wreszcie dopisywać  
zaprojektowaną przez siebie opcję "help" (w dBASE wymagałoby to  
napisania specjalnych programów). 
Jak zatem widać komunikacja z użytkownikiem jest znacznie  
bardziej rozwinięta w pakiecie dBASE. Daje to oczywiście większe  
możliwości projektantom systemów wyszukiwawczych używających dBASE, 
ale stawia również niemałe wymagania przed użytkownikiem pragnącym 
korzystać z dBASE bez pośrednictwa programu aplikacyjnego. W takim 
Rekordy usunięte logicznie są nadal pamiętane w bazie danych,  
jednakże ze statusem "usunięty". Do czasu przywrócenia im statusu 
normalnego rekordu pozostają "niewidoczne" dla większości operacji 
wykonywanych przez dBASE. Dopiero komenda ZAP lub PACK usuwa  
rekord nieodwracalnie. Ten dwuetapowy sposób kasowania rekordów  
występuje również w pakiecie ISIS. 
37
		

/zin88nr1_039_0001.djvu

			wypadku musi on bowiem dobrze operować językiem komend. Warto przy 
tym dodać, że komunikacja na poziomie języka komend jest w wielu  
wypadkach bardzo uciążliwa i czasochłonna. Prędzej czy później okazuje 
się, że warto opracować sobie pewne procedury dysponujące własnym 
menu i realizujące, stale powtarzalne oraz zawsze wykonywane w ten 
sam sposób czynności (np. wprowadzanie i aktualizacja danych w  
konkretnej bazie lub grupie baz połączonych relacjami). Dlatego też dla 
wielu użytkowników nie będących zawodowymi programistami,  
łatwiejszym okazuje się korzystanie z od początku gotowych i rzeczywiście 
funkcjonalnych menu pakietu ISIS. 
ORGANIZACJA ZBIORÓW DANYCH (8AZ DANYCH) 
Zarówno dBASE jak i ISIS posługują się wieloma specjalizowanymi 
zbiorami informacji (plikami), przy czym pewne z nich tworzone są 
automatycznie przez system, inne zaś przez użytkownika. Porównanie 
rozpoczniemy od plików, w których gromadzone są główne informacje 
o obiektach opisywanych w bazie danych, i które w związku z tym  
często nazywane są po prostu bazami danych. 
W obu pakietach możliwe jest samodzielne projektowanie struktur 
poszczególnych baz danych. Strukturę bazy określa się definiując  
budowę pojedynczego jej zapi-su (rekordu), a więc porcji informacji  
zawierającej opis jednego obiektu. W przypadku bibliograficznej bazy 
danych mogłaby to być uniwersalna struktura opisu dokumentu, a w 
zasadzie wybranych typów dokumentów. 
Różnica w organizacji baz danych omawianych pakietów polega na 
tym, że w dBASE, bazy danych budowane są zawsze z rekordów o stałej 
strukturze i długości, natomiast w plikach pakietu ISIS struktura i 
długość rekordów mogą być zmienne. 
Stosowanie stałych struktur rekordów jest wygodne z punktu  
widzenia projektantów systemów relacyjnych takich jak dBASE,  
upraszcza bowiem algorytm dostępu do pamiętanych w bazie rekordów i ich 
B/ 
elementów składowych . Natomiast z punktu widzenia użytkownika  
pakietów (a zatem również projektantów systemów informacyjno-wyszuki- 
Przy stałej strukturze adresy rekordów mogą być wyliczane na  
podstawie odpowiednio dobranej funkcji. W przypadku baz danych o 
zmiennej długości rekordów konieczne jest natomiast tworzenie  
specjalnych zbiorów zawierających "mapę" bazy danych (w pakiecie ISIS 
funkcję tę pełni Crossreference file). 
38
		

/zin88nr1_040_0001.djvu

			wawczych) ważne jest aby struktura rekordu pozwalała dokładnie i 
ekonomicznie opisywać obiekty bazy danych. Dlatego też w przypadku 
bibliograficzno-dokumentacyjnych baz danych wyżej ocenianym i wręcz 
zalecanym jest pakiet ISIS, tworzący dynamiczne struktury zapisów, 
bardziej odpowiadające zmiennym strukturom opisów bibliograficznych. 
Aby dokładniej pokazać konsekwencje płynące z różnej  
organizacji baz danych posłużmy się przykładem dwóch definicji tej samej ba- 
9/ 
zy danych. Będzie to najprostsza kartoteka książek jednotomowych ' , 
w której rekord zbudowany jest z następujących elementów: Nazwa auto 
ra, Tytuł, Nazwa redaktora, Oznaczenie wydania, Miejsce wydania i 
Rok wydania. 
W przypadku systemu dBASE definicja struktury mogłaby wyglądać 
następująco: 
Field 
1 
2 
3 
4 
5 
6 
Field Name 
NAZW_AUT 
TYTUŁ . 
NAZW_RED 
OZNJHYD 
MIEJSCE_W 
R0K_WY0 
Type 
Character 
Character 
Character 
Character 
Character 
Numeric 
Width 
100 
250 
30 
20 
30 
i 
Oec 
0 
Podawane są tu kolejno: numer pola w rekordzie, nazwa pola 
(przy pomocy której jest ono identyfikowane), typ pola i jego  
długość . Długość rekordu jest oczywiście równa sumie długości jego 
pól, a więc w tym wypadku 434 znaki. Taką długość będzie miał każdy 
nowy rekord, niezależnie od tego ile znaków faktycznie zostanie  
wpisanych. Nietrudno zauważyć, że dla wielu książek pola NAZW_RED i 
0ZN_WYD w ogóle nie będą wykorzystywane, choć zajmą miejsce w bazie 
danyfih. Pole NAZW_AUT wykorzystywane będzie w zależności od ilości 
autorów, a pozostałe od ilości wpisanych znaków. Jeśli więc wyobra- 
Przy doborze elementów opisu wzorowano się na PN-9/N-01222 Arkusz 
07 Bibliografia załącznikowa. Aby jednak nie komplikować opisów 
struktura została znacznie uproszczona. Należy jednak zauważyć,że 
w przypadku rzeczywistych kartotek, operujących pełniejszymi  
opisami, wskazane problemy pojawiają się w jeszcze większym wymiarze. 
^Podane długości należy traktować oczywiicie jako pewne wartości 
przykładowe. 
39
		

/zin88nr1_041_0001.djvu

			zić sobie kartotekę liczącą choćby kilkanaście tysięcy opisów, to 
przy takiej organizacji przewidywać należy dość znaczne straty  
miejsca w pamięci. Dodatkowym problemem jest brak możliwości pobierania 
do indeksu oddzielnie nazw poszczególnych autorów. W dBASE  
identyfikowane może być bowiem jedynie całe pole, a nie zawarte w nim nazwy 
poszczególnych autorów. 
Definicja podobnej bazy danych dla pakietu ISIS mogłaby  
wyglądać następująco: 
Tag 
10 
20 
30 
40 
50 
60 
Name 
Nazwa autora 
Tytuł 
Nazwa redaktora 
Oznaczenie wydanie 
Miejsce wydania 
Rok wydania 
Len 
300 
500 
100 
50 
100 
4 
Typ 
X 
X 
X 
X 
X 
X 
Rep 
R 
R 
. 
Delimiters/Patern 
ni 
ni 
' 
W zaprezentowanej tablicy (zwanej w terminologii ISIS Field Defini- 
tion Table - FDT) w kolejnych kolumnach określono: etykiety, przy 
pomocy których identyfikuje się pola (Tag), nazwy pól (Name),  
maksymalne długości pól (Len), typy danych (Typ), a także zadeklarowano 
ewentualną powtarzalność pola w rekordzie (R w kolumnie Rep) oraz  
podano wskaźniki występujących podpól (małe litery w kolumnie Delimi- 
ters/Patern). 
Przy takiej definicji rekordu nie ma już problemów z brakiem  
wystąpień wartości pewnych pól tzn. np. brakiem wystąpienia nazwy auto-, 
ra lub redaktora. Wszystkie pola w rekordach baz danych pakietu ISIS 
są bowiem opcjonalne . Jeżeli więc nie zostanie podana nazwa  
redaktora bądź oznaczenie wydania, to w danym wystąpieniu rekordu pola te 
zostaną w ogóle pominięte. 
W powyższym przykładzie pola "Nazwa autora" i "Nazwa redaktora" 
zostały zadeklarowane jako powtarzalne. Ilość wystąpień pojedynczego 
pola jest w takim wypadku limitowana jedynie przyjętą maksymalną  
długością całego pola. Dodatkowo w polach tych wyróżniono po dwa podpo- 
Jedyny wyjątek stanowią pola z danymi typu PATERN, które są  
obowiązkowe i mają stałą długość. 
40
		

/zin88nr1_042_0001.djvu

			la dla oddzielenia nazwiska od imienia. Jak zatem widać rekordy w 
pakiecie ISIS charakteryzują się hierarchiczną i zmienną  
jednocześnie strukturą, a także zmieniającą się w zależności od ilości  
wpisanych informacji długością. 
Warto w tym miejscu dodać, że różne metody indeksowania w  
pakiecie ISIS pozwalają identyfikować całe pola, poszczególne  
wystąpienia pól powtarzalnych, a także obecne w nich podpola. Dzięki temu 
nazwiska i imiona poszczególnych autorów i redaktorów będą mogły 
trafiać oddzielnie do indeksu bazy danych, pomimo, że w rekordzie 
znajdą się w jednym wystąpieniu tego samego pola. 
Pola powtarzalne i podpola można oczywiście symulować i w dBASE. 
Każdą strukturę hierarchiczną da się bowiem przekształcić do postaci 
12/ 
powiązanych ze sobą relacyjnych baz danych ' . W takim wypadku  
zamiast jednej uniwersalnej bazy danych, byłoby wiele baz powiązanych 
poprzez specjalne pola zwane kluczami. Proste rozwiązane omawianego 
problemu dla pola NAZW_AUT ilustruje poniższy rysunek: 
AUTOR 
NAZWISKO 
Arnold 
Bauer 
Goos 
Hill 
Nichols 
Martin 
Turski 
IMIONA 
R.R. 
F.L. 
G. 
H.C. 
A.V. 
J. 
W.M. 
NR_DOK 
234 
315 
315 
234 
234 
100 
415 
ii 
T 
J-f 
| i 
[ 
NR_D0K 
100 
234 
315 
415 
I0KUMENT 
(Oalszy opis... 
Oialog... 
Wprowadzenie... 
Informatyka... 
Struktury... 
Z bazy danych opisującej pewne dokumenty wydzielona została  
baza opisująca autorów. 3est ona wiązana z bazą DOKUMENT poprzez NR_00K 
(którym może być np. sygnatura). Z punktu widzenia użytkownika, bazy 
te nie muszą być wcale rozłączne, tzn. że w trakcie wprowadzania czy 
Wyczerpujące informacje na temat różnych modeli baz danych oraz 
zasad przekształcania jednego modelu w drugi można odnaleźć w 
przetłumaczonych na język polski książkach CO. Datę'a /3/ i 
3. Martina /5/. 
41
		

/zin88nr1_043_0001.djvu

			aktualizacji danych będzie on miał wrażenie, że pracuje z jedną bazą 
danych. Sytuacja byłaby zatem bardzo podobna do tej jaka występuje w 
pakiecie ISIS, a nierozwiązany pozostawałby jedynie problem  
zapewnienia zmiennej długości pól. 
Zauważmy jednak, że przykład ilustrujący omawiane zagadnienie 
nie ukazuje całego, w praktyce często przecież bardzo złożonego, o- 
pisu bibliograficznego. W rzeczywistym opisie można wskazać znacznie 
więcej pól powtarzalnych. Poza tym pola te należą czasem do całych 
grup powtarzalnych, jak np. w przypadku opisu książki wielotomowej. 
Można więc sobie wyobrazić jak wiele plików należałoby zakładać dla 
jednego opisu i jak skomplikowane byłyby pomiędzy nimi powiązania o- 
raz ile programów musiałoby powstać,aby zapewnić użytkownikowi  
prostszy obraz całego systemu. Wydaje się, że dBASE w takim wypadku  
okazałby się w ogóle zbyt słabym narzędziem, więc wygodniej byłoby po 
prostu napisać oprogramowanie w innym języku wyższego poziomu; 
Dlatego też mówiąc o zastosowaniach bibliograficznych trzeba  
wyraźnie podkreślić wyższość zmiennych struktur baz danych pakietu ISIS 
nad sztywnymi strukturami dopuszczalnymi w dBASE. 
Aby zamknąć porównanie struktur baz danych przedstawiona  
zostanie tabela, w której zebrano wszystkie najważniejsze parametry  
plików danych w dBASE i ISIS: 
Nazwy parametrów 
dBASE 
ISIS 
Maksymalna ilość rekordów w pliku 1 miliard 
Struktura rekordu w jednym pliku stała 
Długość rekordu w jednym pliku stała 
Długość pola w rekordzie stała 
Powtarzalność pól w rekordzie niemożliwa 
Definiowanie podpól niemożliwe 
Maksymalna ilość pól w rekordzie 123 
Maksymalna długość rekordu 4000 znaków 
Maksymalna długość pola zależy od typu 
13/ 
15/ 
32 767 
zmienna 
zmienna 
zmienna 
opcjonalna 
do 21 
99l*/ 
brak danych 
1650 znaków 
Plik nie może jednak zawierać więcej niż 2 miliardy bajtów. Przy 
długości rekordu np. 1000 bajtów maks. liczba rekordów będzie więc 
równa 2 000 000. 
'Jak widać maksymalna liczba pól nie jest wbrew oczekiwaniom  
użytkownika równa ilości możliwych do zadeklarowania trzycyfrowych e- 
"tykiet. Wpisana do tabeli liczba nie figuruje zresztą w żadnym 
miejscu podręcznika, lecz została określona doświadczalnie. 
'W dBASE poza zwykłymi plikami danych można definiować powiązane z 
nimi pliki specjalne do przechowywania długich tekstów. Jedno  
pole w takim pliku może mieć 5000 znaków (lub więcej przy  
zastosowaniu innego edytora tekstu), natomiast rekord nie więcej niż 1024 
razy 512 znaków. 
42
		

/zin88nr1_044_0001.djvu

			Z porównania paramatrów plików widać wyraźnie, że jedyna  
przewaga dBASE nad ISIS polega na możliwości operowania większymi plikami 
danych. Warto może jednak-zaznaczyć, że w nowej wersji pakietu ISIS 
(w Polsce jeszcze niestety niedostępnej) pliki mogą zawierać do 16 
min. rekordów, co z punktu widzenia wielu zastosowań, pozwala  
przyjmować, że wielkość baz danych jest nieograniczona. 
WPROWADZANIE I AKTUALIZACJA DANYCH 
Porównywanie na tym poziomie nie jest sprawą prostą głównie  
dlatego, że dBASE jest pakietem programowalnym, przez co organizacja 
wprowadzania i aktualizacji danych w konkretnym systemie informacyj- 
no-wyszukiwawczym w dużej mierze zależy od inwencji programisty. 
Niemniej jednak próba porównania została podjęta, a dotyczy trzech 
aspektów zagadnienia, możliwości: 
a) projektowania ekranu wejściowego dla użytkownika, 
b) dostarczania informacji pomocniczych (help), 
c) sprawdzania poprawności danych (walidacja danych). 
Odpowiedni format ekranu wejściowego jest bardzo istotny dla u- 
żytkownika systemu, od niego zależy bowiem często czy praca z  
systemem będzie przyjemna i prosta, czy uciążliwa. Czasami dobrze jest 
projektować inne ekrany dla różnych grup użytkowników. Na przykład 
ekrany zaopatrzone w większą ilość informacji pomocniczych dla u- 
żytkowników początkujących i bardziej "zwięzłe" dla użytkowników  
doświadczonych. Poza tym wygoda użytkownika wymaga niejednokrotnie 
projektowania ekranów, przez które widoczne są jedynie fragmenty  
rekordów z bazy danych (np. przy aktualizacji opisu artykułu z  
czasopisma w bazie danych o uniwersalnej strukturze rekordu  
bibliograficznego, dobrze byłoby wyświetlać na ekranie tylko pola, które 
służą do opisu tego właśnie typu dokumentu). 
W systemie dBASE formaty wprowadzania danych tworzy się pisząc 
krótkie programy zbudowane z instrukcji języka dBASE. W pakiecie 
ISIS natomiast czynność ta wspomagana jest przez specjalny program 
ISISDEF i polega na wybieraniu alternatywnych, dostarczanych  
projektantowi możliwości. Możliwości te nie są zbyt wielkie, stąd też  
formaty wejściowe do baz danych pakietu ISIS, są z reguły bardziej  
ubogie niż.w dBASE. 
43
		

/zin88nr1_045_0001.djvu

			. Przewaga dBASE polega między innymi na tym, iż przygotowywane 
ekrany można "ożywić", pisząc programy wyświetlające chwilowe "okna" 
z informacjami pomocniczymi (dowolnie długie teksty) lub fragmentami 
innej bazy danych. ISIS tak dużych możliwości nie daje. Okienka z 
informacjami pomocniczymi dla poszczególnych pól nie mogą  
przekraczać dwóch linijek tekstu, natomiast wyświetlenie okna z fragmentem 
innej bazy danych jest w ogóle niewykonalne. 
W przypadku bibliograficznych baz danych informacje pomocnicze 
dla poszczególnych pól mogłyby mówić o przeznaczeniu pola, zasadach 
doboru danych,zasadach pisowni i ortografii, źródłach danych itd. 
(a więc na dobrą sprawę o tym wszystkim co zawarte jest w normach  
bibliograficznych i przepisach katalogowania). Byłaby to więc nieoce- 
u '* 
mona ściągawka dla osób zajmujących się przygotowywaniem opisów. 
Możliwość wyświetlania fragmentu innej bazy danych mogłaby być z  
kolei wykorzystywana do przeglądania tezaurusa w trakcie tworzenia  
opisu rzeczowego w głównej bazie danych i ewentualnie pobierania wprost 
z niego elementów charakterystyki treściowej dokumentu. 
Ograniczenia występujące w ISIS nie pozwalają oczywiście na  
dołączenie do systemu opisanych wyżej pomocy, natomiast w przypadku 
dBASE wszystko zależy od inwencji i umiejętności programisty. 
Ostatnie z wymienionych zagadnień to kontrola poprawności  
danych. Na ogół wartość bazy danych zależy od tego czy informacje  
wpisane zostały poprawnie i czy nie występują między nimi sprzeczności. 
W związku z tym zawsze w trakcie wprowadzania i aktualizacji powinny 
być uruchamiane tzw. procedury walidacji danych. Procedury takie  
badają najczęściej odpowiedniość typu danych, ewentualnie sprawdzają 
czy dane należą do właściwej dziedziny (tj. dopuszczalnego przez  
system zbioru wartości), kontrolują wreszcie czy nie ma sprzeczności 
między nowo wprowadzonymi informacjami, a tymi które już znajdują 
się w pamięci. 
W pakiecie ISIS kontrola dotyczy jedynie poprawności typu.Przez 
typ należy przy tym rozumieć albo określony zestaw znaków, który  
może być używany do zapisywania informacji ; albo szablon stworzony 
ze znaków określonego typu, używany do tworzenia pól obowiązkowych 
o stałej długości. 
Typ X - wszystkie znaki klawiatury, typ A - zadeklarowane  
wcześniej w specjalnej tabeli znaki alfabetyczne, N - cyfry. 
44
		

/zin88nr1_046_0001.djvu

			W przypadku dBASE możliwości kontroli danych są znacznie  
większe. Przede wszystkim tak jak w pakiecie ISIS, polega ona na  
sprawdzaniu odpowiedniości typu danych . Typ posiada tu jednak szersze 
znaczenie, wyznacza bowiem zestaw znaków, ale określa również rodzaj 
jednostek wyższego rzędu, które można z nich budować, a także  
wyznacza operacje, które można na nich wykonywać. Dodatkowa, właściwością 
dBASE jest możliwość określenia przedziału, do którego powinny  
należeć wartości numeryczne lub daty. Wspomniane możliwości są  
udostępniane niejako z założenia. Inne sposoby sprawdzania danych należy  
wypracować już samodzielnie, pisząc odpowiednie programy. Jest to  
jednak w odróżnieniu do systemu ISIS w ogóle możliwe! 
Przykładem może być kontrola danych na podstawie wcześniej  
założonych słowników. W przypadku bibliograficznych bsz danych bardzo  
pożyteczne jest zakładanie słowników stosowanych skrótów, słowników słów 
kluczowych (do opisu rzeczowego), czy wręcz całych tezaurusów. Przy 
pomocy takich zbiorów pomocniczych odpowiednie programy mogą w  
trakcie wprowadzania automatycznie kontrolować czy wpisywane słowa  
należą do języka informacyjnego systemu baz danych i w przypadku  
napotkania błędu pomagać użytkownikowi odnaleźć właściwy wyraz. 
Zaprojektowanie podobnego narzędzia przy pomocy pakietu ISIS 
jest - jak wspomniano wcześniej - na razie niemożliwe. Pewne  
rozwiązanie stanowi co prawda zakładanie oddzielnej bazy danych dla  
słownika języka informacyjnego, nie zapewnia to jednak automatycznej  
kontroli wprowadzanych danych. 
Ostatni etap kontroli, w którym sprawdza się czy zgromadzone  
dane nie są ze sobą sprzeczne, jest oczywiście również dostępny tylko 
w dBASE po napisaniu odpowiednich programów. Jednak przy zbyt  
wielkich wymaganiach stawianych przez projektanta systemu algorytmy mogą 
być na tyle skomplikowane, że stosowanie do ich zapisania języka 
dBASE może nie mieć sensu lub być w ogóle nie możliwe. 
W dBASE rozróżniane są następujące typy: C - Character (wszystkie 
dostępne znaki klawiatury), 0 - Datę (daty zapisywane w kilku 
standardowych formatach), L - Logical (typ logiczny operujący  
dwoma wartościami T - True i F - False), N - Numeric (liczby  
całkowite lub rzeczywiste). Poza tym w bazach danych występują pola typu 
Memo, w których przechowywane są długie teksty, zbudowane z  
dowolnych znaków. 
45
		

/zin88nr1_047_0001.djvu

			WYSZUKIWANIE INFORMACJI I INOEKSOWANIE ZBIORÓW 
Celem wyszukiwania jest na ogół odnalezienie w bazie danych  
rekordów spełniających pewne warunki. Odnaleźć rekord można albo  
podając jego numer w bazie danych, albo formułując warunek co do  
zawartych w nim informacji. 
W przypadku obu pakietów te dwa sposoby poszukiwań są dostępne i  
będą teraz w skrócie omówione. 
Zacznijmy od wyszukiwania poprzez numer rekordu. W dBASE może 
być ono realizowane przy pomocy kilku komend np. SKIP, GOTO  
ewentualnie LOCATE lub 5EEK z odpowiednim warunkiem. Efektem jest  
ustawienie specjalnego wskaźnika systemu na żądanym rekordzie i nadanie mu 
w ten sposób statusu "rekord bieżący". 
Każda inna operacja wykonana w następnej kolejności dotyczyć 
będzie tego właśnie rekordu (chyba, że zakres rekordów określony  
zostanie w niej inaczej). Ilustruje to następujący ciąg instrukcji 
(z prawej strony podano komentarze): 
U5E Książka otwarcie bazy Książka 
GOTO 100 ustawienie wskaźnika na rekordzie 100 
DISPLAY wyświetlenie rekordu bieżącego 
W pakiecie ISIS wskazywanie numerów rekordów jest wymagane przed 
wykonaniem niektórych czynności jak np. przeglądanie, edycja,  
eksport danych. Numery właściwych rekordów podaje się wtedy po żądaniu 
systemu. 
Drugim sposobem odnajdowania rekordów jest formułowanie warunku 
dla zawartych w nim informacji. 
W pakiecie ISIS warunkiem może być dowolny napis (fragment  
tekstu) np. .• James M./(10) 
Taki pojedynczy napis nazwiemy warunkiem prostym. Jak widać w  
przykładzie może być do niego dodany kwalifikator (kreska ukośna i  
etykieta pola w nawiasach) mówiący o tym z jakiego pola powinien  
pochodzić dany napis. 
Wynik wyszukiwania będzie pozytywny, jeżeli wskazany napis  
znajduje się w indeksie bazy danych (o sposobach indeksowania będzie  
mowa trochę dalej). W poszukiwaniach bibliograficznych, warunek prosty 
nie zawsze będzie jednak wystarczający. Dlatego też w systemie ISIS 
dostępny jest tzw. język formułowania zapytań, który umożliwia  
tworzenie warunków złożonych poprzez łączenie, napisów za pomocą specjal- 
46
		

/zin88nr1_048_0001.djvu

			nych operatorów . Dodatkowe możliwości wyszukiwania daje tzw.zbiór 
ANY, który jest opcjonalny, a zawierać może np. listy synonimów. 
Ogólnie można powiedzieć, że pytania wyszukiwawcze w przypadku 
pakietu ISIS budowane są z napisów łączonych w wyrażeniach złożonych 
operatorami języka formułowania zapytań. Efektem wyszukiwania jest 
albo zbiór pusty, albo zbiór opisów, który może być dalej  
przetwarzany. 
Ciekawym i bardzo przydatnym udogodnieniem pakietu ISIS jest  
wyświetlana po każdym pytaniu analiza wyszukiwania. Zawiera ona  
następujące informacje: 
1. Ilość wystąpień każdego napisu umieszczonego w pytaniu, 
2. Ilość trafnych odpowiedzi na wyróżnione podpytania, 
3. Ostateczna ilość wyszukanych rekordów. 
Wysoko ocenić należy również prostotę edytora pytań oraz  
dostępne w nim możliwości: 
a) wybierania napisów do pytania bezpośrednio z wyświetlanego  
indeksu , 
b) dołączania do tekstu aktualnego pytarfia, fragmentów pytań  
poprzednich. 
Nieco inaczej sprawa przedstawia się w dBASE. Przede wszystkim 
odróżnić tu trzeba dwa rodzaje, poszukiwań: 
- sekwencyjne (bardzo powolne, ponieważ przeszukiwana jest  
zawsze cała baza danych) 
- wyszukiwanie poprzez zbiory indeksowe. 
Wyszukiwanie sekwencyjne stanowi w dBASE na ogół składnik jakiejś 
innej operacji. W efekcie poza wyszukaniem następuje np.  
wyświetlenie wyników, edycja rekordów itd. 
Wyszukiwanie poprzez zbiory indeksowe, o ile nie stanowi części  
jakiejś procedury powoduje jedynie ustawienie Wskaźnika na pierwszym 
spełniającym warunak rekordzie. Odnalezienie pozostałych rekordów  
wymaga więc dodatkowych komend. 
Zacznijmy jednak od wyszukiwania sekwencyjnego przypominając na 
początku ogólną strukturę komend, dla których stanowi ono jedną ze 
składowych operacji: 
Operatorami tymi są x - iloczyn logiczny, + - alternatywa, •* - 
negacja, dwa operatory logiczne silnie wiążące (6) i (F),oraz tzw. 
operatory odległości . i S (określające oddalenie od siebie dwóch 
łączonych nimi napisów). 
47
		

/zin88nr1_049_0001.djvu

			VERB [J Uexpression list>] |_FOR J £*WHILE -^cond^j 
Termin "expression list" oznacza listę wyrażeń oddzielanych przecin- 
19/ 
kami . Skrót "cond" oznacza warunek, który ma być  
spełniony.'podobnie jak w ISIS może być on prosty albo złożony, przy czym warunki . 
20/ 
złożone buduje się. łącząc kilka wyrażeń operatorami. logicznymi ' . 
Nietrudno zauważyć, że w przypadku wyszukiwania sekwencyjnego w 
dBASE można formułować podobne pytania jak w ISIS. 
Przykładowo pytanie do pakietu ISIS: JAMES * 1987 + Arnold x 1978 
w dBASE może mieć następujący odpowiednik: SET FILTER TO Nazw_aut= 
"James ".and.Rok_wyd=1987 .or.Nazw_aut=,,Arnold".and. R0K_WYD=1978 
Efektem w obu wypadkach będzie wyszukanie opisów książek Jamesa 
wydanych w 1987 oraz Arnolda wydanych w 1978. Proces wyszukiwania 
przebiegnie jednak znacznie szybciej w przypadku pakietu ISIS, gdyż 
posługiwać się on będzie zbiorami indeksowanymi. 
W przypadku dBASE możliwe byłoby natomiast określenie w jednej 
komendzie kolejnej operacji, która powinna być wykonana po  
wyszukaniu rekordów (np. COPY, DELETE, DISPLAY, EOIT, LIST, SUM itp.).  
Gdyby w naszym przykładzie chodziło o usunięcie wyszukanych rekordów to 
zamiast komendy napisanej poprzednio trzeba byłoby użyć zlecenia: 
DELETE ALL FOR Nazw_aut="James ".and.Rok__wyd=1987 
.or.Nazw_aut="Arnold".and. R0K_WYD=197B 
Wyszukiwanie w dBASE poprzez zbiory indeksowe nie daje takich 
możliwości jak w ISIS. Wynika to przede wszystkim z zasad budowy i 
przeznaczenia indeksów w dBASE. Ich główne zadanie polega na pomocy 
w tworzeniu powiązań (relacji) między bazami danych i dlatego nie 
może być w nich takiej swobody w doborze haseł do indeksu jak w pa- 
21/ 
kiecie ISIS . Do indeksów w dBASE pobierane są zawsze wartości wy- 
Wyrażeniami w dBASE nazywa się kombinacje stałych, zmiennych  
operatorów i funkcji, które dostarczają wartość. W wyrażeniach  
stosuje się trzy rodzaje operatorów: matematyczne (+,-,x,/,xx lub i , 
()); relacyjne (<,->,<=,> =, = , <> lub # , $) oraz tekstowe (+,-). 
Żaden z tych operatorów nie jest dostępny w pakiecie ISIS. 
Dostępnymi operatorami logicznymi są: .and. - odpowiednik x w  
pakiecie ISIS, .DR. - odpowiednik + w pakiecie ISIS oraz .NOT., 
który pełni podobną funkcję do funkcji operatora^ w pakiecie ISIS. 
ISIS dostarcza tylko cztery metody indeksowania, polegające na 
pobieraniu do indeksu zawartości całych pól, poszczególnych słów 
z pola, słów wskazywanych specjalnymi ogranicznikami lub  
zawartości podpól. Jednak umiejętne posługiwanie się tymi metodami 
pozwala na tworzenie bardzo wszechstronnych indeksów>takich  
jakich w dBASE nigdy nie uda się utworzyć. 
48
		

/zin88nr1_050_0001.djvu

			rażeń. Nie mogą to być jednak wyrażenia, dostarczające wartości typu 
logicznego, tak więc nie wolno w nich stosować operatorów logicznych 
ani relacyjnych. Ciekawe jest natomiast, że w indeksie mogą znaleźć 
się wartości wyrażeń, w których dokonywane są pewne obliczenia  
arytmetyczne na polach numerycznych lub operacje dozwolone dla danych 
tekstowych. Indeks zawiera w ten sposób nowe dane wygenerowane  
poprzez przekształcanie informacji przechowywanych wcześniej w bazie 
danych. Można dzięki temu przeszukiwać bazę badając występowanie 
cech, które nie są w niej bezpośrednio opisane. 
Ogólnie jednak do przeszukiwania baz danych z informacjami  
tekstowymi bardziej nadaje się pakiet ISIS. Dostarcza on bowiem  
sprawnego i mniej skomplikowanego narzędzia wyszukiwawczego, lepiej przy 
tym dopasowanego do specyfiki poszukiwań bibliograficznych. Pewną 
zaletą dBASE jest natomiast możliwość zaprojektowania stałych pytań 
wyszukiwawczych oraz, przy wyszukiwaniu sekwencyjnym, możliwość 
korzystania z operatorów relacyjnych. 
Podsumowując ten krótki przegląd warto może jeszcze raz  
zestawić najważniejsze cechy obu pakietów formułując jednocześnie pewne 
wnioski co do ich przydatności przy tworzeniu niewielkich,  
mikrokomputerowych baz danych. 
Oba pakiety są godnymi polecenia narzędziami programistycznymi 
współczesnego użytkownika mikrokomputerów, przeznaczonymi przede 
wszystkim do tworzenia niewielkich systemów wyszukiwawczych. Należą 
one jednak do tej grupy SZ8D, która wymaga od użytkownika, chcącego 
posługiwać się nimi całkowicie samodzielnie, niemałego przygotowania. 
W przypadku pakietu ISIS, chodzi tu głównie o zrozumienie pewnej  
specyficznej "filozofii" tego systemu i wynikających z niej powiązań 
między tworzącymi ISIS komponentami. Z kolei dBASE jako pakiet  
programowalny, daje w pewnych wypadkach większe możliwości, wymaga  
jednak przygotowania informatycznego, a przede wszystkim umiejętności 
programowania przy pomocy języka wyższego poziomu. 
System ISIS powinien być wykorzystywany do budowania systemów 
gromadzących informeje tekstowe i posługujących się uniwersalną  
strukturą opisu dla pewnej klasy obiektów (np. jeden uniwersalny opis 
dla kilku rodzajów dokumentów). dBASE natomiast nadaje się świetnie 
do gromadzenia i przetwarzania opisów obiektów o stałych i niezbyt 
skomplikowanych strukturach, w których większość danych jest typu  
numerycznego. 
49
		

/zin88nr1_051_0001.djvu

			Zaletą pakietu ISIS jest możliwość różnorodnego indeksowania  
dokumentów w zależności od potrzeb wyszukiwawczych oraz prostego  
formułowania nawet złożonych instrukcji wyszukiwania. dBASE może  
natomiast znacznie ułatwić pracę programisty konstruującego system  
wyszukiwawczy odpowiadający specjalnym wymaganiom użytkownika. 
Jeśli chodzi o bazy bibliograficzne to powinny być one raczej 
tworzone przy pomocy pakietu ISIS. Stosowanie w tym wypadku  
jednolitych etykiet dla oznaczania poszczególnych pól pozwoliłoby utrzymać 
pewien standard w skali kraju, a dzięki temu dałoby szansę, na  
wymianę informacji między poszczególnymi systemami i wchodzącymi w ich 
skład bazami danych. 
Literatura 
1. COS/ISIS (Mini-micro Version). UNESCO 1985 
2. COS/ISIS (Mini-micro Version, Release 1.0): Introductory Guide. 
UNESCO 1986 
3. Oate C.3. Wprowadzenie do baz danych. Warszawa 1980 
4. Learning and using dBASE III plus. Ashton-Tate 1985 
5. Martin 3. Organizacja baz danych. Warszawa 1983 
6. PC Magazine 1986 vol.5 nr 12, 1987 vol.6 nr 2 
7. Programing in dBASE III plus. Ashton-Tate. 1985. 
50
		

/zin88nr1_052_0001.djvu

			SELECTED FEATURES OF THE ISIS AND dBASE PACKAGES COMPAREO 
FROM THE POINT OF VIEW OF DESIGNING AND USING MICROCOMPUTER 
INFORMATION RETRIEVAL SYSTEMS 
Summary 
This paper deals with the problem of selection of the biblio- 
graphic data base software within microcomputer information retrieval 
systems. The performance of software packages Mini-Micro ISIS anć 
dBASE III Plus, are compared in their ability to fulfill the function 
of data bases executive system. The methods od communication with the 
user, the data set arrangements, methods of information input and 
updating, and and the ways of data bases indexing and of information 
retrieval are compared. Finally, ISIS is considered to be morę suita- 
ble for creating bibliographic data bases, with particular notę of 
the variable structure of record and appropriate methods of set in- 
dexing. The characteristics of dBASE are listed, the most important 
of which is the system s programmability and the ability to reflect 
the relationships between data bases.
		

/zin88nr1_054_0001.djvu

			MATERIAŁY I PRZYCZYNKI 
JADWIGA SADOWSKA, JACEK SOLARSKI 
Biblioteka Narodowa 
KONCEPCJA WYSZUKIWANIA INFORMACJI W SYSTEMIE SABINA 
System Automatyczny Biblioteki Narodowej - SABINA, 
jego podsystemy funkcjonalne i użytkowe. Opis  
dokumentu w formacie przedmaszynowym MARC-BN. 
Zbiory podstawowe (bibliograficzne) i pomocnicze 
(indeksowe i uzupełniające). Wyszukiwanie w  
systemie; klucze wyszukiwawcze, wyszukiwanie  
wieloaspektowe. Współpraca użytkownik-system. 
Wyszukiwanie informecji w zautomatyzowanych systemach  
bibliotecznych jest zagadnieniem trudnym, a co za tym idzie również ciekawym. 
Mimo, że na świecie powstało już szereg różnego rodzaju rozwiązań, to 
jednak trudno jest powiedzieć, że są one idealne i zaspokajają  
wszystkie potrzeby informacyjne użytkowników. Szczególnie złożonym  
problemem jest automatyzacja bibliotek uniwersalnych, które pełnią  
zróżnicowane funkcje, mają tzw. użytkowników indywidualnych i  
instytucjonalnych, prowadzą działalność wydawniczą. W takiej sytuacji  
znajduje się Biblioteka Narodowa i budowany przez nią system  
zautomatyzowany SABINA. 
SYSTEM SABINA 
System Automatyczny Biblioteki Narodowej SABINA tworzony jest 
jako system, uniwersalny, a jego koncepcja dostosowana jest do zadań 
i funkcji wynikających ze statusu Biblioteki Narodowej jako  
centralnej biblioteki państwa. Zajmuje się ona archiwizowaniem piśmiennic- 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 198B nr 1(52) 
53
		

/zin88nr1_055_0001.djvu

			twa polskiego i Polski dotyczącego, prowadzi bieżącą bibliografię 
narodową i krajową statystykę wydawnictw, spełnia określone funkcje 
informacyjne wobec użytkowników krajowych (katalogi centralne) i  
zagranicznych (udział w International Serials Oata System-ISOS w  
Paryżu i Mezdunarodnoj Aytomatizirovanoj Sisteme Registracii jJerial- 
nych Izdanij-MARSI w Moskwie) oraz informuje o zbiorach własnych. 
Ogólna koncepcja bazy danych systemu SABINA zakłada istnienie trzech 
kategorii zbiorów danych: 
- zbiorów roboczych, tworzonych podczas wstępnego opracowania 
i przetwarzania, zawierających dane przewidziane do zachowania w  
bazie danych oraz dane ewidencyjne umożliwiające kontrolę przebiegu 
poszczególnych procedur automatyzacji; 
- zbiorów pomocniczych tj. słowników i innych wykazów  
wykorzystywanych podczas opracowywania i wyszukiwania; 
- zbiorów głównych, docelowych czyli bazy danych SABINA przechp- 
wywanej na stałe w celu wielokrotnego i różnorodnego wykorzystania. 
Oo obsługi bazy danych zaprojektowane są trzy podsystemy  
funkcjonalne /6/: 
- SKRYBA, w którym opracowywane są dane (rejestrowane,  
testowane, korygowane) oraz dokonywana jest konwersja z formatu przedmaszy- 
nowego na format bazowy. W tym podsystemie będą utrzymywane i  
udostępniane zbiory robocze i pomocnicze. 
- REJENT, służący do zarządzania bazą danych SABINA (podbazami), 
aktualizowania bazy, łączenia zbiorów, wyszukiwania informacji i o- 
chrony danych. 
- EDYTOR, współpracujący z urządzeniami fotoskładu,  
przygotowujący edycję wydawnictw. 
W związku z planowanymi podbazami przewiduje się w systemie 
SABINA następujące podsystemy użytkowe III: 
BBN-1 Podsystem informacji o publikacjach zwartych polskich  
(zawartość "Przewodnika Bibliograficznego"). 
BBN-2 Podsystem informacji o artykułach polskich (zawartość  
"Bibliografii Zawartości Czasopism"). 
BBN-3 Podsystem informacji o wydawnictwach ciągłych polskich  
(zawartość "Bibliografii Wydawnictw Ciągłych"). 
BBN-4 Podsystem informacji o polonikach zagranicznych (zawartość 
"Bibliografii Poloniców Zagranicznych"). 
Z-l Podsystem informacji o publikacjach zawartych zagranicznych 
(zawartość Centralnego Katalogu Książek Zagranicznych). 
54
		

/zin88nr1_056_0001.djvu

			Z-2 Podsystem informacji o wydawnictwach ciągłych zagranicznych 
(zawartość Centralnego Katalogu Czasopiam Zagranicznych). 
Z-3 Podsystem informacji o zaaobach Biblioteki Narodowej  
(zawartość katalogów Biblioteki Narodowej). 
Z-4 Podsystem zarządzania (kadry, gospodarka magazynowa,  
wypożyczenia itp.). 
S-l Podsyatem informacji specjalistycznej (kartoteki  
specjalistyczne pomocnicze np. autorów, instytucji itp.). 
S-2 Podsystem informacji statystycznej 
W Podsystem wyszukiwania. 
Zadaniem podstawowym Biblioteki Narodowej jest edycja  
bibliografii narodowej. Składa się ona z czterech członów: "Przewodnika  
Bibliograficznego" - rejestrującego książki, "Bibliografii Wydawnictw 
Ciągłych" - rejestrującej czasopisma polskie, "Poloników  
zagranicznych" - opisujących książki, czasopisma i fragmenty ukazujące się 
za granicą, a dotyczące Polski oraz "Bibliografii Zawartości  
Czasopism", która rejestruje artykuły z czasopism polskich. W Systemie 
SABINA czterem częściom bibliografii narodowej odpowiadają cztery 
podsystemy użytkowe (BBN-1, BBN-2, BBN-3, BBN-4). Zawartość  
poszczególnych członów bibliografii narodowej jest zróżnicowana nie tylko 
pod względem wielości stosowanych opisów bibliograficznych, ale także 
ich ilości. Z tych względów nie jest możliwe opracowanie jednego  
typu programów i wykorzystanie ich do automatyzacji edycji całej  
bibliografii narodowej. Dotychczas zrealizowano edycję "Przewodnika  
Bibliograficznego", który od 1986 r. wydawany jest przy użyciu techniki 
komputerowej. Trwają prace nad dalszymi częściami bibliografii.  
Realizację ich utrudnia brak odpowiedniego sprzętu, a także niepełne 
przygotowanie środowiska bibliotekarskiego. 
Brak odpowiedniego sprzętu jest również powodem ograniczonego 
rozwoju podsystemu katalogów centralnych. Jest to najwcześniej  
budowany podsystem, bardzo ważny z informacyjnego punktu widzenia,  
wymagający jednak dobrego wyposażenia w sprzęt nie tylko placówki  
centralnej, to jaat Biblioteki Narodowej, ale także placówek  
współpracujących (a jest to około 1200 bibliotek) oraz odpowiedniej sieci  
telekomunikacyjnej. Stąd też podsystem ten w obecnej postaci nie może 
zadowolić ani jego twórców ani użytkowników. 
Od 1985 r. tworzy się podbazę obejmującą katalog czasopism BN. 
Docelowo zawierać ona będzie ok. 60 tysięcy opisów czasopism. Dodać 
trzeba, że czasopisma są trudnym merytorycznie zagadnieniem ze 
55
		

/zin88nr1_057_0001.djvu

			względu na stałą zmienność tzw. zasobu. Biblioteka Narodowa  
obsługuje także wspomniane wcześniej 2 systemy międzynarodowe (ISDS, 
MARSI). 
Działa też podsystem danych statystycznych, na którego  
podstawie wydawany jest "Ruch wydawniczy w liczbach". 
Warto też wspomnieć, że w systemie SABINA zrealizowano "Słownik 
Języka Haseł Przedmiotowych Biblioteki Narodowej" Ib I. 
OPIS DOKUMENTU 
Na potrzeby systemu zautomatyzowanego dokumenty muszą być  
opisane w tzw. formacie przedmaszynowym. Formatem takim o zasięgu  
międzynarodowym jest format MARC (Machinę Readable Cataloging)  
opracowany w połowie lat sześćdziesiątych w Stanach Zjednoczonych. Odmianą 
tego formatu jest MARC-BN, przygotowany na początku lat  
osiemdziesiątych w Bibliotece Narodowej /3, 4/. 
Format przedmaszynowy jest pewną strukturą, w której każdy  
element opisu bibliograficznego jest odpowiednio oznakowany. Informacje 
zgrupowane są w bloki funkcjonalne. W formacie MARC-BN jest ich  
dziesięć: 
0 - informacje zakodowane i dane identyfikacyjne, 
1 - hasła główne, 
2 - opis bibliograficzny, 
3 - uwagi bibliograficzne, 
4 - związki opisu (przynależność do serii, cyklu itp.), 
5 t tytuły (równoległe, dodane, innojęzyczne itd.), 
6 - opracowanie rzeczowe, 
7 - współtwórcy (ilustratorzy, redaktorzy, współwydawcy), 
8 - informacje wydawnicze, 
9 - informacje lokalne (np. zasób w przypadku wydawnictw ciągłych). 
Każdy blok informacyjny dzieli się na pola oznaczone  
trzycyfrową etykietą i podpola oznaczone cyframi lub literami. Opis  
dokumentu w formacie przedmaszynowym musi być tak sporządzony, aby  
uwzględniał zarówno wymogi edycyjne, jak i wyszukiwawcze, jak też wymogi  
organizacji baz danych. (Zob. opis dokumentu w formacie MARC-BN w  
załączeniu). 
56
		

/zin88nr1_058_0001.djvu

			ZBIORY PODSTAWOWE I POMOCNICZE 
Opis dokumentu w formacie przedmaszynowym jest punktem wyjścia 
do tworzenia potrzebnych w bazie zbiorów. Są to zbiory  
bibliograficzne, składające się z pełnych opisów w formacie (w naszym  
przypadku są to opisy dokumentów rejestrowane w"Przewodniku  
Bibliograficznym"), zbiory pomocnicze indeksowe oraz zbiory uzupełniające. 
Zbiory indeksowe tworzone są z wybranych pól i podpól, w  
których zapisane informacje zostały uznane za klucze wyszukiwawcze. Do 
każdego zapisu indeksowego dołączany jest adresdokumentu. W  
przypadku podsystemu BBN-1 ("Przewodnik Bibliograficzny") zbiory indeksowe 
tworzone są z pól: 
- odpowiedzialności autorskiej (autorzy, współtwórcy, redaktorzy,  
instytucje sprawcze), 
- strefy tytułu, 
- strefy adresu (miejsce, rok wydania, wydawnictwo), 
- strefy opisu rzeczowego (hasła przedmiotowe, symbole UKD)> 
- ponadto: ISBN, języka oryginału, języka tekstu. 
Ola każdego z podsystemów zbiory indeksowe będą wyglądały nieco  
inaczej. Wybór elementów do indeksu uzależniony jest od charakteru  
zbiorów podstawowych, a także od założonych funkcji spełnianych przez  
dany podsystem. Na pewno inne elementy informacyjne są ważne dla druków 
zwartych, inne dla czasopism, inne dla katalogu centralnego, inne 
dla wymiany międzynarodowej. 
Zbiory uzupełniające są zbiorami zawierającymi informacje  
pochodzące spoza opisu dokumentu. W przypadku omawianego podsystemu 
będą nim' : 
- lista artykułów przedmiotowych wprowadzona na podstawie  
"Słownika Języka Haseł Przedmiotowych Biblioteki Narodowej", 
- lista tematów geograficznych i odpowiadających im połączeń 
z jednostkami geograficznymi wyższego rzędu (i odwrotnie), 
- lista tematów osobowych i ich połączeń z nazwami dziedzin, 
z którymi się wiążą (i odwrotnie), 
- lista zapisów indeksowych i odpowiadających im symboli na 
podstawie tablic UKD. 
Pierwsze trzy listy generowane są automatycznie. 
Wymienione zbiory będą mogły być wykorzystane w każdym innym  
podsystemie, jeżeli tylko będzie istniał dla nich punkt odniesienia w  
zbiorach indeksowych. Z tego między innymi względu ważne jest, aby wszy- 
57
		

/zin88nr1_059_0001.djvu

			stkie podsystemy w miarę możliwości korzystały z jednakowego zasobu 
słownictwa przy tworzeniu tzw. charakterystyk wyszukiwawczych  
dokumentów. Chodzi tu o przypadki jednakowego nazywania tych samych 
zjawisk i przedmiotów. 
KLUCZE WYSZUKIWAWCZE 
Teoretycznie jako klucze wyszukiwawcze mogą być wykorzystane 
wszystkie pola i podpola. W praktyce, ze względów ekonomicznych  
wykorzystuje się kilka elementów najbardziej ważnych z informacyjnego 
punktu widzenia. 
W systemie SABINA przewiduje się wykorzystanie jako kluczy  
wyszukiwawczych następujących elementów opisu dokumentu: 
- nazwisk autorów i współtwórców, 
- tytułów i słów z nich wybranych, 
- haseł przedmiotowych (tematy, określniki), 
- symboli UKO (za pośrednictwem indeksu przedmiotowego do wykazu 
stosowanych w UKO symboli), 
- lat wydania dokumentu, 
- miejsc wydania, 
- nazw wydawnictw, 
- języka tekstu, 
- ISBN, ISSN, 
- siglów bibliotek (w przypadku katalogu centralnego). 
Jest to stosunkowo dużo kluczy wyszukiwawczych, być może zostaną 
one skorygowane. 
Badania przeprowadzone we Francji dowiodły, że czytelnikowi 
najczęściej wystarczają informacje identyfikujące dzieło oraz, że 
pytania dotyczą najczęściej autorów, tytułów, wydawców, serii. 
Stąd też grupa francuskich bibliotek uniwersyteckich i specjalnych 
stosuje następujące klucze wyszukiwawcze /l/: hasło główne,  
tytuły, autorzy i współtwórcy (w tym tzw. autor korporatywny), data  
wydania, wydawca, hasło klasyfikacji własnej, symbol UKO.. 
Ola porównania z kolei amerykański katalog centralny OCLC 
(Online Computer Library Catalog) - wykorzystuje 9 kluczy  
wyszukiwawczych /2/: tytuł, nazwisko autora i tytuł, nazwisko autora,  
numer karty Biblioteki Kongresu, ISBN, ISSN, COOEN (Kod Chemical 
Abstracts Service), numer kontrolny w OCLC, urzędowy numer  
dokumentu. 
5B
		

/zin88nr1_060_0001.djvu

			Jak można zauważyć większość kluczy ma charakter formalny. Wynika 
to stąd, że każdy katalog centralny ma przede wszystkim  
identyfikować dokument i podawać jego lokalizację. Klucze wyszukiwawcze muszą 
więc być dostosowane do pełnionych przez system funkcji. 
Przewidywany wybór kluczy dla systemu SABINA nie oznacza wcale, że 
da się je wykorzystać we wszystkich podsystemach. Np. symbole UKD o- 
trzymują tylko książki polskie, hasła przedmiotowe otrzymują  
wprawdzie książki polskie i obce oraz wydawnictwa rejestrowane na  
potrzeby katalogu centralnego i Bibliografii Wydawnictw Ciągłych, ale są te 
hasła nieco inne. Nie wszystkie też z wymienionych tu kluczy są  
jednakowo ważne. Zakłada się, że część z nich, np. ISBN, ISSN będzie 
interesować tzw. użytkowników instytucjonalnych, natomiast w  
mniejszym stopniu użytkowników indywidualnych. 
WYSZUKIWANIE WIELOASPEKTOWE 
Jak powiedziano już wcześniej, ze względów ekonomicznych, w 
systemach wyszukiwawczych typu bibliograficznego z góry określa się 
priorytetowe klucze, według których użytkownik najczęściej wyszukuje 
dokumenty. Z reguły jednak zapytanie informacyjne kierowane przez 
użytkownika do systemu nie jest zapytaniem prostym, do którego da 
się zastosować jedej typ klucza. Na ogół w zapytaniu takim można  
wyodrębnić elementy wymagające równoczesnego skorzystania z kilku  
kluczy. Np. zapytaniem prostym (w sensie użycia jednego klucza) będzie 
takie: "Proszę podać wszystkie dokumenty na temat wydobycia siarki 
w Polsce". Zapytanie to zostaje przełożone z języka naturalnego na 
język stosowany w systemie. W tym wypadku będzie to język haseł 
przedmiotowych, w którym zapytanie to będzie wyrażone w postaci: 
Siarka - wydobycie - Polska. Przykładem zapytania złożonego niech 
będzie taka fraza: "Proszę podać wszystkie dokumenty w języku polskim 
na temat wydobycia siarki w Polsce opublikowane po roku 1980 lub 
przed rokiem 1970, których autorem jest X." W zapytaniu tym można  
wyodrębnić następujące elementy; pytanie o: 
- język publikacji, 
- hasło przedmiotowe (lub inne wyrażenie treści ), 
- daty publikacji, 
- autora. 
59
		

/zin88nr1_062_0001.djvu

			Elementy te pozostają wobec siebie w zależnościach, które można 
wyrazić za pośrednictwem algebry Boolea jako iloczyn logiczny  
zbiorów wyodrębnionych w odpowiedzi na poszczególne pytania. Oznacza to, 
ze aby dokument mógł być wydany jako relewantny, musi spełniać  
warunki zapytania o język i. warunki zapytania o hasło przedmiotowe i. 
daty publikacji i odpowiednie autorstwo. Można sobie też wyobrazić 
zapytanie dopuszczające alternatywę (sumę logiczne zbiorów) wyboru, 
np.: "Proszę podać wszystkie dokumenty na temat wydobycia siarki w 
Polsce lub dokumenty autorstwa X". Zapytania w języku naturalnym  
można formułować z dużą dowolnością, dlatego możemy się spotkać z  
bardziej złożonymi strukturami logicznymi, np. implikacją. Jednakże  
każda złożona struktura logiczna da się wyrazić jako odpowiadająca jej 
kombinacja sum i iloczynów logicznych. Olatego można uznać za  
konieczny i wystarczający warunek, aby system wyszukiwawczy był  
wyposażony w możliwość realizacji tych dwóch operacji logicznych. 
Nasze rozważania prowadzone z punktu widzenia akali makro (tu: 
język wyszukiwawczy systemu jako całości, złożonej z poszczególnych 
podsystemów) odnoszą się również do skali mikro, tj. do  
poszczególnych elementów klucza wyszukiwawczego. Np. w zapytaniu pierwszym  
pojawia się hasło przedmiotowe: "Siarka - wydobycie - Polska", które 
można potraktować jako iloczyn logiczny tematu "Siarka" i określni- 
ków "wydobycie, Polska". Podobnie w drugim przykładzie w części  
frazy "po roku 1980 lub przed rokiem 1970". Jest to suma logiczna dwóch 
zapytań skierowanych do podsystemu zawierającego informacje o latach 
wydania: 
I rok wydania<1970, 
II rok wydania>1980. 
Ogólnie zagadnienie to można przedstawić w następujący sposób (patrz  
schemat 1).. W pierwszym etapie następuje analiza zapytania informacyjnego. 
Jaj wynikiem jest ciąg prostych zapytań informacyjnych kierowanych 
do poszczególnych podsystemów oraz ciąg funktorów logicznych  
łączących odpowiednie zapytania proste w grupy zapytań prostych.  
Następnie zapytania proste kierowane są do odpowiednich podsystemów, w  
wyniku czego otrzymujemy grupy odpowiedzi na te zapytania. Na  
odpowiedziach tych dokonywane są ustalone w trakcie analizy operacje  
logiczne, czego ostatecznym efektem jest odpowiedź, która powinna być 
właściwą odpowiedzią na zapytanie skierowane do systemu. 
Według tego schematu można realizować dowolne wyszukiwanie na 
różnych poziomach systemu. Stwarza to możliwości daleko idącej struk- 
turalizacji systemu i samego procesu wyszukiwania, a to z kolei za- 
61
		

/zin88nr1_063_0001.djvu

			pewnia dużą jego elastyczność, to jest możliwość dostosowywania się 
do zmieniających się potrzeb użytkownika. W zależności od potrzeb 
można wymieniać, dokładać lub odejmować dowolne elementy (klucze  
wyszukiwawcze) bez zmiany ogólnych zasad działania systemu. Pozwala to 
również przekazywać system do eksploatacji stopniowo bez  
konieczności czekania na realizację całości. 
WSPÓŁPRACA UŻYTKOWNIK- SYSTEM 
Dialog użytkownika z systemem jest niezwykle ważnym aspektem 
systemów zautomatyzowanych nastawionych na szeroki krąg odbiorców. 
Z jednej strony dialog taki musi zapewniać możliwie wysoki komfort 
pracy użytkownika przy obecnym stanie techniki, z drugiej zaś strony 
musi odzwierciedlać strukturę systemu oraz algorytm jego działania. 
Mówiąc o komforcie pracy mamy na myśli jasność i prostotę  
postępowania użytkownika, czytelność i przejrzystość komunikatów podawanych 
przez system, stałą możliwość korzystania z informacji pomocniczych 
na poszczególnych poziomach systemu. Najbardziej popularne są dwa 
sposoby komunikowania się użytkownika z systemem: 
- według tzw. menu, 
- według tzw. okien 
oraz różne kombinacje obydwu tych sposobów. 
Zakłada się, że w systemie SABINA komunikowanie się użytkownika 
z systemem będzie odbywało się głównie za pośrednictwem tzw. menu, 
które stanowi spis funkcji lub zadań możliwych do wykonania na danym 
poziomie. Algorytm ogólny prowadzenia użytkownika w systemie da się 
przedstawić w postaci struktury hierarchicznej; w której przejście 
od jednej funkcji systemu do innej możliwe jest jedynie przez menu 
nadrzędne. Zapewnia to jasność sposobu poruszania się po strukturze 
systemu, a jednocześnie wyklucza niejednoznaczność wyborów  
dokonywanych przez użytkownika. 
Przyjmuje się również, że formułowanie zapytania i jego analiza 
będą wykonywane przez system w ścisłej interakcji z użytkownikiem, 
którego rola sprowadzać się będzie do sterowania systemem. 
W menu głównym wymienia się spis kluczy wyszukiwawczych.  
Użytkownik wskazuje kursorem na ekranie kolejne klucze, według których 
chce prowadzić wyszukiwanie, następnie przechodzi do formułowania 
pytań prostych zdefiniowanych jako klucze. Odpowiednia funkcja po- 
62
		

/zin88nr1_064_0001.djvu

			zwala zdefiniować sumy i iloczyny logiczne na wybranych kluczach 
lub ich grupach. Funkcja "Wykonanie" realizuje założoną sieć  
logiczną na zdefiniowanych zbiorach wynikowych poszczególnych zapytań 
prostych i prazentuje użytkownikowi gotową postać odpowiedzi.  
Przewiduje się głównie prezentowanie odpowiedzi na ekranie lub drukarce 
w postaci wybranych numerów bazowych dokumentów lub numerów bazowych 
i numerów bibliograficznych (w przypadku podbaz bibliograficznych), 
albo skróconego opisu bibliograficznego (raczej opisu  
identyfikującego). 
Aby przybliżyć problem współpracy użytkownika z systemem  
przedstawimy poszczególne etapy postępowania na przykładzie klucza "Hasło 
przedmiotowe". Użytkownik wybiera ten klucz z menu głównego lub  
wypisuje je z klawiatury. Następnie podaje interesujące go zagadnienie 
w postaci wyrażeń (według własnego uznania), wskazuje wyrażenia  
główne (tematy) oraz wyrażenia drugoplanowe (określniki). Jeżeli chce, 
może skorzystać ze słowników pomocniczych, otrzymując na ekranie 
fragmenty "Słownika Języka Haseł Przedmiotowych BN", tzw. artykuły 
przedmiotowe, w których występują wyrażenia, określone jako główne. 
W ten sposób może użytkownik sprawdzić, czy nie wybrał wyyrażeń zbyt 
wąskich lub zbyt szerokich w stosunku do postawionego zapytania.  
Może 4eż skorzystać ze słownika nazw jednostkowych (osobowych,  
geograficznych) i list określników. Po ostatecznym ustaleniu zestawu  
wyrażeń system podaje hasła przedmiotowe, w których wyrażenia te  
wystąpiły, wraz z adresami dokumentów. Oglądając na ekranie hasła użytkownik 
wybiera te, które według niego są najbliższe odpowiedzi na jego  
zapytanie, to znaczy te, przy których spodziewa się znaleźć dokumenty 
relewantne. System podaje liczbę dokumentów znalezionych. Użytkownik 
decyduje o zakończeniu wyszukiwania lub jego powtórzeniu oraz  
określa postać w jakiej chce otrzymać informację - na ekranie (i spisać 
ją) lub na wydruku z drukarki. Jeżeli użytkownik nie jest  
usatysfakcjonowany odpowiedzią całą operację należy powtórzyć,  
rozpoczynając od obejrzenia odpowiednich słowników ze zbiorów pomocniczych. 
Nie trudno zauważyć, że korzystanie z klucza "Hasło  
przedmiotowe" (podobnie będzie także z kluczem "UKD") wymaga od użytkownika 
pewnej wiedzy, a przynajmniej obeznania z językiem haseł  
przedmiotowych, jakość i szybkość uzyskania odpowiedzi będą w znacznej mierze 
uzależnione od umiejętności współpracy i tu na pewno duże znaczenie 
będzie miała jasność formułowanych przez system komend. 
63
		

/zin88nr1_065_0001.djvu

			Tak więc dialog użytkownika z systemem sprowadza się do: 
- wyboru odpowiedniego podsystemu (podbazy), 
- wyboru odpowiedniego klucza (kluczy) wyszukiwawczego na podstawie 
przedstawionego menu, 
- ewentualnego uszczegółowiania kluczy na podstawie zbiorów  
uzupełniających i ilości podanych adresów w odpowiedzi na zapytanie, 
- zdecydowania o zakończeniu lub powtórzeniu całej operacji, 
- zdecydowania o sposobie prezentacji informacji. 
System SABINA jest budowany w sposób zintegrowany, ale  
jednocześnie wchodzące w jego skład podsystemy użytkowe są w znacznym 
stopniu niezależne od siebie. To, co je łączy, to sposób opisywania 
dokumentów w formacie przedmaszynowym MARC-BN, a w związku z tym  
możliwość generowania ze zbiorów np. podbazy bibliograficznej zbiorów 
dla podbazy katalogowej. Łączyć też je będzie sposób wyszukiwania w 
swoich ogólnych założeniach, różnić będzie dobór kluczy  
wyszukiwawczych. System uwzględnia różnorodne funkcje BN, ma być uniwersalny, 
a jednocześnie nadawać się do specjalistycznych zastosowań  
użytkowych . 
Literatura 
1. BOISSET M., Beyssac R. Eksperyment zautomatyzowanej biblioteki 
"GIBUS" W: Bibliotekarskie, problemy automatyzacji.„Zeszyty  
Przekładów" 1975 nr 33 s.144-153 
2. GRABOWSKA M. Zautomatyzowany katalog centralny bibliotek  
amerykańskich - OCLC, "Zagadnienia Informacji Naukowej" 19B4 nr 2, 
s.81-100 
3. MOSZCZYŃSKA-PĘTKOWSKA Z. System SABINA. Opis wydawnictw ciągłych. 
Warszawa BN OPD 1983 
4. MOSZCZYŃSKA-PĘTKOWSKA Z. System SABINA. Opis wydawnictw zwartych. 
Warszawa BN 0P0 19B2 
5.. SADOWSKA 3. Komputerowa edycja słownika haseł przedmiotowych.  
Zagadnienia Informacji Naukowej" 1987 nr 1(50) s.67-73 
64
		

/zin88nr1_066_0001.djvu

			6. WRZESIEŃ Cz.3., JĘCZMYK 3. System informatyczny Biblioteki  
Narodowej SABINA "Prasa Techniczna" 1986 nr 1, s.5-8 
7. ZAŁOŻENIA ogólne kompleksowego systemu Biblioteki Narodowej 
(skrót) Warszawa BN 0P0 1975. 
Artykuł wpłynął do redakcji 28.01.1988 r.
		

/zin88nr1_068_0001.djvu

			WŁODZIMIERZ TRZE6NY 
Ośrodek Informacji Naukowej PAN 
TOMASZ TWARDOWSKI 
Instytut Chemii Bioorganicznej PAN 
BIOTECHNOLOGIA I INFORMACJA 0 BIOTECHNOLOGII 
Zakres tematyczny biotechnologii i jej  
dotychczasowe osiągnięcia. Źródła informacji o  
biotechnologii i jej potrzeby informacyjne. Stan i  
założenia rozwoju informacji o biotechnologii w Polsce. 
Etapy tworzenia systemu informacji. 
W opinii wielu wybitnych specjalistów biotechnologia jest już 
obecnie istotnym czynnikiem strategicznego planowania rozwoju badań 
naukowych i przemysłu. Istota sprawy polega na tym, że  
biotechnologia stanowi dziedziną o charakterze interdyscyplinarnym i wymaga  
wykorzystywania osiągnięć i metod badawczych innych nauk. Jednym z 
głównych czynników determinujących jej rozwój jest szybki dopływ  
informacji z różnych dziedzin wiedzy. 
Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie zagadnień  
dotyczących: 
- pojęcia "biotechnologia" i kierunków jej rozwoju, 
- informacji naukowej o biotechnologii. 
0 charakterze potrzeb informacyjnych decydują jej cechy  
szczególne i dotychczasowy rozwój biotechnologii w krajach wysoko  
rozwiniętych, gdzie rezultaty badań podstawowych stanowią podstawę  
zgłaszania przez środowisko naukowe odpowiednich projektów wdrożeniowych. 
W związku z tym tworzone systemy informacyjne z zakresu  
biotechnologii dostarczają informacji zarówno dla środowiska naukowego  
zajmującego się tą problematyką, jak i dla pracowników laboratoriów  
przemysłowych oraz bezpośrednio do zakładów produkcyjnych. 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 1988 nr 1(52) 
67
		

/zin88nr1_069_0001.djvu

			ZAKRES TEMATYCZNY BIOTECHNOLOGII 
W szerokim znaczeniu termin "biotechnologia" rozumiemy jako  
zastosowanie systemów biologicznych i organizmów do procesów  
technologicznych /10/. W takim ujęciu biotechnologia obejmuje wiele dyscyplin 
nauk podstawowych i stosowanych. Jednocześnie rozróżniamy umownie tzw. 
biotechnologię starą i nową. W obszarze biotechnologii starej mieści 
się przykładowo piwowarstwo lub piekarstwo. Natomiast tzw.  
biotechnologię nową dobrze określa następująca definicja: "zintegrowane  
zastosowanie biochemii, mikrobiologii i nauk inżynieryjnych w celu u- 
zyskania przemysłowych zastosowań mikroorganizmów, komórek, kultur 
in vitro itp." /13/. 
Niezależnie od definicji zakres procesów biotechnologicznych o- 
bejmuje liczne zróżnicowane dziedziny nauk przyrodniczych i  
technicznych, zarówno podstawowych, jak i stosowanych, np.: przemysł  
chemiczny i kosmetyczny, rolnictwo, diagnostykę medyczną, materiałoznawstwo. 
Zrozumiałe, że istnieją zagadnienia, na których przede wszystkim  
koncentruje się uwaga badaczy, jak również i ekonomistów. Do takich  
zagadnień z pewnością należą: 
- produkcja niektórych cennych leków (szczególnie hormonalnych i  
pochodzenia naturalnego) z wykorzystaniem zarówno metod inżynierii 
genetycznej, jak też kultur in vitro; 
- tworzenie nowych źródeł żywności (np. poprawa charakterystyk źródeł 
obecnie wykorzystywanych lub też biosynteza składników  
uzupełniających dietę); 
- produkcja etanolu z biomasy do celów energetycznych; 
- działania ekologiczne, w tym również mające na celu wykorzystanie 
odpadów przemysłowych i surowców, nieużytecznych na dotychczasowym 
poziomie rozwoju techniki; 
- produkcja przeciwciał monoklonalnych do celów badawczych,  
diagnostycznych, a w przyszłości także terapeutycznych; 
- kultury in vitro jako źródło cennych preparatów dla przemysłu  
kosmetycznego i spożywczego; 
- produkcja odczynników, aparatury, reaktorów itd. niezbędnych do 
rozwoju biotechnologii i dziedzin pokrewnych. 
Osobnym i zupełnie niezależnym zagadnieniem jest konieczność 
kształcenia nowych kadr oraz prowadzenie prac naukowych. 
68
		

/zin88nr1_070_0001.djvu

			PRZYKŁADY DOTYCHCZASOWYCH OSIĄGNIĘĆ BIOTECHNOLOGII 
Ilustracją szerokich możliwości, jakie otwiera biotechnologia w 
różnych dziedzinach naszego życia, są przedstawione niżej przykłady 
jej osiągnięć (celowo dobrane z różnych dziedzin nauki i techniki), 
które - w ocenie autorów - stwarzają szeroką perspektywę dalszego 
rozwoju /7, 12, 15/. 
Produkcja przeciwciał •onoklonalnyych. Przeciwciała monoklonalne 
stosowane są obecnie głównie w diagnostyce, np. jako testy wczesnego 
wykrywania ciąży. Zakłada się, że w bliskiej przyszłości będą one  
wykorzystywane również jako nośniki środków terapeutycznych (np.  
radioizotopów) do chorych organów. 
Rolnictwo. Naukowcy odnieśli już sukcesy w kilku ważnych  
kierunkach mających duże znaczenie ekonomiczne obecnie i w przyszłości; 
dokonano przeniesienia funkcjonalnego genu między komórkami  
roślinnymi, jak też regeneracji pełnych roślin zdolnych do ekspresji obcego 
genu. W skali przemysłowej (także w Polsce) realizowana jest  
produkcja roślin za pomocą technik oddziaływania na kultury in vitro. 
Otrzymuje się niektóre cenne produkty naturalne, np. shikonin, z  
kultur tkanek roślinnych. 
Terapia człowieka. Wykonywana jest już na świecie, a wstępnie 
także w Polsce, diagnostyka prenatalna, informująca przyszłych  
rodziców o stanie zdrowia ich nie urodzonych dzieci. Realizowane są 
również eksperymenty w zakresie wprowadzannia genu hormonu wzrostu. 
Planowane są prace mające na celu wbudowywanie genów odpornościowych. 
Dostępne są na rynku preparaty hormonalne otrzymane metodami  
inżynierii genetycznej, np. insulina i interferon alfa. 
Przeaysł. Można sądzić, że najbardziej zaawansowane są prace nad 
wprowadzeniem biotechnologii do takich procesów, jak: 
a) wykorzystywanie odnawialnych surowców biologicznych, często  
będących produktami odpadowymi, jak np. biomasa; niejednokrotnie 
mogą one zastąpić kosztowne i deficytowe surowce stosowane  
powszechnie dotychczas, np. ropę naftową i węgiel; 
b) otrzymywanie produktów przemysłowych za pomocą procesów  
enzymatycznych zamiast klasycznych reakcji chemicznych; pozwala to - z 
jednej strony - na znaczne obniżenie zużycia energii, a z drugiej 
- na wykorzystanie produkcyjne odpadów; 
c) wykorzystywanie mikroorganizmów do eksploatacji złóż rud metali; 
d) biotransformacja związków organicznych. 
69
		

/zin88nr1_071_0001.djvu

			Energetyka. Produkcja etanolu zarówno z biomasy, jak i z  
innych surowców odpadowych jest już obecnie realizowana na dużą skalę 
(np. w Brazylii). Coraz większego znaczenia nabierają procesy  
biologiczne przy produkcji metanolu i tzw. biogazu. 
Ekologia. Ogromne masy odpadów są prawie w całości  
potencjalnymi obiektami zainteresowania biotechnologii. Niestety dotychczas 
tylko w niewielkim stopniu stosuje się techniki biologiczne w  
procesach utylizacji i odzysku, np. w oczyszczalniach bakteryjnych. 
Biotechnologia, traktowana zarówno jako obszar badań naukowych, 
jak też jako dziedzina produkcji odznacza się szeregiem cech  
charakterystycznych. W szczególności jest to dziedzina bardzo  
nowoczesna. Podstawową dyscypliną interdyscyplinarnej biotechnologii są  
nauki biologiczne. Szeroka rozpiętość tematyczna w połączeniu z  
relatywnie dużą hermetycznością poszczególnych dyscyplin nauki i gałęzi 
techniki stwarza istotne trudności w sferze przekazu informacji.  
Dodatkowy, bardzo ważny problem stanowią czynniki formalnoprawne. 
NOWE FIRMY BIOTECHNOLOGICZNE W ŚWIECIE 
W krajach wysoko rozwiniętych powstały liczne firmy  
specjalizujące się w badaniach biotechnologicznych, jak też zajmujące się  
produkcją opartą na wynikach tych badań. Pod tym względem dominują w 
świecie Stany Zjednoczone, gdzie najwięcej firm biotechnologicznych 
zarejestrowano w stanach: Kalifornia, Massachusetts, New Jersey.  
Zaskakuje natomiast wręcz skromna reprezentacja państw  
zachodnioeuropejskich. Brakuje danych dotyczących państw RWPG. 
Mniej jednoznaczne informacje wynikają z zestawień  
charakteryzujących produkcję firm biotechnologicznych. Największe  
zainteresowanie przejawiają firmy komercyjne produkcją w zakresie  
diagnostyki, farmacji, rolnictwa, weterynarii, testów klinicznych i  
przetwarzania żywności. Natomiast najczęściej stosowane technologie  
biologiczne polegają na wydzielaniu i oczyszczaniu produktów naturalnych 
oraz kultury in vitro. 
Według czasopisma Genetic Engineering News z grudnia 19B5 r. 
/9 / w 15 krajach zarejestrowano 299 przedsiębiorstw określających 
się jako firmy biotechnologiczne (tabela 1). 
Typowymi cechami firm biotechnicznych są ich niewielkie  
rozmiary i niedawna data powstania. Firmy te często powstają z inicjatywy 
70
		

/zin88nr1_072_0001.djvu

			Tabela 1 
Kraje 
Stany Zjednoczone 
Wielka Brytania 
Japonia 
Kanada 
Szwajcaria, Francja 
Hiszpania, Australia, Izrael, 
RFN, Irlandia 
Finlandia, Dania, Brazylia 
Belgia 
Liczba przedsiębiorstw 
biotechnologicznych 
256 
9 
8 
6 
po 3 
po 2 
po 1 
naukowców, którzy zmierzają do komercjalizacji osiągnięć naukowych. 
Warto i należy podkreślić jako element charakterystyczny również to, 
że firmy biotechnologiczne zatrudniają średnio około 20% personelu 
ze stopniem naukowym doktora. W roli konsultantów tych firm często 
występują największe światowe -autorytety naukowe, z laureatami  
nagrody Nobla włącznie. Charakteryzują się one szeroką rozpiętością 
podejmowanych tematów, przy czym głównie opracowywane są zagadnienia 
wymagające zatrudnienia wysoko wykwalifikowanej kadry. Zauważyć  
należy, że niejednokrotnie małe firmy biotechnologiczne pracują na  
zamówienie dużych przedsiębiorstw (np. farmaceutycznych), sprzedając  
niejako cały swój kapitał, przeważnie w formie kwalifikacji kadry i  
koncepcji pracy. Trzeba jednakże podkreślić, że do chwili obecnej tylko 
bardzo nieliczne firmy biotechnologiczne osiągnęły czyste zyski.  
Wyjątek stanowi grupa firm pracujących na rzecz biotechnologii, które 
zajmują się produkcją odczynników, aparatury i wyposażenia  
laboratoryjnego. Najwyższe zyski osiągają przedsiębiorstwa przetwarzające  
dane, placówki prowadzące poradnictwo prawne i konsultacje  
merytoryczne. 
Rozwój biotechnologii w Polsce, zarówno w aspekcie naukowym, 
jak i przemysłowym, przebiega relatywnie bardzo powoli. Szczegółowe 
omówienie stanu biotechnologii w Polsce wraz z porównaniem z  
sytuacją w ośrodkach zagranicznych zawarte jest w obszernej ekspertyzie 
"Raport o stanie biotechnologii" przygotowanej pod redakcją M. Fikus 
i P. Węgleńskiego /7/. W opinii wybitnych ekspertów elementarnym 
71
		

/zin88nr1_073_0001.djvu

			czynnikiem limitującym zastosowanie przemysłowe biotechnologii jest 
rozwój i postęp badań podstawowych. Z kolei postęp ten jest w Polsce 
ograniczony głównie z powodu braku sprzętu i odczynników oraz  
literatury i informacji naukowej (brak sprzętu informatycznego, w tym 
komputerów osobistych, kopiarek itp.). 
POTRZEBY INFORMACYJNE BIOTECHNOLOGII 
Biotechnologia należy do tych kierunków nauki i techniki, które 
budzą we współczesnym świecie ogromne zainteresowanie i są zaliczane 
do najważniejszych zarówno w sensie poznawczym, jak też z uwagi na 
spodziewane korzyści praktyczne. W krajach RWPG biotechnologia  
została objęta międzynarodowym Kompleksowym Programem Postępu  
Naukowo-Technicznego do 2000 roku, w którego realizacji uczestniczy również 
Polska. Szereg ważnych programów badawczych ujęto również w planach 
dwustronnej współpracy naukowej między polskimi placówkami naukowymi 
a odpowiednimi placówkami innych krajów socjalistycznych. 
Wykaz centralnych programów badań podstawowych (CPBP) i  
centralnych programów badawczo-rozwojowych (CPBR) - stanowiący załącznik do 
Postanowienia Prezydium Komitetu Nauki i Postępu Technicznego przy 
Radzie Ministrów nr 2/14 z 23 czerwca 1986 r. w sprawie ustanowienia 
grup programów stowarzyszonych - obejmuje w tematyce biotechnologii 
4 CPBP (nr nr 04.02; 04.11; 04.12 i 04.05) i 4 CPBR (nr nr 3.7; 3.13; 3.14. 
i 3.15) realizowane przez polskie placówki naukowe. 
Te szeroko zakrojone programy badawcze, nastawione w  
zdecydowanej większości na doprowadzenie do uzyskania efektów praktycznych, 
wymagają odpowiedniej obsługi informacyjnej, co zostało docenione 
m.in. przez Międzynarodowe Centrum Informacji Naukowej i Technicznej 
(MCINT). Jak wynika z materiału informacyjnego tego Centrum,  
"Decyzje Komitetu Wykonawczego RWPG i KP PNT krajów RWPG do 2000 roku  
przewidują zorganizowanie obsługi informacyjnej prac związanych z  
programami współpracy w zakresie priorytetowych kierunków KP PNT". Również 
realizacja krajowych programów badań podstawowych i programów  
badawczo-rozwojowych wymagać będzie odpowiedniego zaopatrzenia w  
informację naukową. W związku z tym konieczność zorganizowania i  
uruchomienia w Polsce systemu informacji o biotechnologii wydaje się  
oczywista. 
72
		

/zin88nr1_074_0001.djvu

			Podstawowym warunkiem zapewnienia efektywnej obsługi jest  
posiadanie odpowiedniej wiedzy o potrzebach użytkowników informacji. 
Użytkownikiem informacji o biotechnologii może być każda  
instytucja lub.osoba zainteresowana biotechnologią, przy czym można - 
jak się wydaje - wyodrębnić następujące kategorie zapotrzebowania na 
tę informację, mianowicie potrzeby związane z: 
- zarządzaniem i planowaniem rozwoju społeczno-gospodarczego, 
- marketingiem osiągnięć naukowych i technicznych, 
- technologią produkcji, 
- realizacją i rozwojem badań naukowych. 
Ola każdej z tym kategorii charakterystyczne jest  
zapotrzebowanie na innego rodzaju informację. 
Do celów związanych z zarządzaniem i planowaniem rozwoju  
(kierowanie życiem gospodarczym i politycznym kraju, zarządzanie zakładami 
pracy, organizacja, planowanie) potrzebna jest przede wszystkim  
syntetyczna informacja przeglądowa opracowana na podstawie wszystkich 
dostępnych źródeł i przedstawiona w formie skondensowanych raportów, 
a także informacja o nowościach światowych. 
Dziedzina marketingu obejmuje pracowników handlu zagranicznego 
i wewnętrznego, ekspertów i konsultantów, i wymaga głównie informacji 
typu faktograficznego, np. danych ilościowych i jakościowych o  
produkcji, podaży, popycie, obrotach, cenach itp. 
Sferę produkcji i rozwoju technologii reprezentują przede  
wszystkim inżynierowie, teehnicy, projektanci i konstruktorzy. Ta grupa 
użytkowników potrzebuje w pierwszym rzędzie danych faktograficznych 
sprofilowanych tematycznie. 
Pracownicy naukowi - badawczy i dydaktyczni - stanowią  
tradycyjną grupę użytkowników informacji naukowej; zgłaszają oni  
zapotrzebowanie przede wszystkim na szybką i kompletną informację  
bibliograficzną wraz z materiałem źródłowym oraz na opracowania przeglądowe. 
Użytkownikami systemu mogą być również zewnętrzne systemy i  
placówki informacyjne, w tym zagraniczne i międzynarodowe. 
ŹRÓDŁA INFORMACJI 0 BIOTECHNOLOGII 
Podstawowymi źródłami informacji bibiograficznej i źródłowej 
- również w dziedzinie biotechnologii - są czasopisma naukowe.  
Prowadząc rozpoznanie dokumentów pierwotnych z dziedziny biotechnologii 
73
		

/zin88nr1_075_0001.djvu

			/2, 3, 4, 5, 6, 16, 18/ znaleziono 194 tytuły wydawnictw ciągłych 
dotyczących tego zagadnienia. Z tego 9 tytułów zawierających  
problematykę biotechnologiczną wydawanych jest w Polsce, a 20 tytułów w 
pozostałych krajach socjalistycznych. W innych krajach wydawanych 
jest 165 tytułów czasopism. Najwięcej tytułów publikuje się w  
Stanach Zjednoczonych (66), w Wielkiej Brytanii (41) i w Holandii (26). 
0 dynamice rozwoju badań dotyczących biotechnologii najlepiej 
świadczy fakt, że w pięcioleciu 1981-1985 ukazały się 34 nowe tytuły 
czasopism, w których publikowane są prace związane z biotechnologią. 
W roku 1986 rozpoczęto wydawanie dwóch dalszych nowych tytułów. 
Oprócz przedstawionych wyżej wydawnictw publikowane są obecnie 
(w II obszarze płatniczym) dwa czasopisma referujące dotyczące  
opracowań ściśle związanych z biotechnologią, mianowicie "Current Biote- 
chnology Abstracts" i "Biotechnology Research Abstracts + Index". 
Z listy 194 wydawnictw ciągłych wybrano i przedstawiono  
(tabela 2) listę 30 najbardziej znaczących czasopism z dziedziny  
biotechnologii, które stanowią minimum niezbędne do obsługi użytkowników. 
Wydawnictwem informacyjnym publikującym spisy treści czasopism 
związanych z biotechnologią i wykorzystywanym obecnie w Polsce  
najczęściej jest "Current Contents" seria "Life Sciences" wydawane 
przez Institute for Scientific Information (Philadelphia, USA) /8/. 
Spośród wydawnictw omawiających patenty z dziedziny biotechnologii 
należy wymienić: "Biotechnology Patent Digest", "Derwent  
Biotechnology Abstracts" oraz "Biotechnology Advances - Research Reviews and 
Patents Abstracts" (materiały powyższe wydawane są w Wielkiej  
Brytanii i w Stanach Zjednoczonych). Obecnie dostępnych jest kilka baz  
danych w trybie konwersacyjnym (on-line). Informacyjna baza danych "810- 
SIS PREVIEW" (USA) /3 / obejmuje dane z zakresu nauk biologicznych 
(life science) i qest tworzona przez Bio-Science Information Service 
of Biological Abstracts. W bazie tej zawarte są informacje  
bibliograficzne z około 9000 tytułów czasopism naukowych, wydawnictw zwartych, 
materiałów z sympozjów, konferencji itd. Zbiór informacyjny  
przekracza 5 min dokumentów. Ostatnio ta sama instytucja produkuje nową  
bazę danych "BIOBUSINESS" 121 dotyczącą komercyjnego aspektu nauk  
biologicznych, w której znajdują się dane bibliograficzne z około 1100 
tytułów czasopism, komunikatów naukowych, oraz artykułów  
przeglądowych, opisów patentowych i informacji dotyczących konferencji. Zbiór 
informacji jest powiększqny co miesiąc o około 2500 opisów. Z końcem 
1985 r. baza ta zawierała 30 000 opisów. 
74
		

/zin88nr1_076_0001.djvu

			Lista najważniejszych czasopism z dziedziny 
Tabela 2 
biotechnologii 
Lp. 
Tytuł 
Kraj wydawcy 
1. "Bioprocess Engineering" 
2. "Biotechnology" 
3. "Biotechnology Advances" 
4. "Biotechnology and Applied 
Biochemistry" 
5. "Biotechnology and Bioengineering" 
6. "Biotechnology Law Report" 
7. "Biotechnology Research Abstracts" 
8. "Carlsberg Research Communication" 
9. "Celi" 
10. "Current Biotechnology Abstracts" 
11. "EMBO Journal,,x 
12. "Enzyme and Microbial Technology"x 
13. "European Journal of Biochemistry" 
14. "Gene Analysis Techniques" 
15. "Genetic Engineering Letters" 
16. "Journal of Biological Chemistryx 
17. "Journal of Biotechnology" 
18. "Journal of Chemical Technology 
and Biotechnology" 
19. "Journal of Industrial Microbiology" 
20. "Journal of Microbiological Methods" 
21. "Journal of Molecular Biology" 
22. "Nature,,x 
23. "Nucleic Acid Research"x 
24. "Plasmid"x 
25. "Proceedings of National Academy 
of Sciences" 
26. "Naturwissensćhaften"x 
27. "Practical Biotechnology" 
28. "Somatic Celi and Molecular Biology"' 
29. "Trends in Biochemical Science" 
30. "Trends in Biotechnology" 
Stany Zjednoczone 
■i u 
Wielka Brytania 
Stany Zjednoczone 
RFN 
Stany Zjednoczone 
Wielka Brytania 
RFN 
Stany Zjednoczone 
Holandia 
Wielka Brytania 
Holandia 
u 
Stany Zjednoczone 
Wielka Brytania 
u u 
Stany Zjednoczone 
u u 
RFN 
Wielka Brytania 
Stany Zjednoczone 
Holandia 
xTytuły czasopism, które wg "Wykazu Wydawnictw Ciągłych Importowanych 
z krajów II obszaru płatniczego" w roku 1986 /18/ znajdowały się w 
bibliotekach krajowych. 
75
		

/zin88nr1_077_0001.djvu

			Kolejna baza danych dostępna w trybie konwetsacyjnym to "Cur- 
rent Biotechnology Abstracts" tworzona przez Royal Society of Che- 
mistry (Wielka Brytania), a udostępniana w ramach systemu Petgamon 
Infoline przez firmę Pergamon Infoline Ltd. /16/. Baza ta zawiera  
wyczerpujące dane o literaturze naukowej, technicznej i handlowej z  
zakresu biotechnologii. Zbiór danych z 1985 r. zawiera 7500 opisów, a 
co miesiąc powiększony jest o około 400 opisów. Referowany materiał 
jest wybierany z ponad 200 źródeł pierwotnych (tytułów czasopism i 
książek). Dostęp do bazy systemu Pergamon Infoline jest możliwy za 
pomocą teletransmisji. 
Osobny problem stanowi dostępność faktograficznych baz danych, 
a także systemów ekspertowych. 
Faktograficzne bazy danych w zakresie biologii molekularnej i 
biotechnologii charakteryzują się koniecznością bardzo szybkiej i 
częstej aktualizacji zbioru informacji; jest to warunek konieczny 
dla właściwego funkcjonowania systemu informacyjnego. Najpewniejszym 
sposobem zapewnienia ciągłego dopływu aktualnej informacji jest  
subskrypcja odpowiednich wyspecjalizowanych baz danych. Na przykład 
źródłem informacji faktograficznej może być rozpowszechniona m.in. 
przez szwedzką firmę LKB-Produktor baza danych "0NASIS", zawierająca 
kompleksowy zestaw danych sekwencyjnych białek i kwasów nukleinowych. 
Baza "DNASIS" przeznaczona jest dla biologów molekularnych. Jest ona 
wyposażona w specjalny, całkowicie zintegrowany pakiet programów, 
który umożliwia przetwarzanie zawartości bazy również na  
minikomputerach IBM PC (klasy XT lub AT) i pozwala np. znaleźć w czasie  
zaledwie 2 minut dowolne miejsce restrykcyjne dla 100 enzymów  
restrykcyjnych. 
Bogate zbiory danych faktograficznyh zawiera również baza  
danych o sekwencjach kwasów nukleinowych "Gen Bank" (Los Alamos  
National Laboratory, USA) oraz NBRF - ponad 3500 sekwencji białek - ponad 
6000 sekwencji - (National Biomedical Research Foundation, USA). 
Możliwości badań i analiz DNA oraz białek za pomocą  
faktograficznych baz danych i systemów ekspertowych przedstawia schemat 1. 
STAN I ZAŁOŻENIA ROZWOJU INFORMACJI 0 BIOTECHNOLOGII W POLSCE 
Aktualny stan działalności informacyjnej w dziedzinie  
biotechnologii pozostawia w Polsce wiele do życzenia; faktycznie nie istnieje 
76
		

/zin88nr1_079_0001.djvu

			w naszym kraju zorganizowana i nowoczesna działalność informacyjna 
w tej sferze nauki i techniki. Konieczna jest zatem szybka budowa  
systemu informacji o biotechnologii, co zostało podjęte w ramach  
programu resortowego. Konieczne jest także opracowanie - przewidzianego 
w projekcie Resortowego Programu Badawczo-Rozwojowego CINTE: "Rozwój 
informacji naukowej i technicznej w Polsce" - wzorcowego modelu  
obsługi polskich jednostek organizacyjnych uczestniczących w  
Kompleksowym Programie Postępu Naukowo-Technicznego RWPG, z rozszerzeniem 
na jednostki realizujące międzynarodowe dwustronne oraz wewnątrzkra- 
jowe programy badawcze i rozwojowe. 
Cel budowy systemu informacyjnego w zakresie biotechnologii jest 
oczywisty: jest nim zapewnienie potencjalnym użytkownikom informacji 
bibliograficznej, faktograficznej i źródłowej. Ze względu na  
trudności ekonomiczne naszego kraju należy zakładać utworzenie jednej  
organizacji, która obsługiwałaby wszystkich zainteresowanych informacją 
biotechnologiczną. Organizacja taka powinna składać się z głównej, w 
systemie (dziedzinowej) placówki informacyjnej i pewnej liczby  
placówek współpracujących, które wspólnie - na zasadzie kooperacji i 
podziału pracy - powinny realizować jeden zintegrowany i spójny  
program rozwoju i eksploatacji systemu informacji o biotechnologii. 
Należy przez to rozumieć w szczególności: 
1. Dobór wzajemnie zgodnego sprzętu informatycznego i reprogra- 
ficznego oraz jego koncentrację - przynajmniej w I fazie tworzenia 
systemu - w ośrodku, w którym wykonywane będą podstawowe procesy 
przetwarzania danych. 
2. Warunkiem integralności tworzonego systemu, a jednocześnie 
czynnikiem zwiększającym jego efektywność ekonomiczną jest jednolita 
"polityka" pozyskiwania obcych baz danych i literatury naukowej. 
3. Do podstawowych warunków integralności i spójności  
tworzonego systemu zarówno wewnętrznej, jak i zewnętrznej, należy jego  
spójność normatywno-merytoryczna. W związku z tym system będzie tworzony 
zgodnie z zasadami przyjętymi ogólnie w SINTO, co zapewni dostęp do 
danych MCINT i innych organizacji międzynarodowych (niezbędnych dla 
opracowania modelu) oraz formalną podstawę do współpracy Ośrodka  
Informacji Naukowej PAN z odpowiednimi placówkami polskimi. OIN PAN - 
w kooperacji z placówkami naukowymi zajmującymi się biotechnologią, 
w szczególności z Instytutem Chemii Bioorganicznej PAN opracowuje o- 
gólną koncepcję modelowego systemu informacji o biotechnologii i do- 
78
		

/zin88nr1_080_0001.djvu

			kumentację projektową tego systemu, następnie zaś zorganizuje  
modelową stację obsługi informacyjnej. Zakłada się przy tym, że system  
informacyjny w zakresie biotechnologii będzie systemem zorientowanym 
problemowo i może stać się modelem pilotowym dla tworzenia innych 
zorientowanych problemowo systemów SINTO. System będzie  
technologicznie i metodycznie spójny z innymi elementami ogólnokrajowego systemu 
informacji naukowej i technicznej, w szczególności z Krajowym Centrum 
Przetwarzania i Udostępniania Baz Danych (KCPUBD) oraz Krajowym  
Systemem Rozpowszechniania Informacji Źródłowej na Mikronośnikach (MIKRON). 
W części faktograficznej system winien się składać z baz danych  
powiązanych z poszczególnymi międzynarodowymi i krajowymi programami  
badawczymi i rozwojowymi. W toku prac koncepcyjno-projektowych zostaną 
określone szczegółowe zasady współdziałania systemu z odpowiednimi 
systemami innych krajów RWPG. Wstępne prace w tym kierunku zostały 
podjęte na naradzie roboczej przedstawicieli bibliotek i ośrodków 
informacji akademii nauk krajów socjalistycznych w Sofii w  
listopadzie 19B6 r. Zgodnie z ustaleniami tej narady OIN PAN przygotowuje 
opracowanie wspólnego stanowiska placówek informacyjnych akademii 
nauk krajów socjalistycznych w sprawie rozwoju informacji w  
dziedzinie biotechnologii. 
ETAPY TWORZENIA SYSTEMU 
Tworzenie i rozbudowa systemu będą realizowane w kilku etapach: 
Etap I (realizowany do końca 19B8 r.), obejmuje głównie prace 
o charakterze rozpoznawczym i koncepcyjnym, a w szczególności: 
- szczegółowe rozpoznanie realizowanych programów badawczych i  
rozwojowych oraz wynikające z nich zapotrzebowanie na poszczególne  
rodzaje obsługi informacyjnej, 
- rozpoznanie aktualnego potencjału informacyjnego placówek  
wykonujących te programy (liczebność i kwalifikacje kadr, wielkość i  
obszar tematyczny zbiorów literatury, faktyczny dostęp do obcych baz 
danych, możliwość generowania danych faktograficznych itp.), 
- opracowanie rozwiązań funkcjonalno-organizacyjnych i normatywno-me- 
todycznych systemu modelowego, jak również jego powiązań z innymi 
systemami SINTO, 
79
		

/zin88nr1_082_0001.djvu

			Coraz powszechniejszy staje się pogląd, że miarę rozwoju  
cywilizacyjnego stanowi informacja, natomiast postępu technologicznego - 
biotechnologia. Można z przekonaniem stwierdzić, że "informacja z 
dziedziny biotechnologii" łączy w sobie oba te elementy.  
Biotechnologia jest koniecznością, ale jej rozwój bez informacji będzie  
niemożliwy. 
Literatura 
1. ALBERTS B., BRAY D., LEWIS 3. £i inTj Molecular Biology of the 
celi. New York Gerland Publishing Inc. 1983. 
2. BIDBUSINEŚS (Bioscience Information Service), (materiały  
informacyjne), 19B6. 
3. BIOSIS (Bioscience Information Service), (materiały informacyjne), 
1987. 
4. EBIP - Keeping up to datę, May 1986. 
5. EBIP News 1986 nr 10. 
6. EBIP' News 1986 nr 11. 
7. FIKUS M., WĘGLEŃSKI P. Raport o stanie biotechnologii - badania 
i zastosowania. Warszawa 1984. 
8. GARFIELD E. Citation index. New York 1979. 
?.f/GENETIC Engineering News" 1985 vol. 5 nr 10 s. 15. 
10. GIBBS J.N., KAHAN J.S. Federal regulatioń of food and food 
additive biotechnology. Administrative Law Review vol. 38 
19B6 s. 1-32. 
11. HOFFMANN La-Roche. Aprogress report on biotechnology, 19B2 
(biuletyn). 
12. KUENZI M. (i in.) Safe biotechnology - generał considerations. 
Applied Microbiology and Biotechnology 1985 vol. 21 s. 1-6. 
14. 0LS0N S. Biotechnology - an industry comes on age. Washington 
National Academy Press. 1986. 
15. PERGAMON Infoline - Life Science, 19B7 (materiały informacyjne). 
81
		

/zin88nr1_083_0001.djvu

			16. URBANEK A. Nauki biologiczne w Polsce - stan i kierunki rozwoju. 
^Nauka Polska"l985 nr 5 s. 33. 
17. WYKAZ wydawnictw ciągłych importowanych z II obszaru płatniczego 
w roku 1986. CINTE Warszawa 1986. 
Artykuł wpłynął do redakcji 15.01.19B8 r.
		

/zin88nr1_084_0001.djvu

			ELEONORĘ POETZSCH 
Ośrodek Informacji Naukowej 
Akademii Nauk NRD 
STAN I ROZWÓJ SYSTEMU INFORMACJI FAKTOGRAFICZNEJ 
O BIOTECHNOLOGII W NIEMIECKIEJ REPUBLICE 0EM0KRATYCZNE3* 
Stan systemów informacji faktograficznej.  
Informacja faktograficzna o biotechnologii w NRD i  
innych krajach. Budowa systemów informacji  
faktograficznej z dziedziny biotechnologii;  
rozwiązania systemowe, zawartość baz danych, warunki  
tworzenia i eksploatacji. Znaczenie tych systemów 
dla biotechnologii. 
Wysokiej jakości informacja naukowa - aktualna i bogata w treść, 
a także możliwość szybkiego dostępu do niej są ważnymi przestankami 
wzrostu efektywności badań w dziedzinie biotechnologii, a także  
zdolności wytwórczych odpowiednich branż przemysłowych. Ilość informacji 
przygotowywanej i udostępnianej zgodnie z potrzebami jest przy tym 
istotnym warunkiem pomyślnej realizacji zadań biotechnologii.  
Dlatego należy intensyfikować rozwój wzajemnych powiązań między  
biotechnologią a informacją i odpowiednio doceniać ich znaczenie. 
Obsługa informacyjna biotechnologii polega na korzystaniu z  
systemów informacji bibliograficznej, źródłowej, faktograficznej, a 
także z systemów ekspertowych. Trzeba przy tym zaznaczyć, że wśród 
różnych systemów informacyjnych tworzonych dla biotechnologii  
systemy informacji faktograficznej mają znaczenie szczególne. 
OBECNY STAN SYSTEMÓW INFORMACJI FAKTOGRAFICZNEJ 
Znaczenie, jakiego nabierają dziś systemy informacji  
faktograficznej, więżę się z zagadnieniami, które omówimy poniżej. 
1. Systemy informacji faktograficznej będą w dalszym swym  
rozwoju pełnić podwójne funkcję, mianowicie stanowić samodzielną kategorię 
xtytuł oryginału: Stand und Entwicklung faktographischer Informations- 
systeme auf dem Gebiet der Biotechnologie in der DOR. 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 19BB nr 1(52) 
B3
		

/zin88nr1_085_0001.djvu

			systemów informacyjnych, realizujących właściwe dla nich zadania oraz 
dostarczać informacji faktograficznej dla baz wiedzy tworzonych w  
systemach ekspertowych. 
2. Systemy informacji faktograficznej, powodują następujące 
zmiany w sytuacji informacyjnej: 
- Pomagają kształtować nową "świadomość informacyjną" i nowe  
"zachowania informacyjne"; informacja naukowa w postaci informacji  
faktograficznej jest przedmiotem nowego wartościowania przez uczonych; 
- Wraz z systemami informacji faktograficznej tworzy się warsztat 
badawczy, wynikający z ustalenia zadań warsztatu informacyjnego; 
- W związku z tworzeniem systemu informacji faktograficznej zmienia 
się podział zadań; następuje przesunięcie równowagi na rzecz tych 
kierunków badań, w których dane - z jednej strony - powstają jako 
wynik procesu badawczego, z drugiej zaś - są wykorzystywane jako 
przesłanka prac badawczych; informacja faktograficzna jest więc 
nieodłączną częścią składową procesów badawczych. 
3. Zakres i zadania systemu informacji faktograficznej  
kształtują się w obszarach pokrywania się danej dziedziny specjalistycznej 
(w tym przypadku - biotechnologii) z informacją. Należy liczyć się z 
występującą w skali międzynarodowej koniecznością rozwoju tych  
obszarów, co znajduje wyraz np. w powstawaniu nowych dyscyplin - jak "bio- 
informacja" - i odpowiadających im organizacji, jak "Biotechnology 
Information Service". Podstawę "bioinformacji" stanowi tworzenie 
sprawnych, wydajnych banków danych, np. o sekwencji nukleotydów i 
białek. W literaturze prezentowane są poglądy, że bank danych DNA 
nabierze w przyszłości takiego znaczenia, jakie zdobył sobie układ 
okresowy pierwiastków /3/. 
4. Służby informacji naukowej mają najczęściej od lat ustaloną 
strukturę i zadania, choć pole ich działania już dawno się zmieniJo. 
Nastał jednak czas, kiedy z ciągle jeszcze tkwiącego w nas  
"klasycznego" rozumienia informacji jako dokumentacji wyłania się nowe  
rozszerzone rozumienie informacji. 
AKTUALNY STAN INFORMACJI FAKTOGRAFICZNEJ 0 BIOTECHNOLOGII 
Analiza sytuacji m NRD 
Analizę aktualnego stanu informacji faktograficznej o  
biotechnologii w Niemieckiej Republice Demokratycznej w ujęciu przeglądowym 
84
		

/zin88nr1_086_0001.djvu

			zawiera inne opracowanie autorki /6/, a jego- ocenę - publikacja /5/. 
Wedłus tych danych, w NRO istnieje obecnie 58 zbiorów informacji 
faktograficznej z zakresu teoretycznych i stosowanych obszarów  
biotechnologii, o nader zróżnicowanym zakresie, stopniu  
zautomatyzowania i zgodności z potrzebami. 
Analiza stanu aktualnego wskazuje, źe większość organizacji  
informacyjnych nie jest obecnie w stanie zaoferować usług  
informacyjnych zgodnych z zapotrzebowaniem pod względem zakresu, jakości i 
aktualności. Jest to następstwem niezadowalających warunków i  
niedostatecznej współpracy z placówkami badawczymi. Ani treść, ani  
zakres baz danych, ani możliwości gromadzenia ani te-ż przetwarzania 
nie wystarczają do zadowalającego zaspokojenia potrzeb użytkowników 
informacji. Przyczyny tego stanu rzeczy są następujące: 
- brak niezbędnej obsady personalnej, 
- brak lub niewystarczający stan urządzeń technicznych, 
- przeszkody wynikające z tradycyjnego rozumienia informacji jako 
klasycznej "informacji i dokumentacji", a polegające na tym, że 
zbiory danych wprowadzone do sfery badań naukowych nie są  
traktowane jako narzędzia informacyjne i badawcze, 
- niedostateczna aktualność i niepełność baz informacyjnych, 
w związku z czym: 
a. światowa podaż informacji ma takie rozmiary, że nie może 
być opanowana przez żadną pojedynczą organizację informacyjną w 
NRD. Potencjał ich okazuje się niedostateczny w stosunku do nader 
pracochłonnego procesu wyprowadzania informacji faktograficznej z 
literatury; 
b. szczególnie "faktonośne" źródła informacji albo w ogóle 
są niedostępne, albo mogą być wykorzystywane jedynie ze znacznymi 
stratami informacji; 
c. wyniki badawcze poszczególnych placówek albo wcale nie są 
włączone do baz danych, albo dokonuje się tego w stopniu  
niewystarczającym; 
d. część informacji nie jest publikowana w literaturze, a  
jedynie jest ona dostępna do wyszukiwania w trybie on-line, 
- dezaprobata użytkowników w stosunku do systemów informacji  
faktograficznej wynika obecnie z: 
a. niedostatecznych możliwości ich wykorzystywania nie tylko 
pod względem jakości i ilości, lecz także z uwagi na niezbędne do 
tego wyposażenie techniczne; 
85
		

/zin88nr1_087_0001.djvu

			b. niedostatecznego poinformowania użytkowników o chociażby 
ograniczonych, lecz przecież istniejących możliwościach  
skorzystania z usług systemów informacji faktograficznej; 
c. ograniczonej skłonności do płacenia za usługi informacyjne. 
W celu zapewnienia poprawy stanu aktualnego i skoordynowania 
przedsięwzięć w zakresie budowy i eksploatacji faktograficznych baz 
danych utworzono w NRD grupę robocze: "Faktographische Information 
zur Biotechnologie",w ktdrej skład wchodzę przedstawiciele placówek 
akademii nauk, szkół wyższych i przedsiębiorstw przemysłowych. 
Analiza sytuacji międzynarodowej 
Obecnie mamy do czynienia z nowym zjawiskiem "przemysłu  
informacyjnego". I tak rynek międzynarodowy oferuje aktualnie przeszło 
3200 baz danych, które można nabywać odpłatnie. Są to bazy na  
różnego typu nośnikach, w tym do wyszukiwania w trybie on-line. Udział 
faktograficznych baz danych przekracza aż 50% podaży globalnej. 
Przegląd istniejących na świecie systemów informacji  
faktograficznej i źródłowej oraz systemów ekspertowych z dziedziny  
biotechnologii zawiera /7/. Analiza podaży baz danych z tego obszaru  
problemowego wykazuje, że: 
- obok bibliograficznych baz danych (BIOSIS Previews, BioBusi- 
ness. Biotechnology, CBA Current Biotechnology Abstracts, CAS Bio- 
tech Updates, Telegen, Abstracts in Biocommerce itd.) oferowane są 
bogate faktograficzne bazy darych. Są to, między innymi ważne dla 
rozwoju inżynierii genetycznej bazy danych o sekwencji i strukturze 
cząsteczek biologicznych (GenBank', EMBL Nucleotide Sequence Data 
Library.NBRF Protein Sequence Database, Protein Data Bank itd.).  
Bazy te są stale aktualizowane i uzupełniane; 
- systematycznie wzrasta liczba ważnych dla biotechnologii  
systemów informacji źródłowej, które zapewniają dostęp do swych  
zbiorów w trybie on-line (np. Merck Index Online), względnie systemów 
informacji o danych techniczno-handlowych (np. Biotechnology Invest- 
ment Opportunities); 
- istnieją sieci informacyjne, takie jak BIONET czy T0XNET, które 
dostarczają nie tylko relewantnych do potrzeb baz danych, lecz  
również odpowiedniego oprogramowania, niezbędnego do przetwarzania i 
wykorzystywania tych baz; 
- powstały ośrodki informacji o biotechnologii, jak np.  
"Biotechnology Information Service", które posiadają ogromne zasoby  
informacji w postaci baz danych, oprogramowania, wydawnictw itd. 
86
		

/zin88nr1_088_0001.djvu

			W krajach socjalistycznych występuje konieczność 
odrobienia poważnych zaległości w dziedzinie tworzenia i  
udostępniania faktograficznych baz danych. Na przykład ani w NRD, ani w  
innych krajach socjalistycznych nie istnieją takie, utworzone  
własnymi siłami, bazy danych o sekwencji i strukturze nukleotydów i  
białek, które można byłoby porównywać z jakąś bazą danych National 
Science Fundation. Wysiłki zmierzające do zbudowania  
faktograficznych baz danych o biotechnologii znalazły konkretny wyraz w  
"Kompleksowym Programie Postępu Naukowo-Technicznego krajów RWPG do roku 
2000". W punkcie 5.5.5. tego programu założone zostało utworzenie 
faktograficznych banków danych: o mikroorganizmach i szczepach  
pierwotniaków jednokomórkowych (5.5.5.1), o kulturach komórek i hybrydów 
(5.5.5.2), jak również o biologii molekularnej i inżynierii  
genetycznej (5.5.5.3). 
Ma się rozumieć, priorytetowe znaczenie ma tworzenie narodowych 
systemów informacji faktograficznej, jak też współpraca w zakresie 
tworzenia analogicznego systemu międzynarodowego w ramach  
Kompleksowego Programu Krajów RWPG. Nie można jednak spodziewać się, że  
wieloletnie zaniedbania tworzenia baz danych zostaną wyrównane w ciągu 
niewielu miesięcy. Obecnie jesteśmy zmuszeni korzystać z baz danych 
tworzonych w krajach kspitalistycznych, gdyż inaczej nie  
zdołalibyśmy rozwiązać określonych zadań badawczych, niezbędnych w związku z 
realizacją międzynarodowego programu badań. 
Twierdzenie to należy wyjaśnić na przykładzie. Jeśli zechcemy 
osiągnąć w dziedzinie inżynierii genetycznej wyniki zasługujące na 
międzynarodowe uznanie, będziemy musieli więcej i szybciej niż  
dotychczas korzystać z informacji, w tym przypadku przede wszystkim 
z informacji o sekwencji kwasów nukleinowych i białek. Informacji 
tej nie możemy ani: 
- ekstrahować z literatury, ponieważ - z jednej strony - część  
danych o sekwencjach kwasów nukleinowych nie jest powszechnie  
dostępna, gdyż dane te są oferowane przez odpowiednie banki danych 
jedynie do teletransmisyjnego wyszukiwania w trybie on-line, 
z drugiej zaś - czynność ta jest tak pracochłonna, że nie będziemy 
dla niej dysponować potrzebnym potencjałem przetwarzania i nie  
potrafimy zapewnić niezbędnej aktualności; 
- uzyskać ze źródeł informacji tworzonych we własnym zakresie,  
ponieważ wyniki analiz sekwencji, prowadzonych u nas w niewielkim zakre- 
sue, nie stanowią dostatecznej podstawy do utworzenia bazy danych; 
87
		

/zin88nr1_089_0001.djvu

			- otrzymać w postaci banków danych z innych krajów socjalistycznych, 
gdyż nie istnieją w nich obecnie żadne dostatecznie bogate banki 
danych w omawianej dziedzinie. 
Zmuszeni jesteśmy, wobec tego, uznać, że w chwili obecnej nie 
istnieje alternatywa dla korzystania, w wymienionych wyżej  
dziedzinach, z baz danych pochodzących z krajów kapitalistycznych. To samo 
dotyczy baz danych o strukturach cząsteczek biologicznych (Protein 
Oata Bank, Cambridge Structural Database itd.). 
Korzystanie z baz danych tworzonych w krajach kapitalistycznych 
jest jednak obecnie ograniczone przez następujące czynniki: 
- brak lub niedostateczną ilość środków walutowych, 
- oparte na fałszywym pojmowaniu sprawy ograniczenie dostępu do tych 
baz, 
- fakt, źe niektóre amerykańskie bazy danych nie mogą być - wskutek 
embarga - zakupywane przez kraje RWPG. 
Mimo to - jak uzasadniliśmy wyżej - powstaje w określonych  
przypadkach konieczność zapewnienia sobie dostępu do baz tworzonych poza 
obszarem krajów socjalistycznych. Musimy zatem znaleźć inne  
możliwości korzystania z tych baz. 
Możliwość I: Bezpośrednie dostarczenie własnych danych do  
wykorzystywanej bazy, jako ekwiwalentu za możliwość jej wykorzystywania. 
W tym celu musimy jednak być zdolni do wejścia na  
międzynarodowy rynek informacyjny z atrakcyjną podażą, co mniej zależy od samego 
sposobu przygotowania informacji,a bardziej od jakości i dostępności 
naszych osiągnięć badawczych. 
Możliwość II: Udział we współpracy międzynarodowej. 
Powinniśmy, mianowicie, wykorzystać udział w różnych  
organizacjach międzynarodowych (WHD, UNEP, CODATA, World Data Centrę for 
Cellections of Microorganisms itp.) w celu uzyskania dostępu do  
odpowiednich baz danych. Możliwość korzystania będzie się przy tym 
przeważnie wiązać z dostarczaniem danych do poszczególnych baz. 
W związku z przedstawioną wyżej sytuacją istnieje konieczność 
jak najszybszego rozpoznania istniejących w krajach RWPG  
bibliograficznych i faktograficznych baz danych oraz oprogramowania  
potrzebnego do ich przRtwarzania. Taka analiza stanu faktycznego powinna  
posłużyć za punkt wyjścia do podjęcia odpowiednich przedsięwzięć w  
zakresie budowy - na zasadzie współpracy dwu- i wielostronnej -  
wspólnych baz -danych. W następstwie analizy stanu faktycznego należałoby, 
między innymi rozważyć sprawę opracowania zbioru danych o potencjale 
38
		

/zin88nr1_090_0001.djvu

			informacyjnym i rasobach informacji w krajach RWPG, analogicznego do 
katalogu "Information Sources in Biotechnology" /2/. W dalszej  
perspektywie dane te - odpowiednio rozszerzone - mogłyby posłużyć do u- 
tworzenia "Auskuftsdienst Biotechnologie" (Informatora o  
Biotechnologii), który, oprócz wiadomości o usługach informacyjnych,  
zawierałby również dane ó programach i placówkach badawczych z zakresu 
biotechnologii oraz o wytworzonych w tej dziedzinie produktach. 
W celu wyeliminowania dalszych dwu- i wielotorowych prac  
związanych z tworzeniem oprogramowania do zastosowania w dziedzinie  
biotechnologii należałoby rozpoznać aktualny stan posiadania w krajach 
RWPG przydatnego w biotechnologii oprogramowania. Wzorem dla  
takiego projektu mógłby być "European Bank of Computer-Programmes in 
Biotechnology"./9/. 
BUDOWA SYSTEMÓW INF0RMAC3I FAKTOGRAFICZNEJ 
Z DZIEDZINY BIOTECHNOLOGII 
Rozwiązania systemowe 
Z uwagi na interdyscyplinarny charakter biotechnologii, jak  
również ze względu na wynikające stąd zróżnicowanie potrzeb  
informacyjnych w tej dziedzinie i wskutek istniejących obecnie warunków  
stawianie sobie za cel utworzenia jednego uniwersalnego faktograficznego 
systemu informacji o biotechnologii byłoby zarówno bezsensowne, jak 
i niewykonalne. Przed nami stoi zatem tworzenie poszczególnych 
problemowo zorientowanych, odcinkowych baz danych faktograficznych, 
proces* ten winien być oparty na koordynacji i podziale działań 
w skali narodowej i międzynarodowej. Obsługa informacyjna musi 
być rezultatem sprawnego funkcjonowania sieci informacyjnej  
stanowiącej sumę wzajemnie dostosowanch i określonych systemów odcinkowych. 
Nie można przy tym dopuścić do powstawania jakichkolwiek barier  
instytucjonalnych i resortowch (np. akademia nauk, szkolnictwo wyższe, 
gałęzie przemysłu). Warunkiem istnienia systemów informacji  
faktograficznej jest wyposażenie ich w sieć makro-,mini- i mikrokomputerów, 
zorganizowanie ośrodków'przetwarzania danych i zastosowanie  
nowoczesnych środków łączności. 
Zawartość baz danych 
Międzynarodowe doświadczenie na polu badań w dziedzinie  
biotechnologii oraz zastosowania wyników tych badań dowodzi istnienia ścis- 
89 
i
		

/zin88nr1_091_0001.djvu

			łych związków między biologią, chemią i metodami badawczymi tych 
dyscyplin, a medycyną i farmacją, naukami rolniczymi i ekologią,  
badaniami w zakresie energetyki i gospodarki zasobami  
naturalnymi.Kiedy chodzi tylko o badania podstawowe należące do obszaru  
problemowego biotechnologii wynika z tego również jak różnorodne bazy danych 
powinny być wykorzystywane. Kiedy natomiast przedmiotem  
zainteresowania stają się również kierunki biotechnologii stosowanej, rozszerza 
się też paleta tematyczna potrzebnej informacji. Celowe jest więc 
tworzenie faktograficznych baz danych przystosowanych specjalnie do 
obsługi biotechnologicznych badań podstawowych, np. baz danych o  
biologii molekularnej i mikrobiologii. Równocześnie celowe jest  
zapewnienie dostępu do odpowiadających potrzebom biotechnclogii baz danych 
faktograficznych z innych obszarów nauki, np. z farmacji,  
toksykologii, chemii, nauk medycznych, nauk rolniczych, ekologii. Bazy te  
muszą zawierać: 
- informację naukową, np. o sekwencji nukleotydów i białek, o 
strukturach białek, o widmach magnetycznego rezonansu jądrowego, o 
kulturach komórkowych i mikroorganicznych, o enzymach i innych  
substancjach chemicznych, ale również dane o określonych procesach i 
zastosowaniach, 
- informację techniczną i technologiczną, np. dane o  
urządzeniach i wyposażeniu (np. o bioreaktorach, instrumentach pomiarowych 
itd.), jak też o technologii i metodach działania (np. metody  
badania mikrobów i enzymów, metody ekstrakcji, oczyszczania, 
- informację ekonomiczną, tj. wskaźniki dotyczące produkcji i 
handlu, 
- informację projektową, tj. dane o bieżących i planowanych 
przedsięwzięciach badawczych w rodzaju "Directory of on-going re- 
search in biotechnology". 
Wybitnie i w coraz większym stopniu interdyscyplinarny i  
kompleksowy charakter biotechnologii wywołuje potrzebę doboru i  
zestawienia różnych rodzajów informacji faktogcarficznej z różnych  
dziedzin nauki. Wpływ, jaki wywiera interdyscyplinarny charakter  
biotechnologii na wykorzystywanie baz danych, można zilustrować  
przykładem. 
Opracowywanie i produkcja wysokoaktywnych substancji  
diagnostycznych i farmaceutycznych należą do głównych kierunków badań  
biotechnologicznych. Farmakolodzy uczestniczący w opracowywaniu środków 
90
		

/zin88nr1_092_0001.djvu

			przeciwwirusowych potrzebują dostępu na przykład do baz danych z 
zakresów: 
- genetyki molekularnej wirusów, charakteryzujących sekwencje ich 
kwasów nukleinowych oraz sekwencje i struktury białek wirusowych; 
- farmacji, zawierającychdane o różnorodnych substancjach  
wchodzących w skład leków przeciwwirusowych; 
- medycyny, potrzebnych do diagnozy i terapii chorób wirusowych; 
- epidemiologii, charakteryzujących rozprzestrzenianie się chorób 
wirusowych; 
- immunologii, mianowicie danych o przeciwciałach monoklonalnych, 
które mogą być stosowane w rozpoznawaniu zakażeń wirusowych; 
- o mikroorganizmów, kulturach komórek zwierzęcych i roślinnych i 
o wyizolowanych z nich enzymów; 
- toksykologii, a więc bazy gromadzącej informacje o wynikach  
eksperymentalnych badań nad toksycznością nowych substancji i  
szczepionek; 
- chemii, dotyczących struktur, substruktur i właściwości określonych 
materiałów i klas materiałów; 
- procesów technologicznych; 
- ekonomii i rynku. 
Z przedstawionego przykładu wynika jasno, że wzajemne  
przeplatanie się tematyczne baz danych jest tak samo wielkie, jak wielkie jest 
wzajemne powiązanie dyscyplin naukowych stanowiących podstawę tych 
baz, i że w ostateczności zaopatrzenie w tak wieloaspektową  
informację może zapewnić tylko sieć placówek informacyjnych. 
Warunki tworzenia.i eksploatacji systemów informacji faktograficznej 
Rozpatrzymy przede wszystkim warunki i przesłanki o charakterze 
naukowym. 
Zapewnienie dostatecznie bogatego przyrostu bazy informacyjnej. 
Możliwe są dwa zasadnicze sposoby powiększenia zbioru danych:  
ekstrahowanie danych faktograficznych z literatury lub wykonywanie  
określonych pomiarów i opracowywanie danych "na miejscu". Trzeba przy tym 
zwrócić uwagę na następujące sprawy: 
a. proces ekstrahowania danych z literatury nastręcza szereg  
problemów, takich jak wysokie nakłady, uługotrwałość powodująca  
dezaktualizację danych, nieokreślona wiarygodność relacji itp., które 
ograniczają możliwości tworzenia i wartościowania informacji. 
91
		

/zin88nr1_093_0001.djvu

			b. różnorodność informacji faktograficznej wymaga różnorodnych 
form jej tworzenia i przetwarzania. 
c. możliwość gromadzenia informacji źródłowej pozwala zapewnić nowe 
warunki dla automatycznego przetwarzania informacji  
faktograficznej i wieloaspektowe wykorzystywanie określonych baz danych przez 
użytkowników. 
d. niektóre informacje, np. o sekwencjach nukleotydów lub dane o  
nowych produktach stają się szybciej dostępne w bazach danych  
przeszukiwanych w trybie on-line, niż zostają opublikowane w  
literaturze. 
e. ilość informacji wymagającej opracowywania osiągnęła ogromne  
rozmiary dzięki możliwościom automatyzacji procesów pomiarowych, 
równocześnie jednak pozwala wykorzystywać wielkie zasoby  
informacji (np. informacja o sekwencji genomu człowieka). 
Przygotowanie wysokiej jakości oprogramowania. 
W skali międzynarodowej daje się zaobserwować tendencja do  
integracji faktograficznych baz danych ze specyficznymi pakietami  
oprogramowania. Programy te zaprezentujemy na wybranych przykładach  
adekwatnych do potrzeb biotechnologii. Należą do nich programy: 
a. służące do wprowadzania, gromadzenia, kontroli, wyszukiwania i 
wydawania danych powstających w laboratoriach i służących do 
tworzenia zbiorów danych (np. wyników analizy sekwencji DNA i  
białek). 
b. porównywania danych opracowywanych we własnym zakresie z  
informacjami gromadzonymi w innych bazach danych (np. porównywanie  
zgodności sekwencji i struktur). 
c. przetwarzania danych w celu tworzenia nowych baz (np.  
translacja sekwencji nukleotydów na sekwencje białek w celu otrzymania 
bazy danych o sekwencjach białek). 
d. do określania charakterystyk pewnych stanów (np. do określania 
pierwszorzędowych struktur białek z kompletnych sekwencji  
aminokwasów) i określonych funkcji (np. funkcji białek ze znanych 
struktur pierwszorzędowych tych związków). 
e. do przewidywania struktur możliwych (np. drugo- i  
trzeciorzędowych struktur białek). 
f. do symulacji regulacji genetycznej i planowania eksperymentów 
w zakresie klonowania. 
Podane wyżej przykłady oprogramowania odzwierciedlają ścisłe 
powiązanie faktograficznych baz danych z wyspecjalizowanym oprogra- 
92
		

/zin88nr1_094_0001.djvu

			mowaniem służącym do ich przetwarzania, a także przebyty rozwój  
oprogramowania od prostego pomocniczego środka zarządzania danymi do 
niezbędnego instrumentu tworzenia nowej informacji oraz szeroki  
wachlarz zastosowań, jakie może znaleźć wysokiej jakości  
oprogramowanie. 
Dostępność wysokowydajnych urządzeń informatycznych. 
Połączenie faktograficznych baz danych z oprogramowaniem  
powinno być powiększone o składniki sprzętowe. Poważne znaczenie dla  
budowy faktograficznych baz danych ma sprzężenie techniki analitycznej 
z możliwościami wprowadzania, przetwarzania i transmisii danych. 
Problem integracji sprzętu informatycznego, oprogramowania i 
faktograficznych baz danych z zakresu biotechnologii warto  
zilustrować za pomocą przykładu. 
Oane o sekwencjach DNA znajdujące dziś zastosowanie w  
inżynierii genetycznej są przygotowywane za pomocą wysokowydajnego sprzętu 
mikrokomputerowego. Do przetwarzania danych stosuje się równocześnie 
odpowiednie oprogramowanie, służące wraz ze sprzętem technicznym do 
wytwarzania kompletnych baz danych. Wymienione sekwencje mogą być 
w ramach tych baz badan.e pod względem homologii; sekwencje ONA mogą 
być tłumaczone na komplementarne sekwencje aminokwasów itd. 
Zastosowanie sprzętu informatycznego zależy od ilości  
wymagającej przechowywania informacji faktograficznej, niezbędnej sprawności 
i dostępności tego sprzętu itd. Specjalne znaczenie ma przy tym  
zastosowanie mikrokomputerów. Szczególne zalety komputerów osobistych 
z punktu widzenia budowy i użytkowania systemów informacji  
faktograficznej polegają na tym, że można je instalować i eksploatować w 
bezpośrednim zasięgu dysponentów i użytkowników tych systemów. 
Niezbędnymi przesłankami urzeczywistnienia systemów informacji 
faktograficznej jest również zapewnienie technicznych warunków do 
teletransmisyjnego przeszukiwania banków danych w trybie on-line 
oraz dysponowanie grafiką niezbędną do wspomaganego komputerowo 
projektowania cząsteczek. 
Problemy związane z tworzeniem systemów informacji faktograficznej 
Każdy krok w kierunku utworzenia systemu informacji  
faktograficznej wiąże się z wieloma problemami, które w tym miejscu zostaną 
zaledwie wyliczone. 
1. Ograniczoność języków informacyjnych w stosunku do  
poszczególnych typów cech danych. Dynamika i interdyscyplinarny charakter 
93
		

/zin88nr1_095_0001.djvu

			biotechnologii przesądzają o wyraźnych niedostatkach tych języków, 
do których należy m.in. wielka płynność pojęć i zaniedbanie powiązań 
semantycznych. 
.2. Konieczność wartościowania informacji faktograficznej. 
Wynika ona między innymi stąd, że duża część danych publikowanych w 
literaturze nie może być wprowadzona do systemu i przetwarzana w nim, 
gdyż źródła danych nie zawierają informacji o metodach i warunkach 
ich otrzymania lub też informacja ta jest niedostateczna. 
3. Konieczność tworzenia właściwych form organizacyjnych  
poprzez szerokie wykorzystanie możliwości, jakie daje kooperacja  
krajowa i międzynarodowa, niezbędna wobec wysokich nakładów czasu i  
kosztów, których wymaga wprowadzenie informacji do faktograficznych 
baz danych. 
4. Potrzeba rozwoju teletransmisyjnego dostępu do baz danych 
w trybie on-line. System informacji faktograficznej spełni  
przypadające nań zadania pomocniczego warsztatu prac badawczych tylko wtedy, 
.kiedy dostęp do informacji będzie szybki i łatwy; kiedy kontakt u- 
żytkownika z bazą danych będzie bliski, zgodnie z istotą informacji 
faktograficznej. Doświadczenie międzynarodowe wskazuje, że w  
odniesieniu do faktograficznych baz danych wyszukiwanie informacji w 
trybie on-line jest stosowane intensywniej niż w przypadkach baz  
bibliograficznych. Szczególną formę dostępu do banków danych w trybie 
on-line przedstawia wczytywanie, przy czym dane uzyskane w toku  
badań są gromadzone w celu dalszego przetwarzania. 
ZNACZENIE USŁUG ŚWIADCZONYCH PRZEZ SYSTEMY INFORMACJI 
FAKTOGRAFICZNEJ 
Potrzeby, które mają być w najbliższych latach zaspokajane  
poprzez usługi ze strony systemów informacji faktograficznej, zgodnie 
z, przedstawionym stanem działalności informacyjnej należy  
rozpatrywać w powiązaniu z realizowanymi aktualnie zadaniami. 
Usługi systemów informacji faktograficznej w funkcji odrębnego typu 
systemów informacyjnych 
Zapotrzebowanie na usługi ze strony systemów informacji  
faktograficznej już dawno przerosło to, co można by określić jako  
"klasyczne" świadczenia tych systemów. Dzisiaj bowiem nie chodzi już 
tylko o udostępnianie nagromadzonych w znormalizowanej postaci da- 
94
		

/zin88nr1_096_0001.djvu

			nych, lecz o ich przetwarzanie i wyszukiwanie odpowiednio do  
najbardziej zróżnicowanych kryteriów. 
W związku z jej interdyscyplinarnym, kompleksowym i -  
odpowiednio do aktualnego ustawienia zadań - silnie wyspecjalizowanym  
charakterem, biotechnologia wymaga całego zestawu szczegółowych  
informacji pochodzących z różnych dziedzin. 3est to niezbędne do tego, by 
tworzyć nową wiedzę w celu rozwiązywania specjalistycznych problemów, 
Celem jest przy tym wykorzystanie wiedzy nagromadzonej w  
faktograficznych bazach danych. Mianowicie służby przygotowujące oferty 
informacyjne mają - poza normalnymi zdaniami w zakresie  
przygotowywania danych - podjąć i wypełniać zadania w zakresie przygoto- 
wywanis wiedzy. Mają one służyć innowacjom i wykorzystywać posiadane 
możliwości doboru wieloaspektowych zbiorów danych w celu  
wyprowadzenia z nich wniosków końcowych. Przy założeniu dostępności sprzętu i 
oprogramowania właściwego dla przetwarzania danych faktograficznych, 
przejście od przetwarzania danych do przetwarzania wiedzy 
i w związku z tym - od systemów informacji faktograficznej do b a z 
wiedzy nie jest tak dalekie, jak to się często przedstawia. 
Tezę tę potwierdzają następujące zastosowania faktograficznych 
baz danych w dziedzinie biotechnologii. 
1. Faktograficzne bazy danych weryfikuje się za pomocą metod  
statystyki matematycznej. Cechą szczególną biotechnologii jest to, że 
wiele danych, które nie są bezpośrednio mierzalne, określa się 
najpierw za pomocą obliczeń. 
2. Istnieje możliwość analizowania oddziaływań międzycząsteczkowych, 
powiedzmy między substancjami leczniczymi i ich receptorami, np. 
za pomocą metod analizy dyskryminacyjnej.Wyniki takiej  
weryfikacji faktograficznych baz danych stanowią informację wyjściową do, 
projektowania białek. 
3. Za pomocą metod matematycznych można wyprowadzić właściwości  
cząsteczek ze sposobu uporządkowania ich atomów. Ma to istotne  
znaczenie dla poszukiwania nowych środków leczniczych, jak też dla 
oceny zagrożenia ze strony substancji rakotwórczych. Wyniki  
takich ocen opartych na bazach danych faktograficznych prowadzą już 
do powstawania baz wiedzy. 
Powinniśmy zdać sobie wyraźniej sprawę, że wykorzystanie  
możliwości, jakie dają faktograficzne bazy danych i metody matematyczne 
jest warunkiem podjęcia budowy systemów ekspertowych. Niezbędność 
tych ostatnich przy rozwiązywaniu określonych zadań nie ulega wąt- 
95
		

/zin88nr1_097_0001.djvu

			pliwości, zaś ich tworzenie zależy jedynie od wydajności systemów 
informacji faktograficznej. 
Faktograficzne bazy danych jedną z przesłanek projektowania 
wspomaganego komputerowo 
Jednym z możliwych zastosowań faktograficznych baz danych stało 
się obecnie tworzenie tzw. projektowanie wspomagane komputerowo (PWK), 
Znaczenie informacji faktograficznej dla PWK przedstawimy dokładniej 
na przykładzie projektowania białek. PWK otwiera fascynujące  
możliwości w tej dziedzinie, mianowicie umożliwia dokonywanie celowych 
zmian pierwotnej struktury białek /li/. Do przeprowadzenia celowej 
zmiany białek potrzeba jednak mnóstwa informacji, w szczególności 
danych o strukturach i sekwencjach tych białek. Bez współrzędnych 
stanów i danych czynników struktury, zawartych w banku danych o 
strukturze białek, jak również bez efektywnego oprogramowania do 
przetwarzania tych danych projektowanie białek jest niemożliwe l\l. 
Projektowanie białek znajduje obecnie wysoce różnorodne  
zastosowanie. Ani pod względem naukowym, ani z uwagi na opłacalność  
ekonomiczną niczym nie da się zastąpić zastosowania metod tego  
projektowania przy opracowywaniu nowych środków leczniczych (projektowanie 
leków). Metody te pozwalają np. określić od 6 do 20 tys. nowych 
związków syntetycznych, przetestować ich skuteczność i ostatecznie 
wyselekcjonować jeden lek najbardziej skuteczny. Faktograficzne  
banki danych mają w cyklu projektowania leków ważne znaczenie:  
podstawą tego projektowania jest znajomość trójwymiarowej struktury  
potencjalnego białka lub innej makrocząsteczki. 
Informacje takie, otrzymywane za pomocą rentgenologicznej  
analizy struktur, są gromadzone w odpowiednich bazach danych, jak np. 
Protein Data Bank. Grafika komputerowa pozwala na wizualną analizę 
skomplikowanych struktur pośrednich między bazą danych o znanych 
strukturach a hipotetycznymi strukturami, które chcemy wytworzyć za 
pomocą metod rachunku mechaniki i dynamiki molekularnej. Struktury 
białek określone na podstawie starannej analizy są porównywane i 
kombinowane ze strukturami wynikającymi z obliczeń. Każda poznana 
struktura zespołu białek i nowego związku rozszerza bazę danych, z 
której można, dzięki temu, czerpać coraz bardziej konkretne idee 
czynnych farmakologicznie związków chemicznych A/. 
Prostota powyższego opisu nie powinna stwarzać złudzeń co do 
stopnia skomplikowania omawianych prac. Minęło na przykład 10 lat 
96
		

/zin88nr1_098_0001.djvu

			zanim uzyskano wszystkie dane niezbędne do sporządzenia  
trójwymiarowego modelu insuliny. Trzeba było opracować 6 min danych, aby móc 
zbudować trójwymiarowy model wirusa nosacizny. 
Projektowanie białek jest jednym z przykładów olbrzymiej ilości 
międzydyscyplinowych powiązań między biotechnologią a informacją i 
informatyką w ogóle oraz faktograficznymi bazami danych o  
biotechnologii - w szczególności. 
Oo wykorzystania w procesach projektowania białek opracowuje 
się skomplikowane struktury, co wymaga współdziałania  
faktograficznych baz danych, grafiki komputerowej oraz elementów sztucznej  
inteligencji. 
Faktograficzne bazy danych jako składnik baz wiedzy systemów 
ekspertowych 
Okoliczność, iż faktograficzne bazy danych stanowią ważny element 
baz wiedzy systemów ekspertowych prowadzi do tego, że nierozwiązane 
lub niezadowalająco rozwiązane problemy baz faktograficznych są  
wnoszone do systemów ekspertowych. Jednym z takich problemów jest  
lingwistyczne odzwierciedlenie informacji faktograficznej /B/. 
Faktograficzne bazy danych wchodzące w skład baz wiedzy  
systemów ekspertowych nie mogą pozostawać ograniczone do z góry ustalonych 
łatwo zrozumiałych obszarów problemowych. Odwrotnie - niezbędne jest 
wprowadzanie do odpowiednich dziedzin wiedzy dostatecznie wielkich 
ilości informacji faktograficznych najróżnorodniejszego rodzaju i 
struktury i ustalanie wzajemnych związków między tymi danymi. Do u- 
dzielenia odpowiedzi na pytanie skierowane do systemu ekspertowego 
konieczna jest - oprócz odniesienia do wyspecjalizowanej dziedziny - 
bogata kompleksowa baza wiedzy, obejmująca wielorakie powiązania 
różnorodnych informacji. Na tym .polega jedna z cech odróżniających 
systemy ekspertowe od faktograficznych baz danych, które oferują  
wyłącznie informację faktograficzną. Zawężanie pytań do określonego  
obszaru tematycznego powoduje również straty informacji, ale pod  
pewnymi względami daje się zrekompensować; w zależności od postawionych 
zadań zawężenie może dotyczyć określonych rodzajów informacji, np. 
sekwencji nukleotydów. 
Oo celów indeksowania wiedzy konieczny będzie dobór i łączenie 
różnorodnych schematów prezentacji w sposób pozwalający na adekwatne 
i pełne przedstawienie cech obiektów i ich związków. Wybór form  
indeksowania pozostaje zatem w ścisłym powiązaniu z wdrażanymi  
metodami eksploatacji. 
97
		

/zin88nr1_099_0001.djvu

			Istnieje cały szereg systemów ekspertowych mających  
zastosowanie przy rozwiązywaniu zadań stawianych przed biotechnologią. Można 
tu wymienić przykładowo systemy: MOLGEN, GENETICS, BIOCES i inne 
m i /10/. 
Przyszłością przetwarzania informacji jest skojarzenie  
wydajnych urządzeń informatycznych, wysokiej jakości oprogramowania,  
wartościowych baz danych oraz metod sztucznej inteligencji. Celem tego 
artykułu było wyjaśnienie, jakie miejsce w tym splocie czynników  
decydujących o rozwoju informacji zajmuje informacja faktograficzna, 
a następnie wykazanie w odwołaniu się do biotechnologii, że między 
tą dziedziną nauki a informacją istnieje ścisłe powiązanie, które w 
przedstawionym przypadku prowadzi do ukształtowania zintegrowanej 
informacji biotechnologicznej. W tym spotkaniu dwu  
wysokorozwiniętych technologii - technologii informacyjnej i biotechnologii 
staje się widoczne, że informacja przybrała nowy wymiar, któremu  
będą zmuszone odpowiadać zarówno zorientowana na praktykę teoria  
informacji, jak też oparta na teoretycznym fundamencie praktyka  
informacyjna . 
Literatura 
1. BLUNDELL T., Sternberg M. Computer - aided design in protein 
engineering. Trends in Biotechnology 1985 nr 9 s. 228-235. 
2. CRAFTS-LIGHTY A. Information sources in biotechnology. Weinheim 
1986, 403 s. 
3. DNA-Banken knUpfen Periodensystem fur biologische Elemente. 
WVDI - Nachrichten 'l986 nr 10, s.36. 
4. HOL W. Proteinkristallographie und Computer-Grafik - auf dem Weg 
n 
zu einer planvollen Arzneimittelentwicklung.„Angewandte Chemie 
19B6 nr 9 s.765-842. 
5. POETZSCH E. Die Entwicklung von faktographischen Informationssys- 
temen auf dem Gebiet der Biotechnologie. Berlin Wissenschaft 
Information - Kommunikation. 1986 nr 2, 25 s. „ 
6. POETZSCH E. Faktographische Informationsfonds und Informations- 
systeme auf dem Gebiet der Biotechnologie - Obersicht. Teil 1. 
98
		

/zin88nr1_100_0001.djvu

			Faktographische Informationsfonds und Informationssysteme, die 
in Einrichtungen der ODR gefUhrt bzw. betrieben. werden. 
Forschungsinformationsdienst Biowissenschaften 1985 nr 5, 37 s. 
7. POETZSCH E. Faktographische Informationsfonds und  
Informationssysteme auf dem Gebiet der Biotechnologie - Obersicht. Teil II. 
Internationale faktographische Informationssysteme, Volltext- 
systeme und Expertensysteme auf dem Gebiet der Biotechnologie. 
u 
„Forschungsinformationsdienst Biowissenschaften 1986 nr 3, 156 s. 
8. POETZSCH E. Die Forderungen von wissensbasierten Systemen an die 
Entwicklung faktographischer Datenbasen auf dem Gebiet der  
Biotechnologie. W: 15 Internationale Kolloqu£um Uber Information 
und Dokumentation (2 - 6 November 1987). 
9. RffBERTSON L.A., Luyben K. The European Bank of Computer Programs 
in Biotechnology (EBCB).„Trends in Biotechnology 1987 nr 5 s, 125- 
-127. 
10. STEPHAN0P0UL0S G. Artifical inteligence in the development and 
design of biochemical processes. Trends in 8iptechnology 19B6 nr 9 
s. 241-249. 
11. WINNACKER E .-L. , Biologen ais Designer: der B. Tag der Schflpfung. 
Bild der Wissenschaft 19B7 nr 2 S.3B-48. 
Artykuł wpłynął do redakcji 1.03.1988 r.
		

/zin88nr1_102_0001.djvu

			BORYS S. ELEPOW 
Państwowa Publiczna Biblioteka 
Naukowo-Techniczna Syberyjskiego 
Oddziału AN ZSRR 
SIEĆ ZAUTOMATYZOWANYCH SYSTEMÓW INFORMACJI 
SYBERYJSKIEGO ODDZIAŁU AN ZSRR * 
Cele tworzenia zautomatyzowanych systemów  
informacji Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR. Warunki 
budowy i podstawowe zasady ich projektowania. 
Kierunki prac, charakterystyka tworzonych  
systemów, ich wyposażenie techniczne oraz  
rozwiązania systemowe. 
Pracownicy nauki (i innych działów gospodarki narodowej) są  
zainteresowani nie tyle samym kontaktem z komputerem, co możliwym za 
pomocą tago komputera dostępem do niezbędnej dla nich informacji  
bibliograficznej, faktograficznej itd., wyszukiwanej za pomocą  
odpowiednich pakietów programów użytkowych. Potrzebna im są  
nowoczesne, niezawodne środki gromadzenia, przetwarzania i udostępniania 
informacji, a także jej przesyłania. Użytkownik powinien mieć  
informację "pod ręką" i w najbardziej dogodnej dla niego postaci. 
Tendencje rozwoju techniki komputerowej i informacji naukowej 
świadczą o zbliżaniu się przełomowego momentu w tworzeniu i  
wykorzystywaniu zautomatyzowanych systemów informacji. Wiąże się to z  
przejściem od etapu projektów i doświadczeń do etapu ich powszechnego, 
praktycznego zastosowania w najróżniejszych dziedzinach  
działalności ludzkiej, w tym w nauce i w przemyśle. 
Szereg wykonanych w Nowosybirskim Centrum prac z zakresu  
opracowywania i rozwoju technicznych i ogólnosystemowych środków  
informatyki stworzyło podstawę niezbędną do wdrażania zautomatyzowanych 
xtytuł oryginału: Integrirovannaja set' informacionno-yytfislitel'- 
nych sistem (centrov) v Sibirskom otdelenii AN SSSR. 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 1988 nr 1(32) 
101
		

/zin88nr1_103_0001.djvu

			systemów informacji. W niniejszym opracowaniu przedstawiono główne 
kierunki i techniczną bazę tworzonych zautomatyzowanych systemów i 
ośrodków informacji oraz zarys planów działalności Zespołu Naukowo- 
-Technicznego "Informatyka", Państwowej Publicznej Biblioteki Naukowo- 
-Technicznej i szeregu instytutów Syberyjskiego Oddziału Akademii 
Nauk ZSRR w tym zakresie na lata 1986-1990. 
CELE TWORZENIA ZAUTOMATYZOWANYCH SYSTEMÓW INFORMACJI 
- Zapewnienie pracownikom naukowym Syberyjskiego Oddziału AN 
ZSRR możliwości sprawnego dostępu do niezbędnej im informacji  
naukowo-technicznej . 
- Gromadzenie i systematyzacja danych faktograficznych z  
zakresu różnych dziedzin nauki i zapewnienie możliwości bezpośredniego 
dostępu do tych danych. 
- Zapewnienie bezpośredniego dostępu do banków danych innych 
placówek naukowych i ośrodków informacji w kraju i za granicą. 
- Automatyzacja prac badawczych (badań naukowych) poprzez o- 
pracowywanie pakietów programów użytkowych i tworzenie stosujących 
je ośrodków modelowania matematycznego. 
- Automatyzacja zarządzania organizacja, badań naukowych. 
- Rozwój organizacji obsługi użytkowników sprzętu komputerowego 
poprzez uruchomienie szeregu prac naukowo-badawczych. 
- Poprawą efektywności wykorzystania urządzeń informatycznych 
w pracach badawczych. 
- Naukowe opracowanie nowych zasad organizacji  
zautomatyzowanych systemów informacji, ogólnosystemowych środków ich  
utrzymywania oraz środków teletransmisji. 
- Zbadanie możliwości tworzenia i eksploatacji różnych  
zautomatyzowanych systemów informacji, upowszechnianie tych doświadczeń o- 
raz przygotowywanie instrukcji do wprowadzania rozwiązań systemowych. 
- Podniesienie wydajności i jakości pracy pracowników naukowych. 
WARUNKI TWORZENIA ZAUTOMATYZOWANYCH SYSTEMÓW INFORMACJI 
Obecnie dysponujemy już dużym doświadczeniem w zakresie  
projektowania, tworzenia i eksperymentalnej eksploatacji różnorodnych sy- 
102
		

/zin88nr1_104_0001.djvu

			stemów. Stworzono środki techniczne i rozwiązania systemowe  
niezbędne do ich prowadzenia i praktycznego wykorzystywania (pamięć o dużej 
pojemności, środki transmisji danych, urządzenia pozwalające na  
tworzenie sieci komputerowych itp.). Osiągnięto szereg pozytywnych  
wyników i zapewniono warunki wyjściowe do uruchomienia  
zautomatyzowanych systemów informacji polegające na tym,że: 
1. Zakończono prace związane z projektem lokalnej sieci  
komputerowej, obliczonej na obsługę całego zespołu użytkowników  
Nowosybirskiego Centrum Naukowego. 
2. Opracowano projekt pierwszego etapu eksperymentalnej strefy 
Regionalnego Podsystemu Komputerowego "Sybir", stanowiącego część 
składową ogólnokrajowej sieci komputerowej Akademii Nauk ZSRR. 
3. Opracowano metody projektowania i uruchamiania lokalnych  
sieci i ośrodków komputerowych służących automatyzacji badari naukowych 
w poszczególnych placówkach Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR. 
4. Zgromadzono duże zbiory danych faktograficznych z zakresu 
różnych dziedzin nauki. Dane te należy stale aktualizować,  
systematyzować i właściwie zabezpieczyć; niezbędna jest automatyzacja  
udostępniania tych danych. 
5. Opracowano,w Państwowej Publicznej Bibliotece  
Naukowo-Technicznej Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR, pilotowy zautomatyzowany  
system informacji naukowo-technicznej tego oddziału. 
6. Przeprowadzono próby wykorzystania połączeń z zagranicznymi 
sieciami komputerowymi i próby wyszukiwania informacji w krajowych 
i zagranicznych bazach danych. 
7. Uzyskano doświadczenie w dziedzinie tworzenia i  
wykorzystywania bibliotek programów standardowych i pakietów programów u- 
żytkowych oraz w tworzeniu matematycznych modeli wielkich systemów. 
8. Zgromadzono w Syberyjskim Oddziale doświadczenie w zakresie 
eksploatacji komputerów różnego typu zainstalowanych w ośrodkach 
przetwarzania danych z wielodostępem. 
PODSTAWOWE ZASADY PROJEKTOWANIA I TWORZENIA 
ZAUTOMATYZOWANYCH SYSTEMÓW INFORMACJI 
1. Każdy system powinien być projektowany na podstawie  
zatwierdzonego projektu technicznego i przekazywany do eksploatacji wraz z 
dokumentacją techniczną określającą jego główne parametry. 
103
		

/zin88nr1_105_0001.djvu

			2. Procesy projektowania i eksploatacji zautomatyzowanych  
systemów informacji powinny być dzielone na szczegółowe zadania  
przydzielane konkretnym wykonawcom z zapewnieniem właściwych środków  
technicznych. Przekazanie systemu do eksploatacji i jego modyfikacje 
w trakcie użytkowania powinny być kończone procedurą zdawczo-odbior- 
czą. 
3. Przy projektowaniu zautomatyzowanych systemów informacji  
należy kierować się założeniem, że będą one eksploatowane w ramach  
sieci komputerowych. W tym celu w systemach tych powinny być  
przewidziane odpowiednie środki teletransmisji. Wykorzystanie struktury  
sieciowej pozwala tworzyć oddzielne podsystemy składowe, co jest ważnym 
czynnikiem ich optymalnej realizacji. 
4. Zautomatyzowane systemy informacji należy projektować przy 
założeniu zastosowania standardowych, dozwolonych do wykorzystania 
środków ich wdrażania i eksploatacji (urządzeń technicznych, systemów 
operacyjnych, systemów zarządzania bazami danych itd.). 
5. Zautomatyzowane systemy informacji powinny być tworzone przy 
założeniu, iż będą one stanowić składniki wielodostępnych sieci  
komputerowych. 
KIERUNKI PRAC I KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA RÓŻNYCH SYSTEMÓW 
Bibliograficzne banki danych Nowosybirskiego Centrua Naukowego. 
Zadanie tworzenia bibliograficznych banków danych dla  
ważniejszych kierunków badań prowadzonych w Syberyjskim Oddziale Akademii 
Nauk ZSRR jest realizowane w Zautomatyzowanym Systemie Informacji 
Naukowo-Technicznej Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR poprzez  
gromadzenie i przetwarzanie.- 
- czytelnych maszynowo wydawnictw publikowanych przez placówki  
Państwowego Zautomatyzowanego Systemu Informacji Naukowo-Technicznej, 
- informacji uzyskiwanej za pomocą teletransmisji, 
- informacji dokumentacyjnej powstającej w Syberyjskim Oddziale  
Akademii Nauk, a dotyczącej najbardziej aktualnych tematów badawczych. 
W celu zachowania zasady jednorazowego wprowadzania informacji 
do systemu i późniejszego wielokrotnego i wielokierunkowego jej  
wykorzystywania Zautomatyzowany System Informacji Naukowo-Technicznej 
Syberyjskiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR należy budować jako trdjpo- 
ziomową sieć hierarchiczną, zapewniającą racjonalny podział zadań w 
104
		

/zin88nr1_106_0001.djvu

			zakresie opracowywania i przetwarzania informacji oraz świadczenia 
usług informacyjnych. 
Lokalne podsystemy informacyjne placówek naukowych  
Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR, wchodzące w skład Zautomatyzowanego Systemu  
Informacji Naukowo-Technicznej tegoż oddziału, współdziałają zgodnie z 
kryterium terytorialno-tematycznym. Bazę informacyjną systemu tworzą 
oddzielne bazy danych. Podejście takie pozwala na: 
- osiągnięcie wysokiej niezawodności systemu, ponieważ przerwa w 
funkcjonowaniu jednego z ogniw systemu nie pociąga za sobą  
unieruchomienia go w całości; 
- zapewnienie racjonalnego podziału funkcji między ośrodkami różnych 
poziomów, 
- prowadzenie wzajemnie niezależnego wdrażania, doskonalenia i  
modyfikowania systemów lokalnych, 
- sukcesywne, etapowe powiększanie liczby obsługiwanych instytucji, 
jak również obszaru tematycznego i wielkości tworzonych i  
przetwarzanych zbiorów informacji. 
Znajdujący się obecnie w fazie rozruchu Zautomatyzowany System 
Informacji Naukowo-Technicznej Syberyjskiego Oddziału Akademii Nauk 
ZSRR obejmuje ponad 10 nowosybirskich placówek naukowych. 
System teletransmisyjnego dostępu do radzieckich i zagranicznych 
banków danych. 
Rozwijany w ZSRR Scentralizowany System Zautomatyzowanej  
Komputerowej Wymiany Informacji zapewnia użytkownikom zdalny dostęp do 
radzieckich i zagranicznych baz danych. 
Obecnie za pośrednictwem specjalnego kanału łączności między  
Ośrodkiem Obliczeniowym Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR w Nowosybirsku a 
Wszechzwiązkowym Instytutem Naukowo-Badawczym Stosowanych Systemów 
Zautomatyzowanych w Moskwie, można korzystać (w trybie dialogu) z 
ponad 300 radzieckich i zagranicznych baz danych. Należą do nich m.in. 
bazy Wszechzwiązkowego Instytutu Informacji Naukowej i Technicznej, 
Instytutu Informacji Nauk Społecznych AN ZSRR, Międzynarodowego  
Centrum Informacji Naukowej i Technicznej, a także SOC (Stany  
Zjednoczone), OATA-STAR (Szwajcaria), QUESTEL (Francja), INKA (RFN), 
•OLSEARCH (Kanada) i inne. Użytkownikami systemu są uczeni z różnych 
placówek'naukowych Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR. Z węzła  
teletransmisyjnego Scentralizowanego Systemu Zautomatyzowanej Wymiany  
Informacji korzysta obecnie około 30 placówek naukowych tego oddziału. 
105
		

/zin88nr1_107_0001.djvu

			Faktograficzne banki danych. 
Postawione zostało zadanie utworzenia w Nowosybirskim Centrum 
Naukowym różnorodnych baz danych naukowych dla najważniejszych 
dziedzin nauki: chemii, biologii i fizyki. 
Problemowe ośrodki przetwarzannia informacji. 
Zakłada się, że na bazie faktograficznych banków danych zostanę 
utworzone problemowe ośrodki i systemy obsługi prac badawczych, w 
tym środki przetwarzania informacji o: 
- fizyko-chemicznych właściwościach związków organicznych, 
- biologii molekularnej i genetyce, 
- naukach techniczno-ekonomicznych. 
Ośrodki Modelowania matematycznego. 
Zadanie polega na zorganizowaniu i uruchomieniu ośrodków  
kompleksowego przetwarzania danych. Celem tych ośrodków będzie  
systemowe wspomaganie realizacji wielkich przedsięwzięć  
naukowo-technicznych. Przedmiotem ich działalności będzie: 
- przetwarzanie informacji o bogactwach naturalnych i modelowanie 
matematyczne w zakresie fizyki atmosfery i oceanów oraz środowiska 
naturalnego, 
- przetwarzanie informacji i modelowanie w zakresie mechaniki układu 
materialnego ciągłego (continuum materialnego) . 
Uniwersalne ośrodki elektronicznego przetwarzania danych. 
Są to istniejące już faktycznie systemy o ogólnym przeznaczeniu 
(wykonujące szeroki wachlarz zadań obliczeniowych. Obecnie należy u- 
tworzyc rozwinięty system obsługi użytkowników (grafika komputerowa, 
edytory tekstów itp.). 
WYPOSAŻENIE TECHNICZNE I ROZWIĄZANIA SYSTEMOWE 
W procesie tworzenia zautomatyzowanych systemów informacji  
należy wykorzystywać w pierwszym rzędzie urządzenia techniczne już  
istniejące w poszczególnych placówkach naukowych i innych jednostkach 
organizacyjnych Nowosybirskiego Centrum Naukowego. 
Większość prac związanych z projektowaniem i tworzeniem tych 
systemów jest prowadzona przy wykorzystaniu posiadanych urządzeń te- 
ros. splosnaja sreda. 
106
		

/zin88nr1_108_0001.djvu

			chnicznych. Wykorzystuje się głównie komputery średniej mocy oraz 
mini- i mikrokomputery. Komputery te mają, z reguły, ograniczoną  
pojemność pamięci zewnętrznej i niewielką liczbę terminali. Urządzenia 
te mogą i powinny być wykorzystane w etapie projektowania i  
modernizacji zautomatyzowanych systemów informacji. *V*Jtomiast normalna  
eksploatacja tych systemów na rzecz szerokiego kręgu użytkowników  
powinna być oparta na zastosowaniu scentralizowanej bazy technicznej, 
wchodzącej w skład ogólnie dostępnego ośrodka obliczeniowego. 
Do utworzenia bibliograficznych i faktograficznych banków  
danych niezbędne są przede wszystkim nowoczesne dostatecznnie poiemne 
urządzenia pamięci zewnętrznej - dyski twarde o dużej pojemności, 
taśmy magnetyczne o dużej gęstości zapisu itp. 
Tworzenie ośrodków modelowania matematycznego i problemowych 
systemów przetwarzania informacji wymaga zastosowania wysoko  
wydajnych urządzeń do przetwarzania danych - szybkich procesorów  
centralnych, procesorów specjalnych, środków grafiki komputerowej, a także 
narzędzi do wstępnego przetwarzania, gromadzenia i przekazywania  
danych informacji, a mianowicie mini- i mikrokomputerów instalowanych 
w laboratoriach i w peryferyjnych ośrodkach przetwarzania. 
W praktyce we wszystkich zautomatyzowanych systemach informacji, 
niezbędna jest rozbudowana sieć terminali. 3est to warunkiem  
zapewnienia dostępu do systemu dla szerokiego grona użytkowników, którzy 
często bywają rozproszeni na znacznym terytorium i znajdują się w  
dużej odległości od centralnej bazy technicznej systemu. 
Doświadczenie wynikające z eksploatacji komputerów, jak też z 
funkcjonowania działających już zautomatyzowanych systemów informacji 
dowodzi, że różnego typu systemy wymagają również różnorodnego  
podejścia do ich realizacji. Wiąże się to z koniecznością optymalnego  
doboru konfiguracji sprzętu komputerowego. Ogólnie biorąc, zadanie  
sprowadza się do coraz szerszego kierowania się zasadą stosowania sprzętu 
komputerowego, dostosowanego do charakteru rozwiązywanych za jego  
pomocą problemów. 
Urządzenia techniczne i rozwiązania systemowe, które będą  
stosowane w budowie omówionych wyżej systemów, powinny zatem spełniać 
następujące kryteria: 
- niezbędny jest bogaty zestaw sprzętu, obejmujący liczne urządzenia 
komputerowe, zróżnicowane pod względem ich typów, klas i miejsc 
zainstalowania; 
107
		

/zin88nr1_109_0001.djvu

			- w strukturze takiego zestawu powiny być wyodrębnione niezbędne 
środki wyposażenia technicznego (procesory, pamięć robocza, pamięć 
archiwalna, kanały dostępu) każdego z tworzonych na tej podstawie 
zautomatyzowanych systemów informacji. W jednym przypadku może to 
polegać na wykorzystaniu całej konfiguracji danego komputera do 
wyposażenia jednego systemu, w innym zaś określony zestaw kompu- 
terowymoże zostać podzielony pomiędzy kilka systemów; 
- wszystkie zastosowane środki techniczne winny być poleczone w  
jeden zestaw za pomocą urządzeń do transmisji danych i  
wyodrębnionych linii łączności, przy czym urządzenia te mogą mieć wieloszcze- 
blową strukturę hierarchiczną (pod względem wyznaczonych im  
funkcji, szybkości działania, niezawodności itp.); 
- duże zautomatyzowane systemy informacji powinny być tworzone przy 
wykorzystaniu struktury sieciowej, w której można wydzielić różne 
szczeble hierarchiczne (sieci lokalne, strefowe, regionalne),  
dysponujące łączami sieci innych resortów i szczebli  
hierarchicznych (ogólnopaństwowymi międzynarodowymi). 
W warunkach, jakie ukształtowały się w Nowosybirskim Centrum 
Naukowym u progu bieżącej pięciolatki, wyliczone wyżej warunki będą 
tworzone zarówno przy wykorzystaniu istniejącego potencjału, jak też 
przez wdrażanie nowych opracowań i instalowanie nowych urządzeń  
technicznych. 
Wykorzystanie środków i możliwości Międzyzakładowego Ośrodka 
Obliczeniowego Nowosybirskiego Centrum Naukowego. Ośrodek ten  
stanowi faktycznie strefową sieć komputerową, obejmującą teren Akademgo- 
2/ 
rodka . W skład tej sieci strefowej wchodzą zróżnicowane pod  
względem typów, szybkości działania i przeznaczenia funkcjonalnego  
urządzenia informatyczne (komputery centralne, urządzenia peryferyjne, lokalne 
sieci terminali). Ważnym ogniwem międzyzakładowego ośrodka  
obliczeniowego jest system transmisji danych, stanowiący część składową o- 
partą na zastosowaniu metody komutacji pakietów i miktooprogramowania. 
Planowane możliwości rozwoju wyposażenia technicznego i rozwiązań  
systemowych Międzyzakładowego Ośrodka.gwarantują praktyczne  
zaspokojenie wszystkich wymagań i potrzeb związanych z tworzeniem  
Zautomatyzowanego Systemu Informacji Nowosybirskiego Centrum Naukowego. 
Duże znaczenie dla budowy zautomatyzowanego systemu informacji 
powinny mieć zakładowe urządzenia do przetwarzania danych i lokalne 
'Rejon Nowosybirska, w którym znajduje się Syberyjski Oddział  
Akademii Nauk ZSRR. (przyp. tłum.). 
108
		

/zin88nr1_110_0001.djvu

			sieci transmisyjne. Zakłada się, że będą one stanowić podstawę do 
tworzenia poszczególnych systemów. Inną ważną funkcją tych ośrodków 
lokalnych jest obsługa informacyjna oraz opracowywanie i  
przechowywanie informacji. Na ich podstawie będzie tworzona sieć terminali 
zapewniająca użytkownikom dostęp do różnych systemów informacyjnych. 
Wyposażenie techniczne poszczególnych placówek Nowosybirskiego 
Centrum Naukowego oraz filii Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR jest  
wystarczająco bogate i zróżnicowane. Składa się ono głównie ze  
średnio wydajnych komputerów Jednolitego Systemu oraz mini- i  
mikrokomputerów. Liczba terminali jest - jak dotychczas - ograniczona. 
Na podstawie omawianego potencjału technicznego tworzony jest 
Regionalny Podsystem Komputerowy "Sybir", który będzie zapewniać  
transmisję . danych między filiami Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR,  
znajdującymi się w Krasnojarsku, Tomsku, Irkucku, Ułan-lide, Jakucku i w 
Czycie. Zostanie również zapewniony dostęp do systemów tworzonych w 
skali całej Syberii. Związane z tym prace były u progu pięciolecia 
1986-1990 dopiero co rozpoczęte, ale na ich rozwój przeznaczono  
poważne środki. 
Sieć komputerowa Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR stanowić  
będzie składową sieci całej Akademii Nauk ZSRR, a wraz z nią - element 
ogólnokrajowej sieci obejmującej AN ZSRR i akademie nauk  
poszczególnych republik związkowych. Ta ostatnia sieć objęła początkowo 8  
podsieci regionalnych ("Centrum", "Rejon Nadbałtycki", "Południowy Za- 
chódi1, "Północny Wschód", "Ural", "Syberia", "Daleki Wschód", "Azja 
środkowa"). W ten sposób Region Syberyjski uzyska połączenie z  
innymi ośrodkami naukowymi ZSRR. 
Prace związane z tworzeniem Sieci Komputerowej Akademii są 
prowadzone już od ponad 5 lat i w każdym regionie osiągnięto już  
pewne rezultaty. Na przykład w Nowosybirsku zorganizowano węzeł  
komutacji pakietów, wyposażony w minikomputer, mający połączenia z regionem 
"Centrum" (Moskwa, Wszechzwiązkowy Instytut Naukowy Stosowanych  
Systemów Zautomatyzowanych) i "Daleki Wschód" (Chabarowsk, Ośrodek  
Obliczeniowy Dalekowschodniego Centrum Naukowego AN ZSRR). 
We Wszechzwiązkowym Instytucie Naukowym Stosowanych Systemów  
Zautomatyzowanych utworzono scentralizowany system zautomatyzowanej  
wymiany informacji z zagranicznymi sieciami komputerowymi i bazami  
danych. Jednym z abonentów tego systemu jest Syberyjski Oddział AN 
ZSRR. Zadania techniczne związane z eksploatacją końcówki abonenc- 
.kiej tego systemu zostały nałożone na Ośrodek Obliczeniowy Syberyj- 
109
		

/zin88nr1_111_0001.djvu

			skiego Oddziału AN ZSRR, zaś organizacja wykorzystania środków  
służących do wyszukiwania informacji w krajowych i zagranicznych bazach 
danych została powierzona Państwowej Publicznej Bibliotece Naukowo- 
-Technicznej tegoż oddziału Akademii Nauk. 
Tłumaczył 3a*n Lenart 
Artykuł wpłynął do redakcji 20.03.1988 r.
		

/zin88nr1_112_0001.djvu

			ELŻBIETA BARBARA ZYBERT 
Instytut Bibliotekoznawstwa 
i Informacji Naukowej UW 
BRYTYJSKIE BAZY DANYCH Z DZIEDZINY OŚWIATY 
Narodowa Fundacja (go spraw Badań Naukowych jako 
koordynator wymiany informacji z zakresu  
zarządzania oświatą. Rola Prestel Education Service, 
the Times Network for Schools i NERIS. Przegląd 
ważniejszych baz o charakterze narodowym,  
lokalnym i specjalistycznym. 
W ostatnim czasie nastąpiło zwiększenie zainteresowań  
upowszechnianiem informacji z dziedziny oświaty i wychowania. Związane jest 
to głównie z ogromnym wzrostem piśmiennictwa i koniecznością  
przystosowania się systemów oświatowych do rozwoju wiedzy. Według danych 
opublikowanych w 1986 roku w rządowym raporcie "Governments  
Information Technology Advisory Panel (ITAP)" wynika, że w ciągu ostatnich 
dwóch lat nastąpił dwukrotny przyrost wiedzy. Odpowiedzią oświaty na 
tę sytuację jest poszukiwanie sposobów rozwijania w uczniach  
umiejętności posługiwania się wiedzą i informacją naukową. Oznacza to  
wykorzystywanie istniejących źródeł do kształcenia zdolności  
samodzielnego wyszukiwania informacji manipulowania nią i jej przetwarzanie. 
Nie tylko nauczyciele, wykładowcy i uczniowie, ale także doradcy i 
administrujący oświatą, uznali w swej pracy przydatność informacji 
udostępnianych im przez różnorodne instytucje, a postęp techniczny 
umożliwił im dostęp do odległych baz danych i stworzył warunki do 
budowy lokalnych baz. Drugi czynnik, który przyczynił się do wzrostu 
zainteresowania informacją oświatową to utworzenie europejskiej 
sieci informacji w zakresie polityki oświatowej-EURYOlCE , w której 
Wielka Brytania aktywnie uczestniczy poprzez swoje ośrodki narodowe: 
E.B. Zybert: EURYDICE-sieć informacji w zakresie polityki  
oświatowe j.ZIN"l987 nr 2 s.93-101. 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 1988 nr 1(52) 
111
		

/zin88nr1_113_0001.djvu

			Centrum Informacyjne w zakresie polityki oświatowej (EPIC Europę) i 
ośrodek szkocki. 
Wielka Brytania jest jednym z państw europejskich, w których 
nie jest wypracowana jednolita polityka w dziedzinie informacji. Nie 
jest także zorganizowany ogólnokrajowy system informacji obejmujący 
swym zakresem całą oświatę. Istnieje natomiast kilka instytucji,  
które zajmują się gromadzeniem i upowszechnianiem informacji  
związanych z przedmiotem ich szczególnych zainteresowań. Są to m.in.: 
- Narodowa Fundacja do spraw Badań Oświatowych, obejmująca swym 
zasięgiem Anglię, Walię i Irlandią Płn. , 
- Szkockie Centrum do spraw Badań Oświatowych, 
- Rada Szkolna, 
- Rada do spraw Techniki Oświatowej. 
W 1961 roku Narodowa Fundacja ds. Badań Oświatowych przy  
współudziale Ministerstwa Oświaty i Nauki oraz Towarzystwa Pracowników 
Oświatowych przygotowała eksperymentalny projekt badawczy  
upowszechniania i wymiany informacji w zakresie zarządzania oświatą - EMIE 
(Education Management Inforaation Exchange), co miało usprawnić  
pracę lokalnych władz oświatowych, którym podlega całe państwowe  
szkolnictwo podstawowe i średnie. Od 1982 roku dostępna jest baza danych 
EMIE, która zawiera informacje na temat polityki i praktyki  
oświatowej . 
Niezależnie od działań informacyjnych podejmowanych przez  
wymienione wyżej instytucje istnieją na terenie Wielkiej Brytanii 
jeszcze inne organizacje i systemy udostępniające bazy danych z  
dziedziny oświaty i wychowania. 
W sektorze publicznym dostarczanie informacji dotyczących 
oświaty zostało zapoczątkowane przez PRESTEL - automatyczny system 
informacji urzędu poczty. Jednym z ogniw systemu jest Prestel 
Uabrella Service - działający przy Radzie do spraw Techniki  
Oświatowej, założony w 1980 r. i zapewniający informacje instytucjom 
oświatowym. 3ednocześnie dzięki specjalnym taryfom koszty  
korzystania z tej działalności zostały dostosowane do ograniczonych  
możliwości finansowych oświaty. Od 1985 roku działa Prestel Education 
Serwice gromadząc i upowszechniając informacje na temat  
organizowanych szkoleń. Baza ta zawiera informacje na temat dokonywania  
pomiaru środowiska wychowawczego, przykładowe techniki m.in. socjo- 
metryczne, umożliwiające prowadzenie badań pedagogicznych i okre- 
112
		

/zin88nr1_114_0001.djvu

			ślające natężenie występowania zjawisk społecznych. Zgromadzone 
tu dane nie są dostępne w żadnej innej bazie. 
Drugim dużym systemem jest The Tiaes Netnork for Schools /TTHS/, 
(obecnie pod nazwę The Times Network Systems Ltd,). Elementem  
systemu TTNS bezpośrednio współpracującym z użytkownikiem i  
dostarczającym dane dotyczące nauczania i administrowania oświatą jest The 
Times Network Service. Baza tego systemu uwzględnia pełne teksty 
materiałów informacyjnych przeznaczonych dla nauczycieli i uczniów, 
a także zawiera dane na temat przygotowywanych i odbywających się 
kursów i szkoleń umożliwiających podniesienie kwalifikacji  
zawodowych nauczycieli i osób zajmujących się organizowaniem oświaty. 
Obejmuje informacje na temat sposobów spędzania.czasu wolnego  
dzieci i młodzieży, a także dane o charakterze bibliograficznym  
dotyczące procesu dydaktycznego, współdziałania nauczycieli i uczniów,  
planowania oświatowego, obejmującego wszystkie szczeble i formy  
szkolnictwa , jak również zasoby ludzkie i materialne zapewniające  
wykonanie planu. W bazie tej zawarte są pełne teksty zestawów  
egzaminacyjnych przeprowadzanych w różnych typach i poziomach szkół. 
Obok tych dwóch głównych systemów istnieją organizacje  
udostępniające własne bazy danych. Część z nich przystosowana jest do  
samodzielnego (tj. przez użytkownika) wyszukiwania on-line, inne  
wymagają pomocy specjalisty przy formułowaniu pytań i prowadzeniu dialogu 
podczas sesji wyszukiwawczej, bądź też dostępne są w trybie wsadowym 
(off-line). Oo niektórych z tych baz dostęp jest możliwy poprzez 
Prestel czy The Times Network for Schools. 
Ponieważ' pojawienie się nowych systemów, baz danych, a także 
opracowanie nowych procedur dostępu i języków wyszukiwawczych  
stwarza ogromne trudności dla potencjalnego użytkownika Służba  
Informacyjna w zakresie Narodowych Zasobów Oświatowych (National Educa- 
tional Resource Information Service - NERIS) nawiązała współpracę 
z głównymi dostarczycielami informacji i ustaliła zasady korzystania 
z baz danych. Dzięki NERIS, zgłoszone tu bazy danych mają możliwość 
rozwoju i utrzymania się. Niestety jest dużo takich baz, które  
działają poza tą służbą i z braku niezbędnych funduszy ich istnienie 
kończy się z chwilą ukończenia projektu. Baza danych NERIS zawiara 
przegląd istniejących źródeł informacji na temat pomocy  
dydaktycznych, ich dostępności i przydatności w procesie kształcenia. Rozruch 
tej bazy obejmującej ponad BO projektów nastąpił jesienią 1986 roku, 
a dostęp do niej możliwy jest poprzez Prestel, TTNS oraz przez 
ośrodki Uniwersytetu Otwartego (między innymi w Milton Keynes). 
113
		

/zin88nr1_115_0001.djvu

			Ponieważ utrzymywanie bazy danych jest kosztowne grupa robocza 
wyłoniona przez Komitet Rozwoju Programów Szkolnych, podjęła  
działania zmierzające do nawiązania współpracy z twórcami małych baz  
danych. Ma to zapewnić lepsze wykorzystanie zgromadzonych informacji 
i uniknięcie dublowania się prac. W sierpniu 19B6 roku grupa ta  
opublikowała kolejny, uaktualniony wykaz baz danych istniejących na  
terenie Wielkiej Brytanii wraz z wytycznymi dotyczącymi tworzenia i  
korzystania z tych baz. Zawiera on 50 baz o zasięgu lokalnym i  
krajowym oraz grupę baz specjalistycznych. Spośród tych baz na uwagę  
zasługują: 
o zasiągu narodowym: 
AUCBE Educational Database (The Advisory Unit for Computer Ba- 
sed Education - AUCBE). Baza ta dotyczy problemów inżynierii  
dydaktycznej, obejmującej podstawy teoretyczne dla rozwiązań konstrukcyj- 
nycn budownictwa oświatowego, maszyn i urządzeń, założeń  
projektowych i eksploatacyjnych urządzeń technicznych stosowanych w  
kształceniu młodzieży i dorosłych, organizacji szkolnego zaplecza  
przygotowującego materiały dydaktyczne. Składa się z szeregu podbaz danych 
m.in.: o zestawach programów oświatowych, informacjach na temat  
istniejącego sprzętu i wyposażenia szkolnego wraz z-ocenami jego  
przydatności, o technologii eksploatacji i remontów. 
British Publishers Electronic Catalogue - baza danych  
stanowiąca katalog produkcji British Publishers obejmującej filmy, programy 
wideo i oprogramowania, które mogą być wykorzystane przez  
szkolnictwo brytyjskie różnych stopni. Obok niezbędnych informacji  
umożliwiających identyfikację tych dokumentów zawiera dane na temat ich 
przydatności w dydaktyce poszczególnych przedmiotów, określenie  
wieku odbiorców, tio których dokumenty są adresowane, a także podstawowe 
wiadomości dotyczące korzystania z tych materiałów. Zawartość tej 
bazy została przekazana do NERIS w 1986 r. 
Centrę for Study of Co«prehensive Schools. Centrum Badań Szkół 
Ogólnokształcących prowadzi dwie bazy odnoszące się do większości 
oziałań szkolnych: pierwsza obejmuje rozkłady zajęć, zarządzanie, 
personel i administrowanie oświatą, druga dotyczy powiązań  
szkolnictwa z przemysłem. Informacje dla jednej bazy uzyskiwane są z  
poszczególnych szkół, a dla drugiej za sprawozdań z praktyk zawodowych. 
Educational Publishers Catalogue. Software Catalogue. 3es*t to 
katalog oprogramowań z różnych dziedzin wiedzy wydanych przez  
Educational Publishers a przeznaczonych do dydaktyki poszczególnych przed- 
114
		

/zin88nr1_116_0001.djvu

			miotów. Podobnie jak baza danych British Publishers zawiera  
informacje określające przydatność tych oprogramowań w pracy szkolnej i 
pozaszkolnej. 
Futher Education Research Network (FERN). W ramach tej sieci 
koncentrującej swoją działalność wokół spraw związanych z badaniami 
w zakresie kształcenia ustawicznego opracowana jest baza danych  
dotycząca ciągłego doskonalenia kadry dydaktycznej i kierowniczej 
a także rekwalifikacji pracowników do nowych zadań technologicznych. 
Baza wykorzystuje sprawozdania z konferencji, informacje na temat 
prowadzonych badań, przeglądy nowości i zestawienia bibliograficzne. 
Zawarte w bazie dane dotyczą: kursów przysposobienia zawodowego;  
kursów utrwalania wiedzy zawodowej i podnoszenia kwalifikacji  
zawodowych; kursów adaptacyjnych, umożliwiających wykorzystanie nowych  
technologii; kursów przekwalifikowujących, 
o zasięgu lokalnym : 
County Links Access to Inforaation About Resources and Experti- 
se (CLAIRE). Ta baza danych zapewnia dostęp okręgowych ogniw  
szkolnictwa do informacji o źródłach i ekspertyzach, a jej zasięg  
terytorialny obejmuje 6 okręgów: Beds, Bucks, Cambs, Herts, Norfolk i Suf~ 
folk. Zawiera informacje dla szkół o placówkach, które można  
wizytować i w których można przeprowadzać pokazy oraz o osobach i  
organizacjach współpracujących ze szkołami. (Dostęp do zgromadzonych tu 
informacji jest możliwy poprzez Teaching Media Resource Service lub 
przez Resource/Media Centres w Beds, Cambs, Herts i Suffolk. Z  
części danych można także skorzystać poprzez NERIS. 
Innovation and Development Exchange (lndex) - to baza danych u- 
możliwiająca dostęp do informacji na temat innowacji i rozwoju.  
Utworzona została w 1983 roku w odpowiedzi na zalecenia zawarte w Hargre- 
aves Report. Dotyczyły one przemian zachodzących w metodach i  
środkach nauczania, opartych na metodach heurystycznych, które  
szczególnie wyraźnie uwidoczniają tendencje do indywidualizacji kształcenia 
i zwiększenia samodzielnej aktywności uczniów w przyswajaniu wiedzy 
i umiejętności. Baza zawiera wykaz programów nauczania oraz  
wiadomości na temat nowych metod i środków, których dobór umożliwia 
kształtowanie aktywnych postaw poznawczych uczniów. Podaje wykaz i 
charakterystykę nowoczesnej aparatury dydaktycznej stosowanej w 
szkołach średnich podległych Londyńskim Władzom Oświatowym. 
115
		

/zin88nr1_117_0001.djvu

			specjalistycznych: 
Access to Inforaation on Multicultural Educational Resource 
(AIMER) - baza ta zapewnia dostęp do informacji źródłowej o  
ograniczonej dystrybucji omawiającej sprawy wychowania pozaszkolnego w 
środowiskach wielokulturowych. Zawiera informacje na temat  
działalności ośrodków rekreacyjnych dla młodzieży, w których można znaleźć 
warunki do nauki i pomoc w przypadkach, gdy brak tego w* środowisku 
rodzinnym. Uwzględnione w bazie informacje dotyczą też prowadzonych 
prac'naukowo-badawczych i szkoleniowych w zakresie wychowania  
pozaszkolnego. 
Data on Occupations Retrieval Systea - jest to baza danych  
zawierająca informacje na temat możliwości wyboru zawodu i kariery  
zawodowej. Zgromadzone są tu dane na temat prowadzonych zajęć  
dotyczących orientacji zawodowej, pozwalających na wczesne rozpoznanie  
własnych uzdolnień i zamiłowań, a także umożliwiających elastyczne, w 
stosunku do doraźnych i przyszłych potrzeb, przygotowanie uczniów do 
konkretnych zawodów. 
Education Counselling and Credit Transfer Inforaation Service. 
W bazie tej zgromadzone są informacje na temat: projektowanych  
kursów oświatowych i zawodowych, uruchamiania nowych kierunków  
kształcenia związanych z potrzebami nowoczesnej techniki, a także działań  
podejmowanych przez różne instytucje w ramach kształcenia  
ustawicznego. Baza zawiera wykazy programów nauczania w poszczególnych  
ośrodkach kształcenia szkolnego i pozaszkolnego, co umożliwia ich  
porównanie i w przypadku zmiany placówki kształcenia przepisanie zaliczeń 
zajęć. 
Education Syllabuses and Environaental Education Oatabase. Jest 
to baza danych o programach szkolnych i oświacie środowiskowej,  
które, oprócz nauczania i wychowania, inspirują do działań  
wychowawczych w miejscu zamieszkania w czasie wolnym od zajęć. Zawiera  
wykazy testów stosowanych podczas egzaminów kończących nauczanie  
podstawowe i ponadpodstawowe, prowadzonych w Center Service for  
Education. 
School Curriculua Industry Partnership Oatabase - baza danych 
dotycząca związków między programami szkolnymi a przemysłem.  
Zawiera informacje na temat przydatności i zgodności programów  
kształcenia z potrzebami przemysłu, możliwości przystosowania kierunków 
kształcenia, realizowanych w ramach sieci szkolnej i na kursach  
zawodowych, do wymogów konkretnych zakładów pracy, przydatności prak- 
116
		

/zin88nr1_118_0001.djvu

			tyk zawodowych uczniów i wykorzystania stażu pracy dla uzyskania  
specjalizacji zawodowej absolwentów. Baza ta tworzona jest w oparciu o 
opinie i sprawozdania nadsyłane przez nauczycieli, pracowników  
przemysłu i osoby odpowiedzialne za organizację praktyk zawodowych. 
British Database on Research into Aids for Oisabled (BARO) - 
brytyjska baza danych na temat badań w zakresie pomocy dla osób 
upośledzonych: umysłowo, głuchych, niewidomych, niedostosowanych 
społecznie, kalekich i przewlekle chorych. Zawiera informacje o  
projektowanych i prowadzonych pracach badawczych w zakresie: terapii 
słuchu i mowy, psychoterapii, gimnastyki korekcyjnej, terapii  
zajęciowej i motorycznej, a także budownictwa i sprzętu dla  
niepełnosprawnych. Zestawia metody i techniki pedagogiki specjalnej wraz z 
oceną ich przydatności do pracy z różnymi grupami upośledzonych. 
Uwzględnia wykazy poradni diagnostycznych, ośrodków i komisji  
selekcyjnych. Podaje informacje o możliwości zatrudnienia. 
BARO soft - baza ta stanowi szczegółowy wykaz programów  
kształcenia ogólnego i zawodowego w szkołach specjalnych dla osób  
upośledzonych. 
Podstawowym kryterium, w oparciu o które został dokonany wybór 
przedstawionych baz, była ich przydatność i częstotliwość  
korzystania z nich przez władze oświatowe i podległe im szkoły. Z drugiej 
strony zaprezentowane bazy miały dać wyobrażenie o problemach przez 
nie uwzględnianych, a także o różnorodnym charakterze tych baz. Są 
to bowiem bibliograficzne bazy danych, faktograficzne bazy danych 
oraz bazy pełnotekstowe. 
Literatura 
1. STREATFIELD D.. Moving towards the Information user-. spme research 
and its implications. Social Science Information Studies"l9B3 nr 3 
s.223-240, 
2. Oatabases for education. An education digest. NFER 1987, 4 s. 
Artykuł wpłynął do redakcji 15.03.1988 r.
		

/zin88nr1_120_0001.djvu

			MARTA GRABOWSKA 
Instytut Bibliotekoznawstwa 
i Informacji Naukowej UW 
SYSTEM INFORMACJI 0 POLITYCE I GOSPODARCE ŚWIATOWEJ 
- 0ATASOLVE INFORMATION ONLINE 
System informacji pełnotekstowej z zakresu  
polityki i gospodarki światowej Oatasolve  
Information Online. Bazy składowe: World Reporter.,World 
Exporter, MAGIC i McCarthy Online. Budowa zasady 
działania, metody wyszukiwania informacji. 
Datasolve Information Online jest największym w Europie  
systemem danych pełnotekstowych z zakresu życia gospodarczego i  
politycznego świata. System ten został stworzony na początku lat  
osiemdziesiątych w Wielkiej Brytanii, a jego główna siedziba mieści się w 
Sunbury-on-Thames niedaleko Londynu (hrabstwo Middlesex). Informacje 
wprowadzane do systemu to pałne teksty wielu dziesiątków gazet i 
czasopism , doniesień agencyjnych oraz inne dane specjalistyczne z 
zakresu polityki i gospodarki światowej (wyniki badań  
naukowych,teksty raportów i analiz gospodarczych itp.). Oatasolye Information  
Online jest przeznaczony przede wszystkim dla kadr kierowniczych  
różnych sektorów przemysłu i handlu (państwowego i prywatnego),  
polityków, właścicieli banków i udziałowców giełd, oraz dla środowiska 
dziennikarskiego. 
System Datasolva Information Online składa się z cztarech baz. 
Są to: World Reporter - baza danych pełnotekstowych zawierająca  
międzynarodowe wiadomości polityczne i gospodarcze, World Exportar - 
informacje dotyczące handlu międzynarodowego, MAGIC (The Marketing 
and Advertising Database) - baza zawierająca dane na temat  
marketingu i reklamy, oraz McCarthy Online - pełne teksty artykułów  
dotyczących gospodarki i polityki z ponad 60 najważniejszych gazet i  
czasopism na świecie. 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 1988 nr 1(52) 
119
		

/zin88nr1_121_0001.djvu

			Baza Morld Reporter gromadzi wiadomości międzynarodowe  
czerpane ze światowych źródeł masowego przekazu: gazet, czasopism, z  
dzienników i serwisów informacyjnych radia i telewizji oraz z komunikatów 
agencji prasowych poszczególnych krajów. Podstawą są informacje z 
pięciu największych agencji informacyjnych, to jest;Associated Press, 
TASS, BBC Summary of World Broadcasts, BBC External Services News i 
Keesing's Record of World Events. Informacje te uzupełniane są wia- 
oomościami pochodzącymi z mniejszych serwisów informacyjnych.  
(Serwisy agencji informacyjnych stanowią podbazy World Exporter). 
Serwis Associated Press uwzględnia przede wszystkim wiadomości 
i doniesienia prasowe dotyczące Stanów Zjednoczonych Ameryki  
Północnej (w tym Kongresu Stanów Zjednoczonych), Organizacji Narodów  
Zjednoczonych, stosunków międzynarodowych, finansów światowych, nauki i 
techniki, rejestruje teksty przemówień, porozumień i traktatów oraz 
dane biograficzne znanych osobistości. 
Serwis Agencji TASS (w wersji angielskojęzycznej) podaje  
oficjalne wiadomości krajowe i zagraniczne dotyczące Związku  
Radzieckiego, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki i polityki, stosunków 
Związku Radzieckiego z innymi krajami, a także udostępnia pełne  
teksty dokumentów oficjalnych, przemówień i oświadczeń przedstawicieli 
ZSRR. 
33C Summary of World Broadcasts udostępnia zapisy komunikatów 
radiowych i telewizyjnych pochodzących ze 120 krajów świata,  
zestawianych i tłumaczonych na język angielski przez redakcje: wiadomości 
międzynarodowych radia BBC i rządowego serwisu informacyjnego Stanów 
Zjednoczonych. Serwis ten rejestruje szczególnie wydarzenia,  
przemówienia i oświadczenia przedstawicieli rządów poszczególnych krajów. 
BBC External Services News udostępnia najważniejsze wiadomości 
z Wielkiej Brytanii, nadawane przez redakcję BBC External Services, 
pcdaje szczegóły różnych wydarzeń politycznych i gospodarczych (daty, 
miejsca, nazwiska). 
Keesing's Record of World Events podaje wiadomości z zakresu 
polityki i gospodarki światowej, wydarzeń międzynarodowych i  
obronności, a także z zakresu budże-tu i finansów; rejestruje składy  
rządów i ważniejszych ministerstw, udostępnia teksty i skróty  
przemówień, traktatów i porozumień międzynarodowych oraz komunikatów  
rządów poszczególnych państw. 
Baza World Reporter jako całość zawiera wszystko co dzieje się 
na świecie w zakresie polityki i gospodarki, i choć decydujące zna- 
120
		

/zin88nr1_122_0001.djvu

			czenie mają informacje dostarczane przez 5 wymienionych baz danych 
to, de facto, uwzględnia się tam wszystkie istotniejsze serwisy  
informacyjne świata, w tym np. wszystkie źródła polskie, tj. PAP,  
INTERPRESS oraz doniesienia polskich gazet, czasopism, dzienników  
radiowych i telewizyjnych. 
Morld Exporter jest bazą danych z zakresu handlu  
międzynarodowego. Zawiera informacje o planach gospodarczych krajowych i  
międzynarodowych, ofertach handlowych, zawartych kontraktach eksportowych, 
rynku walutowym, ryzyku politycznym w różnych krajach oraz o  
zamierzeniach gospodarczych poszczególnych państw. 
Całość materiału podzielona jest na trzy grupy zagadnień: 
- wiadomości polityczne i gospodarcze z terenu Wielkiej  
Brytanii, innych krajów i wiadomości międzynarodowe, 
- możliwości i oferty w handlu i gospodarce, 
- międzynarodowe ryzyko finansowe. 
Źródłem informacji dotyczących pierwszej grupy zagadnień są  
największe i najważniejsze gazety i czasopisma oraz serwisy agencyjne 
zajmujące się sprawami gospodarczymi w Wielkiej Brytanii i na  
świecie. Z tych źródeł pochodzą pełne teksty artykułów i doniesień  
dotyczących światowej gospodarki i handlu. Są to następujące gazety i 
czasopisma: Financial Times, Daily Telegraph, Sunday Telegraph, Dow 
Jones News Oatabase, Business Week, The Economist, The Guardian, New 
Scientist The Washington Post, Asahi News Service, Today. 
Dane do drugiej grupy zagadnień (możliwości i oferty w handlu i 
gospodarce) zgrupowane są w 6 podbazach specjalistycznych. Są to  
następujące podbazy: 
National Development Plans - plany rozwoju gospodarczego ponad 
70 krajów świata. Podbaza opracowywana przez specjalistów Metra  
Consulting Group; 
World Bank International Business Opportunities Service -  
podbaza ta zawiera szczegóły wszystkich projektów i planów  
gospodarczych, które finansuje lub ma zamiar finansować Bank światowy,  
wiadomości o zawartych w związku z tym kontraktach oraz możliwościach 
gospodarczych i handlowych wynikających z udziału Banku Światowego w 
tych przedsięwzięciach. Opracowywana jest przez specjalistów Banku 
światowego. 
Sales Leads International - informuje o ważniejszych  
transakcjach eksportowych oraz o zapotrzebowaniu na różne towary w różnych 
rejonach świata; kontrakty eksportowe rejestrowane są tutaj od  
najwcześniejszego stadium do ich ostatecznej realizacji. 
121
		

/zin88nr1_123_0001.djvu

			Plans and Projects Monitor - wiadomości prospektywne (od 2  
miesięcy do 2 lat naprzód) o nowych zamierzeniach gospodarczych na 
wielką skalę na świecie (np. tunel pod Kanałem La Manche),  
szczegółowy opis tych przedsięwzięć i wynikających stąd nowych możliwości 
handlowych. 
Tenders Electronic Oaily - podbaza opracowywana przez Komisję 
Wspólnot Europejskich rejestruje oferty gospodarcze krajów  
należących do EWG oraz oferty gospodarcze krajów rozwijających się i.  
Japonii. 
EIS Online - rejestruje oferty handlowe, głównie eksportowe, 
producentów brytyjskich, podaje informacje o zawartych kontraktach 
eksportowych i o zapotrzebowaniu eksportowym na różne produkty; jest 
dostępna dla spółek i producentów eksportowych Wielkiej Brytanii. 
Trzecia grupa zagadnień (międzynarodowe ryzyko finansowe) re-. 
prezentowana jest w czterech podbazach: 
International Risk Oata. Zawiera szczegółową analizę ryzyka  
finansowego (inwestycji zagranicznych) w 70 krajach świata oraz ogólną 
analizę takiego ryzyka w pozostałych 100 krajach świata. 
Global Analysis Systems. Podbaza ta zawiera wiadomości  
dotyczące ryzyka finansowego i politycznego związanego z inwestycjami  
międzynarodowymi. Podstawę analiz są szczegółowe dane o sytuacji  
gospodarczej 95 krajów świata, dane statystyczne i makroekonomiczne; o- 
kreślono tam stopień ryzyka finansowego we współpracy z  
poszczególnymi krajami. 
Euromoney Trade Finance - dane dotyczące finansowania handlu, 
stopnia ryzyka w nowych zamierzeniach gospodarczych oraz wiadomości 
dotyczące metod finansowania handlu. 
Euromoney Treasury Report - dane o walutach i kursach walut. 
Baza MACIC (The Marketing and Advertising Oatabase) rejestruje 
informacje z zakresu handlu i reklamy. Posiada 9 podbaz  
specjalistycznych, podbazy: 
Campaign-rejestrująca informacje o przemyśle reklamowym, o  
kampaniach reklamowych, ich historii, reklamowanych produktach, ludziach 
i agencjach zajmujących się reklamą oraz o badaniach prowadzonych w 
tym zakresie. 
Marketing-zawierająca informacje o zrr.ianach i usprawnieniach w 
handlu (nowych metodach i technikach handlowania) oraz analizę  
danych statystycznych dotyczących handlu. 
122
		

/zin88nr1_124_0001.djvu

			Media Week-podająca informacje o pośrednictwie reklamowym  
(głównie w środkach masowego przekazu), listę pośredników reklamowych . 
PR Week - rejestrująca informacje na temat życia społecznego 
(zmian w zarządzaniu handlem, wahań cen, itd.). 
Mintel Daily Digest-podająca wiadomości dotyczące handlu  
czerpane z prasy brytyjskiej i Międzynarodowej, zarówno ogólnej jak i 
specjalistycznej.. 
Henley Center for Forecasting»analizująca i prognozująca  
trendy społeczne, ekonomiczne i przemysłowe w Wielkiej Brytanii (m.in. 
analizy dotyczące sposobów spędzania wolnego czasu i rynku  
konsumenta) . 
Marketing Surveys Index«informująca bieżąco o badaniach  
brytyjskiego, europejskiego i światowego handlu. 
MEAL Quarterly Digest - stanowiąca przegląd działalności  
reklamowej w Wielkiej Brytanii (poszczególnych towarów i produktów,  
wydatków na reklamę oraz kompetencji poszczególnych firm reklamowych). 
Mintel Research Reports-informująca o rynku konsumenta w  
Wielkiej Brytanii, Francji i RFN. 
Baza Ne Carthy Online - zawiera pełne teksty artykułów  
dotyczących gospodarki i polityki z 62 najważniejszych gazet i czasopism na 
świecie, między innymi; Daily Mail, Die Welt, International Herald 
Tribune, Le Monde, New York Times, The Observer, Time, itp. Ponadto 
baza Mc Carthy Online dostarcza bieżących informacji o 900  
najważniejszych spółkach brytyjskich i 100 najważniejszych spółkach  
zagranicznych rejestrowanych na giełdzie londyńskiej. Informacje te to 
m.in.: nazwiska dyrektorów, nazwiska głównych księgowych, adresy 
głównych siedzib, działalność i warunki finansowe oraz historie  
rozwoju spółek. Baza danych McCarthy Information Itd powstała z  
inicjatywy The Financial Times, jej podstawą było biuro wycinków prasowych, 
które w 19B5 roku zostało przekształcone w bazę danych McCarthy Dn- 
line, a wiadomości gromadzone dotychczas w postaci wycinków prasowych 
udostępnia się obecnie w trybie on-line. 
Informacje zawarte w systemie 0atasolve Information Online są 
stale uzupełniane i udostępniane użytkownikom w trybie on-line jako 
informacje pełnotekstowe. Z systemu można korzystać poprzez  
poszczególne podbazy (jest ich łącznie 47), z których każda posiada swój 
symbol wyszukiwawczy, na przykład The Associated Press - ap; Kee- 
sing's Record of World Events - kee; TASS - tas, itd. Używając tych 
symboli można dotrzeć do poszczególnych podbaz specjalistycznych 
123
		

/zin88nr1_125_0001.djvu

			w celu dokonania poszukiwać. Równocześnie całość informacji w  
systemie podzielono na 19 grup tematycznych. Są to, między innymi,  
następujące grupy: przemysł reklamowy, rolnictwo, przemysł budowlany, 
kraje rozwijające się, wiadomości europejskie, handel  
międzynarodowy, rynek, polityka, sylwetki osób, wiadomości o Wielkiej Brytanii 
itp. 
Każda z grup tematycznych posiada również swój symbol  
wyszukiwawczy, np.: sylwetki osób - people. Pełny zestaw podbaz  
specjalistycznych jak i grup tematycznych można otrzymać na ekranie terminala 
po komendzie MENU. 
Zasady wyszukiwania w systemie Oatasolve Information Online są 
bardzo proste. Po komendzie SELECT file, SELECT group, lub SELECT 
files możemy dotrzeć do wybranej przez nas podbazy specjalistycznej, 
do grupy tematycznej lub do kilku baz specjalistycznych i grup  
tematycznych równocześnie (maksimum pięciu). Przy użyciu komendy GET  
określamy termin, wyrażenie lub frazę, której poszukujemy, np.: get chi- 
na; a następnie przy użyciu komendy PICK możemy zawęzić nasze  
poszukiwanie poprzez wybranie z już wyszukanych tekstów informacji  
bardziej szczegółowych, np.: pick hong kong. W wyniku poszukiwania  
dokonanego w ten sposób możemy otrzymać trzy rodzaje informacji: albo 
same tytuły (lub nagłówki) materiałów zawartych w systemie na  
interesujący nas temat (komenda HEAOLINE LUB TITlE), albo tytuły (bądź 
nagłówki) oraz fragmenty tekstu, gdzie występuje poszukiwany przez 
nas termin (komenda C0NTEXT), bądź też nagłówki i pełne teksty  
poszukiwanej przez nas informacji (komenda TEXT). 
W zapytaniu informacyjnym można podawać więcej niż jeden termin 
wyszukiwawczy, np. : get car, van i wówczas wystąpienie przynajmniej 
jednego z nich spowoduje wyszukiwanie interesujących nas tekstów.  
Natomiast jeśli terminy te połączymy znakiem "♦", np.: get car+van, to 
wówczas otrzymamy te teksty, w których występują obydwa te terminy. 
Nasze poszukiwanie możemy uszczegółowić jeszcze bardziej przy użyciu 
Komendy pick car//van i otrzymamy wówczas paragrafy tekstu, w  
których występują obydwa te terminy. Wreszcie podając komendę get car/ 
van uzyskamy zdania zawierające oba te terminy. Komenda pick car-van 
spowoduje podanie nam tych tekstów, w których terminy car i van nie 
występują. 
Jak widać, zasady wyszukiwania w serwisie Oatasolve są bardzo 
proste i opierają się na terminach pochodzących z języka  
naturalnego. Mogą to być także całe wyrażenia lub frazy w języku naturalnym. 
124
		

/zin88nr1_126_0001.djvu

			Podobnie jak w innych systemach pełnotekstowych (np. LEXIS/NEXIS16, 
nie używa się tu żadnych słowników terminów, natomiast dopuszcza 
się takie metody wyszukiwania, jak maskowanie, to jest obcięcia  
terminów wyszukiwawczych prawostronne. Synonimy można podawać łącznie w 
tym samym zapytaniu informacyjnym. 
W systemie Oatasolve istnieje również możliwość wyszukiwania 
u 
według dat, np.: podanie komendy getdate 9 may 86"spowoduje  
wyszukanie wszystkich informacji opublikowanych tego dnia, a podanie  
komendy pickdate 9 may 86 spowoduje podanie informacji na temat tego dnia. 
Poszukiwań można również dokonywać w przód i w tył od podanej oaty. 
Ponadto wprowadzono tam dwie komendy pozwalające dokonywać  
poszukiwań według wartości cyfrowych i według występowania danego  
terminu w określonym miejscu, np.: przy użyciu komendy"get cost 1000" 
otrzymamy informacje o kosztach poniżej 1000, a przy użyciu komendy 
"pick car title* otrzymamy tytuły czy nagłówki z terminem "car". 
W zestawie komend są też takie, przy pomocy których możemy  
przechować dane czasowo lub na stałe, a potem ponownie je odszukać, tj. sa- 
ve, run, review, oraz komendy, przy pomocy których możemy otrzymać 
pomoc i wyjaśnienia, tj. komenda menu (lista podbaz  
specjalistycznych i grup tematycznych oraz objaśnienia, jak korzystać z serwisu 
0atasolve), detail file (zawartość podbazy specjalistycznej lub  
grupy tematycznej), help (wyjaśnienia dotyczące poszczególnych komend). 
System 0atasolve Information Online wykorzystywany jest  
najczęściej w celu uzyskania bieżących informacji o sytuacji  
politycznej i gospodarczej określonego regionu geograficznego, toteż  
aktualność wprowadzanych danych odgrywa tam bardzo istotną rolę. W  
zasadzie, informacje do systemu wprowadzone są w ciągu 48 godzin od ich 
ogłoszenia, a niektóre z nich, jak mogłam się przekonać, w ciągu 24 
godzin lub nawet krócej. Oest to serwis niezwykle aktualny,  
obiektywny i kompletny. Na przykład, wiadomości polityczne i gospodarcze 
o Polsce są bardzo bogate, czerpane z wszystkich ważniejszych źródeł 
informacji, a czasem nawet z prasy lokalnej i lokalnych dzienników 
radiowych i telewizyjnych. 
0atasolve Information Online jest 'nieocenioną pomocą dla kół 
gospodarczych nie tylko Wielkiej Brytanii i choć koszt korzystania 
GRABOWSKA M. Amerykański zautomatyzowany system informacji  
prawniczej oraz informacji prasowej-LEXIS/NEXIS. Zagadnienia Informacji 
Naukowej"l986 nr 2(49) s.89-102. 
125 
2*
		

/zin88nr1_127_0001.djvu

			z systemu jest wysoki, to jednak cieszy się on dużą popularnością. 
W Polsce można korzystać z tego systemu za pośrednictwem British 
Council w Warszawie. 
W opracowaniu wykorzystano informacje uzyskane przez autorkę 
podczas wizyty w siedzibie Datasolve Information Online oraz  
materiały firmowe. 
Artykuł wpłynął do redakcji 15.11.1987 r.
		

/zin88nr1_128_0001.djvu

			EWA CHMIELEWSKA-GORCZYCA 
Instytut Bibliotekoznawstwa 
i Informacji Naukowej UW 
DYSK OPTYCZNY - NOMY NOŚNIK INFORMACJI 
Zasady zapisu i odczytu informacji na nośnikach 
optycznych (laserowych). Rodzaje dysków  
optycznych, ich historia i zastosowania. Oyski  
optyczne a systemy online. Zastosowanie tych dysków w 
bibliotekach. Przyszłość dysków optycznych. 
Utrwalenie informacji wymaga nośnika, czyli stosunkowo trwałego, 
odpornego na zniszczenie materiału, w którym informacja może zostać 
w jakiś sposób zapisana. Wraz z ogólnym rozwojem metod i technik  
komunikacji przeobrażeniom ulegały sposoby utrwalenia wypowiedzi.  
Początkowo do zapisu informacji służył kamień i dłuto, z czasem  
zastąpiono go tablicrką glinianą i rylcem, papirusem i pędzelkiem,  
pergaminem i piórem, papierem i ołówkiem, maszyną do pisania lub maszyną 
drukarską. Obecnie jesteśmy świadkami stopniowego wypierania  
papieru przez inne nośniki i materiały, jak mikrofilmy i mikrofisze,  
nośniki do zapisu dźwiękowego (płyty gramofonowe, taśmy magnetofonowe), 
nośniki utrwalające obraz, czarno-biały i kolorowy, nieruchomy  
(fotografia) i ruchomy (film), płaski i przestrzenny, wielowymiarowy  
(obraz holograficzny). W komunikacji naukowej wciąż króluje jednak  
papier - drukowane wydawnictwa (książki i czasopisma) przygotowywane 
coraz to nowocześniejszymi technikami, od manualnej poczynając na 
fotoskładzie kończąc. 
Wraz z nadejściem komputerów pojawiła się cała nowa generacja 
nośników, tzw. nośników maszynowych, jak karty i taśmy perforowane, 
dyski i taśmy magnetyczne oraz coraz bardziej rozpowszechniona w  
zastosowaniach mikrokomputerowych dyskietka (dysk elastyczny). 
Mnogość różnorodnych środków utrwalania i technik  
przekazywania informacji oraz łatwość ich produkowania doprowadziła do  
kryzysu informacyjnego, z którym ludzkość nie bardzo może sobie  
poradzić. Owa najostrzej występujące problemy związane są z wzrastającą 
"Zagadnienia Informacji Naukowej" 1988 nr 1(52) 
127
		

/zin88nr1_129_0001.djvu

			w zastraszającym tempie ilością i objętością gromadzonej informacji 
(problem powierzchni magazynowej do jej przechowywania) oraz z coraz 
większymi trudnościami w dotarciu do konkretnej, potrzebnej w danej 
chwili informacji, odszukaniu jej w gąszczu innych. Częściowym roz-* 
wiązaniem problemu pierwszego było wprowadzenie mikroform. 
Krokiem naprzód w tym zakresie okazały się nośniki .maszynowe, 
wprowdzające wieloaspektowe wyszukiwanie, zwiększające ogromnie  
szybkość dostępu do informacji oraz możliwość zdalnego korzystania ze 
zbiorów za pośrednictwem łącz telekomunikacyjnych. Przez ponad 20 
lat rozwój techniki komputerowej oparty był na zasadach  
elektromagnetycznego zapisuj odczytu i przekazu informacji. Ma jednak ta metoda 
wiele wad. Oprócz stosunkowo wysokiej ceny samego nośnika (w  
porównaniu z nośnikiem papierowym)-i trudności w masowym wytwarzaniu  
(powielaniu) "elektronicznych wydawnictw", daje ona zapis niatrwały, 
wrażliwy na zniszczenie (czy to jako efekt celowej działalności  
przestępczej, czy jako niezaplanowane skasowanie zapisanych danych przy 
nieumiejętnym korzystaniu lub przechowywaniu nośników) oraz na  
zużycie, "starzenie się" (taśmy i dyski magnetyczne wymagają "odświerze- 
nia", to jest ponownego zapisania co kilka lat). Nośniki magnetyczne 
są przy tym trudne do zabezpieczenia przed nieautoryzowanym użyciem, 
kopiowaniem i zmienianiem (fałszowaniem) danych. Rozwiązaniem tych 
wszystkich problemów wydaje się być nowy rodzaj nośnika - dysk  
optyczny (dysk laserowy), uznany przez niektórych za "papirus  
przyszłości", z którego pojawieniem łączy się nadzieje na rewolucyjne  
przemiany w komunikacji naukowej porównywalne tylko do zmian spowodowanych 
wynalezieniem druku. 
ZASADA DZIAŁANIA 
Technologia dysków optycznych wykorzystuje do zapisu informacji 
i do jej odczytu promienie świetlne (laserowe), przy czym w  
zależności od techniki mogą to być promienie odbite od nieregularnej  
powierzchni dysku lub promienie przepuszczone przez przezroczyste  
fragmenty dysku powleczonego nie przepuszczającą światła emulsją wrażliwą 
na działanie promienia laserowego. Przy metodzie drugiej wypalanie 
w emulsji, niewielkich zagłębień ("okienek") przy pomocy promienia 
laserowego sprawia, że w miejscach tych dysk staje się przezroczysty. 
Do zapisu i odczytu może służyć ten sam laser, przy czym do  
wypalania okienek wysyła on impuls o znacznie większej mocy niż do odczy- 
128
		

/zin88nr1_130_0001.djvu

			tu. Obecnie bardziej popularna staje się jednak technika odczytu 
promieni odbitych od nieregularnych wgłębień wypalonych laserem na 
odblaskowej powierzchni dysku. Informacja w postaci zapisu  
binarnego nanoszona jest wzdłuż ścieżek obiegających spiralnie dysk  
(podobnie jak na płycie gramofonowej). W długości tej ścieżki (wynoszącej 
kilka kilometrów) oraz w liczbie zagłębień na 1 cm ścieżki (gęstość 
zapisy) leży tajemnica ogromnej pojemności dysków optycznych. Przy 
odczycie promień laserowy małej mocy przesuwany jest wzdłuż ścieżek 
z wyżłobionymi na stałe wgłębieniami, odbijając się intensywnie od 
nienaruszonej (nie zniekształconej) powierzchni dysku, a ulegając 
rozproszeniu w wypalonych zagłębieniach. Odbite promienie  
przechwytywane są przez specjalne urządzenie (detektor, głowica odczytująca) i 
po przekształceniu na ciąg sygnałów w postaci binarnych zer i  
jedynek przekazywane do komputera. 
Stacje dysków optycznych (odtwarzacze, urządzenia odczytujące) 
mogą być podłączone do komputera podobnie jak "tradycyjne"  
urządzenia pamięciowe, np.stacje dysków elastycznych'lub dyski twarde typu 
Winchester. Po umieszczeniu dysku w stacji korzystanie z niego jest 
bardzo podobne do korzystania z informacji zapisanej na twardym 
dysku. 
Oyski optyczne "małe" (tj. do zastosowań mikrokomputerowych, a 
więc najbu-ilziej rozpowszechnione) produkowane są w dwóch rozmiarach: 
dwunastocalowe wideodyski oraz pięciocalowe dyski kompaktowe (ang. 
compact disc, stąd skrót CO). Oba rodzaje są komputerowymi  
odpowiednikami produktów handlowych rozpowszechnionych już od dawna na  
rynku rozrywkowym - wideodyski w świecie telewizji, dyski kompaktowe w 
świecie muzyki (znana dobrze i w Polsce płyta kompaktowa). Jako  
urządzenia pamięciowe komputera charakteryzują się dużą pojemnością - 
odpowiednik wideodysku może pomieścić ok. 1 gigabajta informacji, 
a dysk kompaktowy 0,55 gigabajta (niecałe 600 MB). 
Istnieją też inne wersje dysków optycznych,  
większych,przeznaczonych dla dużych komputerów pełniących centralne funkcje, o  
pojemności sięgającej 128 gigabajtów (bilion bajtów), nie są jednak zbyt roz- 
powszchnione. 
Szybkość odczytywania danych jest bardzo duża, znacznie większa 
niż przy nośnikach magnetycznych (prędkość światła jest ok.200 razy 
większa niż elektronów), jednak ze względu na ogromną ilość danych 
na jednym dysku czas dostępu (szybkość dotarcia do potrzebnej  
informacji) nie był zbyt wysoki, oczywiście w porównaniu z innymi nośni- 
129
		

/zin88nr1_131_0001.djvu

			kami komputerowymi, a nie tradycyjnymi źródłami informacji i wynosił 
od pół do 2 sekund. 3est to więc nośnik wolniejszy od popularnych 
urządzeń pamięciowych typu dyskietki lub twardego dysku, ale szybszy 
od wszystkich pozostałych o sekwencyjnym dostępie . Poza tym, w  
miarę rozwoju technologii szybkość ta ulega zwiększeniu, ostatnie  
urządzenia reklamowane są przez producentów jako zapewniające średni 
czas dostępu zmniejszony do 0,4 sek. Promienie świetlne mają jeszcze 
tę przewagę nad zjawiskami elektromagnetycznymi, ze mogą przez  
siebie przenikać nie zakłócając nawzajem swego kierunku ani  
intensywności. 
Do korzystania z nowej technologii oprócz dysku z zapisanymi  
danymi i odtwarzacza do odczytu tych danych, produkowanego przez wiele 
firm, z których najbardziej znane są Phillips, Hitachi i Sony,  
użytkownik musi jeszcze nabyć odpowiednie oprogramowanie (przy założeniu, 
że komputer już posiadał wcześniej). Program kontrolujący korzyata- 
nie z dysku może być umieszczony na danym dysku lub dostarczony 
przez producenta oddzielnie. Drugie rozwiązanie wydaje się być  
bardziej ekonomiczne, jako że jeden program może obsługiwać wiele  
dysków, ale z punktu widzenia użytkownika znacznie wygodniejsze jest 
rozwiązanie pierwsze i dlatego może o wiele częściej stosowane. 
RODZAJE DYSKÓW OPTYCZNYCH 
Najbardziej rozpowszechnionym obecnie jest pięciocalowy dysk 
kompaktowy prawdopodobnie zawdzięczający swoją przewagę nad  
pozostałymi nośnikami optycznymi ogromnej popularności muzycznych płyt  
kompaktowych, z których się wywodzi oraz związanemu z tym wysokiemu  
poziomowi standaryzacji w zakresie produkcji i odtwarzania. Sam dysk, 
ważący około 150 gramów i mający 12 cm średnicy, jest płaskim krąż- . 
kiem o metalicznym połysku, wykonanym z niezwykle trwałego materiału, 
odpornego na uszkodzenie. Informacje zapisywane są na dysku w trakcie 
wytwarzania przez producenta i mogą być przez użytkownika wyłącznie 
odczytywane, stąd nazwa CO ROM (od ang. Compact Disc Read Only  
Memory - pamięć wyłącznie odczytywalna). Użytkownik nie może sam nanosić 
Przy dyskach magnetycznych na odszukanie i odczytanie żądanych  
danych użytkownik czeka mniej więcej 0,08 sek., przy dysku optycznym 
obecnie średnio 0,25 sek. 
130
		

/zin88nr1_132_0001.djvu

			informacji ani jej zmieniać, jak to miało miejsce przy pamięci  
magnetycznej. 
W procesie wytwarzania dysku optycznego wyróżnić można kilka e- 
tapów. Pierwszym jest przekształcenie posiadanej informacji (bazy  
danych) na formę czytelną dla maszyn (zapis binarny), następnym -  
transformacja zapisu cyfrowego, magnetycznego na optyczny i wyprodukowanie 
dysku-wzorca (master disc). Wytworzony dysk wzorcowy wykorzystany 
jest w następnej fazie do produkcji wielu egzemplarzy dysków-kopii 
za pomocą mniej lub bardziej konwencjonalnych technik powielania. 
W praktyce najczęściej tylko pierwszy etap wykonywany jest przez lub 
pod kontrolą producenta bazy danych (wydawcy, właściciela  
informacji), pozostałe czynności zlecane są z reguły firmom usługowym typu 
Laserdata lub SilverPlatter, dysponującym odpowiednimi urządzeniami. 
Liczba kopii uzależniona jest od potrzeb, analogicznie do planowania 
nakładów drukowanych wydawnictw. Koszt wytworzenia dysku wzorcowego 
jest wciąż jeszcze dość wysoki, choć ostatnio, dzięki coraz większej 
konkurencji licznie powstających firm produkcyjnych uległ znacznemu 
obniżeniu, natomiast koszt powielenia kopii do rozpowszechniania 
jest bardzo niaki (niższy od kopii na nośnikach magnetycznych).  
Oznacza to, że CO ROM najbardziej nadaje się do rozpowszechniania  
informacji posiadającej wielu odbiorców, duża 'liczba sprzedanych kopii 
zmniejsza koszt dysku wzorcowego. 
Za główną wadę CO ROM uznano możliwość tylko jednokrotnego  
zapisu i konieczność zlecania procesu wprowadzania informacji  
wyspecjalizowanym firmom. Nośniki komputerowe, stosujące zapis magnetyczny 
umożliwiały większą swobodę nanoszenia informacji, a dużym  
ułatwieniem był3 możliwość samodzielnego wprowadzania danych przez  
użytkownika. 
Wyższy etap rozwoju techniki zapisu optycznego stanowi WORM (ang. 
Write Once Read Morę). Zapis polega tu podobnie jak przy CD ROM na 
wypalaniu mikroskopijnych otworów na powierzchni promieniem  
laserowym dużej mocy i następnie wielokrotnym odczytywaniu również  
promieniem laserowym, lecz małej mocy, co nie powoduje praktycznie żadnego 
zużycia dysku. Różnica polega tu tylko na tym, że urządzennie  
zapisujące znajduje się w ręku użytkownika, a nie w firmie produkcyjnej. 
Obie techniki CO ROM i WORM są technikami zapisu jednokrotnego 
(niezmazywalnego). Informacja raz naniesiona może być odczytana  
dowolną ilość razy, lecz nie można jej skasować ani zmieniać. Mamy 
więc sytuację podobną do tradycyjnych nośników informacji, takich 
jak drukowana książka, płyta gramofonowa lub mikrofilm. 
131
		

/zin88nr1_133_0001.djvu

			Dyskiem przyszłości będzie niewątpliwie dysk laserowy  
umożliwiający wielokrotny zapis. Próby z nowym dyskiem opierają się na  
zapisie optomagnetycznym, a więc połączeniu -technologii optycznej z 
magnetyczną. Polega to na nagrzaniu materiału magnetycznego, którym 
powleczony jest dysk, silnym promieniem laserowym i odpowiednim  
ukierunkowaniu struktury tego materiału odddziaływaniem pola  
magnetycznego. Do odczytywania, podobnie jak w poprzednich technologiach, 
stosowany jest promień laserowy mełej mocy. Przenika on powierzchnię 
zapisu, gdzie spolaryzowane światło ulega odchyleniu. Laboratoryjny 
dysk do wielokrotnego zapisu firmy VERBATIM charakteryzował się  
małą pojemnością (4 MB), ale ograniczenie to jest sprawą czasu i  
wprowadzenia bardziej dokładnych urządzeń pomiarowych. 
Ogromnym wydarzeniem w rozwoju technologii optycznej była  
najpierw zapowiedź firm Phillips i Sony, a następnie produkcja nowego 
rodzaju dysku CD-I (Compact Disc - Intaractive) pozwalającego na 
zapis audio i wideo, tj. zapis głosu, obrazu i tekstu jednocześnie 
na jednym dysku. Pozwoli to połączyć nagrania dźwiękowe i filmowe z 
danymi tekstowymi i graficznymi, stwarzając nowe możliwości przekazu 
informacji. 
Oprócz wymienionych rodzajów dysków optycznych pojawiają się 
lub są zapowiadane coraz to nowe rozwiązania. W sektorze wojskowym 
wykorzystywane.są od dawna nieznormalizowane dyski OROM (Optical Read 
Dnly Memory), duże nadzieje wiąże się z zapowiadanym CO PROM (Compact 
Disc Programmable Read Only Memory), który pozwoli na kopiowanie  
informacji z dysku CD ROM przez użytkownika, firma Sony zapowiedziała 
DataROM, dysk pozwalający na stały, niezmienny zapis na jednej  
stronie (podobnie jak w CD ROMJ, a na drugiej - zapis wielokrotny (wyma- 
zywalny). 
Większość tych technologii jest jeszcze w fazie projektów lub 
udoskonaleń i nie pojawi się w produkcji przed upływem roku. 
HISTORIA DYSKU OPTYCZNEGO 
Technika wytwarzania dysków optycznych istnieje już od  
kilkunastu lat (po raz pierwszy zademonstrowana została przez firmę Phillips 
w 1972 r.), lecz dojrzewanie jej i wzrost popularności okazały się 
wolniejsze niż początkowo oczekiwano. Pierwszymi dyskami optycznymi 
dostępnymi w sprzedaży były wideodyski - wprowadzone w USA w 1978 r. 
132
		

/zin88nr1_134_0001.djvu

			Rynek okazał się dla tego produktu niezbyt chłonny (szczególnie 
przy konkurencyjnej formie zapisu na taśmach magnetowidowych  
umożliwiających wielokrotne nagrywanie dokonywane samodzielnie przez  
użytkownika). Spowodowało to chwilowe zahamowanie badań nad tą  
technologią, aż do pojawienia się w 5 lat później nowego wariantu, jakim  
była płyta kompaktowa (CD) z nagraniami muzycznymi (dostępna w  
sprzedaży od 1983 r.). Redakcja rynku na ten produkt była zdecydowanie  
przychylna - każdy kolejny rok przynosił 200-procentowy wzrost sprzedaży 
płyt kompaktowych. Wykorzystanie tego nośnika do zapisu informacji 
(danych tekstowych) było już tylko -prawą miesięcy. 
Początkowo CO ROM (tak został nazwany komputerowy odpowiednik 
płyty kompaktowej) oparł się na standardach mikrokomputerów IBM PC 
i kompatybilnych. Następnym krokiem było stworzenie wspomnianej już 
techniki typu WORM i CO-I. Wydarzeniem roku 1986 było wyprodukowanie 
przez firmę Phillips stacji dysków optycznych o parametrach  
odpowiadających otworom w obudowie mikrokomputera przeznaczonym na stację 
dysków elastycznych; umożliwia to umieszczanie urządzeń  
odczytujących CD ROM w miejscu dotychczasowych stacji dyskietek. 
Technologia optyczna jest wciąż jeszcze w fazie badań i  
wypracowywania standardów. Dyski WORM są już na rynku od co najmniej 3 
lat, pojawienie się wymazywalnych dysków optycznych zapowiadane było 
na przełom 1987/88 r. (po uprzednich prezentacjach na targach i  
wystawach), produkcja rynkowa CD-I ma być rozpoczęta w roku bieżącym. 
Nowe rodzaje dysków optycznych do wielokrotnego zapisu zapowiadane 
są przez wiele przodujących firm światowych, głównie w Japonii i USA, 
gdzie prowadzone są intensywne badania i prace nad uruchomieniem 
produkcji. 
Oprócz osiągnięć w zakresie sprzętu ważnymi wydarzeniami w  
historii technologii optycznej były osiągnięcia w zakresie  
oprogramowania potrzebnego do korzystania z dysków oraz kontroli ich zawartości. 
Oo tej pory każda z wprowadzanych technologii - CD RDM, WORM, 
CD-I i dyski do wielokrotnego zapisu-wymagała innych urządzeń  
odczytujących (stacji dysków). Obecnie pracuje się nad tym, aby stacja 
CD-I odtwarzała także zapis CO ROM, a dążyć się będzie do tego, aby 
jedno urządzenie mogło być atosowane do odtwarzania wszystkich  
rodzajów nośników optycznych. 
Niezwykle ważnym problemem dla przyszłości dysków laserowych, 
ich rozpowszechnienia i produkcji jest ustalenie odpowiednich  
standardów. Osiągnięto już porozumienie w sprawie tzw. standardu przemy- 
133
		

/zin88nr1_135_0001.djvu

			słowego dotyczącego produkcji CO ROM. Obejmuje on rozmiary dysku, 
rozmieszczenie danych na dysku oraz sposób dostępu do informacji. 0- 
znacza to, ze użytkownik kupując stację dysków może mieć pewność, że 
każdy dysk będzie do tego urządzenia "pasować". Całkowita  
kompatybilność (wymienialność) nastąpi dopiero po ustaleniu standardów  
dotyczących systemów operowania danymi. Norma na format bazy danych 
na CD ROM posłana została do ISO dopiero w drugiej połowie 1986 r. 
Pozostałe obszary do normalizacji dotyczą głównie zawartości dysku 
(zasad gromadzenia, organizowania, indeksowania itp.). Ocenia się, 
że .osiągnięcie pełnej standaryzacji przyczyni się do gwałtownego  
wzrostu popularności tej technologii. 
ZALETY CD ROM 
Największą zaletą dysków optycznych w porównaniu z tradycyjnymi 
nośnikami informacji (manualnymi i komputerowymi) jest ich ogromna 
pojemność. Jeden CD ROM może pomieścić przy jednostronnym zapisie 
550-600 MB informacji, przy dysku dwustronnym pojemność ta jest  
odpowiednio dwa razy większa (dwustronny dysk tworzony jest przez  
połączenie powierzchniami niezapisanymi dwu jednostronnych dysków). 0- 
znacza to, że krążek o średnicy 12 cm. zawiera informacje wymagające 
setek mikrofisz, kilkuset dysków elastycznych, setek tysięcy stron 
maszynopisu, lub wielotomowego wydawnictwa. Jednostronny CD RDM  
zawiera 270 000 stron tekstu, kilka tysięcy obrazów, wiele godzin  
mówionego tekstu lub muzyki lub dowolną kombinację tych informacji; 
przy wideodyskach pojemność ta jest jeszcze większa, trzydziesto- 
centymetrowy dysk Laservision pomieścić może zapis 54 000 obrazów. 
Pojemność ta jest wynikiem, jak już wspomniano, ogromnej liczby  
ścieżek służących do zapisu informacji oraz wysokiej gęstości zapisu, tj. 
liczby zagłębień na 1- cm. ścieżki. 
Inną zaletą CD RDM w stosunku do tradycyjnych nośników, takich 
jak papier lub mikroformy jest jego trwałość, odporność na  
zniszczenie, mechaniczne uszkodzenie lub zużycie, a w stosunku do nośników 
magnetycznych - wspomniana już odporność na skasowanie raz zapisanej 
informacji (celowe lub niezaplanowane, np. spowodowane wyładowaniami 
atmosferycznymi) i mechaniczne zużycie przy wielokrotnym odtwarzaniu. 
Wynika to z faktu, iż głowica odczytująca nie ma w czasie odczytu  
fizycznego kontaktu z powierzchnią dysku (oddalona jest od niej o 1 mm), 
134
		

/zin88nr1_136_0001.djvu

			czego nie można było osiągnąć przy poprzednich nośnikach maszynowych. 
W rezultacie wykorzystywanie dysku nie powoduje praktycznie jego  
mechanicznego zużycia, co czyni ten nośnik niezwykle atrakcyjnym dla 
zbiorów często lub bardzo często przeszukiwanych. Gwarantowane jest 
co najmniej 10-letnie wykorzystywanie CO ROM w normalnych warunkach 
biurowych, a przy odpowiednim przechowywaniu, np. w bibliotece, ich 
żywot jest w zasadzie nieograniczony. Będąc przy tym lżejszym i  
mniejszym niż wielotomowe wydawnictwa, doskonale nadaje się do transportu, 
przesyłania i rozpowszechniania. 
Jeśli dodamy do tego wszystkie zalety nośników komputerowych, 
jak duża szybkość dostępu, możliwość przeglądania danych na  
monitorze i wydrukowywania wybranych elementów na drukarce, znacznie  
wyższa jakość wyszukiwania (szybciej i przy bardziej zróżnicowanych  
możliwościach wyszukiwawczych, np. wykorzystanie algebry Boole'a,  
wieloaspektowe wyszukiwanie, wyszukiwanie pełnotekstowe itp.), wyższa 
jakość i większa różnorodność indeksowania i prezentacji zawartej  
informacji itp., zobaczymy przewagę CO ROM nad papierem i mikroformami, 
a w niektórych zastosowaniach, nad nośnikami magnetycznymi. 
Dla autorów i wydawców bardzo ważnym atutem tej technologii jest 
zabezpieczenie danych przed fałszowaniem i kopiowaniem oraz bardzo 
niski koszt fabrycznego powielania dysków do rozpowszechniania (już 
teraz ceny kopii dysków są niższe niż wszystkich części (tomów)  
wydawnictwa drukowanego zawierającego tę samą informacją). Nie bez  
znaczenia jest też bardzo wysoki poziom dokładności zapisu (niski  
procent błędów) gwarantowany przy tej technologii. 
Największą jednak zaletą dysku optycznego w stosunku do  
wszystkich poprzednich nośników, zaletą sprawiającą, że nie można go  
traktować jedynie jako ulepszenie nośników papierowych, mikrofilmowych 
lub magnetycznych, a jako środek przekazu o nowej jakości jest  
wspomniana już możliwość jednoczesnego przechowywania na nim informacji o 
różnym charakterze: graficznej, tekstowej, dźwiękowej, ruchomych i 
nieruchomych obrazów. Możliwościami takimi dysponowała dotychczas 
jedynie telewizja, nie była jednak ona interakcyjnym środkiem  
przekazywania informacji, tj. indywidualny odbiorca nie miał  
bezpośredniego wpływu na treści i obrazy w danej chwili przesyłane. Być może w 
przyszłości telewizja kablowa i systemy typu videotex lub teletext 
zmienią tę sytuację, na razie lukę tę wypełnia dysk optyczny.  
Stwarza to możliwości, których obecnie nie jesteśmy jeszcze w stanie w 
pełni wykorzystać. Wystarczy wyobrazić sobie słowniki, w których o- 
135
		

/zin88nr1_137_0001.djvu

			prócz tekstu wyjaśniającego znaczenie słowa (definicja lub  
odpowiednik obcojęzyczny) usłyszymy poprawną wymowę tego słowa oraz  
zobaczymy na ekranie fotografię lub film ilustrujący znaczenie lub u- 
źycie tego wyrazu. Jeszcze bardziej "rewolucyjna" zmiana nastąpić 
może w wydawnictwach typu encyklopedycznego, np. encyklopedia  
muzyki dysponująca nie tylko, jak dotychczas tekstem i fotografią, ale 
i dźwiękiem, lub encyklopedia sportu posiadająca możliwość  
wyświetlania ruchomych obrazów. Już teraz te możliwości wykorzystywane są 
w reklamie dla podniesienia atrakcyjności artykułów handlowych;  
coraz częściej katalogi handlowe, np. samochodów, urządzeń  
komputerowych lub sprzętu radiowo-telewizyjnego sporządzane są na dyskach 
optycznych. 
ZASTOSOWANIE DYSKÓW OPTYCZNYCH 
Z wymienionych zalet CO ROM, jak ogromna pojemność, możliwość 
prezentacji różnych rodzajów informacji, to jest słowa mówionego, 
pisanego, muzyki i obrazu oraz bogate możliwości wyszukiwawcze  
wynika, że nadaje się on doskonale do wszelkiego rodzaju wydawnictw  
informacyjnych, typu encyklopedii, indeksów, słowników, bibliografii, 
czasopism analitycznych, atlasów, katalogów, spisów w rodzaju  
książki telefonicznej lub adresowej itp., szczególnie obszernych  
(wielotomowych) i wymagających wieloaspektowego wyszukiwania. 
Procedura wytwarzania CO ROM przypomina tradycyjny proces  
wydawniczy; wymaga wprowadzenia danych, ich kontroli, wytworzenia  
dysku wzorcowego i dopiero potem masowej produkcji wielu egzemplarzy 
dysków oferowanych do sprzedaży. Proces ten nie trwa wprawdzie tak 
długo, jak publikacja wydawnictw drukowanch, jednak wymaga pewnego 
okresu czasu, z założenia więc CD ROM nie nadaje się do informacji 
wrażliwej na dezaktualizację (szybko tracącej wartość) lub  
wymagającej licznych zmian. Częste produkowanie nowych, zaktualizowanych 
"wydań" jest wprawdzie możliwe, ale z ekonomicznego punktu widzenia 
(koszt dysku wzorcowego) nieuzasadnione, nieopłacalne. Dlatego CD 
ROM wykorzystywany jest raczej do przetwarzania dużych,  
niezmiennych pakietów (zbiorów) danych, mających masowego odbiorcę. 
Niespotykana dotychczas pojemność dysków optycznych stwarza  
doskonałe możliwości utrwalania dużych zbiorów informacji, np.  
kumulowania wielu roczników wydawnictw periodycznych (np. czasopism a- 
136
		

/zin88nr1_138_0001.djvu

			nalitycznych) lub gromadzenia informacji rozproszonej w wielu tra- 
cycyjnych wydawnictwach, np. połączenie na jednym dysku szeregu  
wydawnictw informacyjnych różnego typu z jednej dziedziny (a więc  
mających konkretnych odbiorców), np. bibliografii, czasopisma  
analitycznego, wydawnictwa biograficznego typu Who's Who, wykazu instytucji z 
tej dziedziny wraz z adresami, itp. 
Przy omawianiu różnych zastosowań dysków optycznych powinniśmy 
wyróżnić dwie ich grupy, które można określić jako zastosowanie  
"biblioteczne" i zastosowanie "biurowe" (ew. archiwalne). Zbiory  
biblioteczne składają się w ogromnej większości z wydawnictw drukowanych, 
a więc nośników produkowanych centralnie, masowo i umożliwiających 
tylko odtwarzanie (czytanie) informacji zapisanej poza miejscem jej 
wykorzystywania. Oo tej kategorii zbiorów doskonale nadaje się CO 
ROM. Inaczej wygląda sytuacja w handlu, przemyśle i w usługach (np. 
banki, urzędy, sądy), gdzie w większości wypadków informacja  
(dotycząca działalności instytucji) zapisywana jest przez samego  
użytkownika (instytucję) lokalnie, na miejscu i nie jest wymagana duża  
liczba kopii; czasami wystarcza jeden egzemplarz, czasami więcej (do  
rozprowadzania w różnych działach lub filiach instytucji), ale nigdy na 
zasadach masowej produkcji, jak przy wydawnictwach książkowych lub 
czasopismach. W takiej sytuacji idealnym rozwiązaniem jest WORM, 
przy czym technika ta musi być na tyle tania, aby było opłacalne  
wykonanie nawet pojedynczej kopii dysku. 
Orugim polem do zastosowań WORM są wszelkiego rodzaju archiwa. 
Badania dotyczące wykorzystywania materiałów archiwalnych wykazały, 
że ogromna większość nie wymaga w zasadzie żadnych zmian od momentu 
przekazania do archiwum, tak więc technika jednokrotnego zapisu WORM 
doskonale te zadania może wypełnić. Zbiory na dyskach WORM powinny 
być duże (obszerne), w miarę jednorodne i kompletne, po zakończeniu 
gromadzenia i uzupełnieniu brakujących fragmentów. 
Możliwość tylko jednokrotnego zapisu, uznawana przez wielu za 
wadę CO ROM i WORM, z punktu widzenia wydawcy i producenta  
(wytwórcy) jest jego dużą zaletą (ochrona prawa autorskiego i  
wydawniczego). Wreszcie dysponują oni komputerowym nośnikiem odpornym na  
zmienianie, fałszowanie danych oraz nielegalne kopiowanie (koszty  
masowej produkcji kopii są niskie, ale za to nieautoryzowanego  
powielania - bardzo wysokie). Otwiera to nowe możliwości dla firm  
wydawniczych oraz dla instytucji, którym zależy na ochronie i  
zabezpieczeniu zapisanych danych, ze względu na ich wagę lub charakter (np. fi- 
137
		

/zin88nr1_139_0001.djvu

			nansowe, prawne). Nie jest zbiegiem okoliczności, że instytucjami, 
które jako pierwsze zaczęły wprowadzać u siebie technologię dysków 
optycznych były banki, policja, towarzystwa ubezpieczeniowe, sądy, 
itp. Technologia ta bowiem w pewnym sensie gwarantuje prawdziwość 
danych; komputerowym piratom i fałszerzom pozostała jedynie kradzież 
dysku. 
Przegląd dotychczasowych zastosowań dysków optycznych wskazuje, 
że wykorzystywane są one w nauczaniu i szkoleniu, w automatyzacji 
biura, w reklamie i przemyśle wydawniczym (szczególnie dla  
wydawnictw informacyjnych) oraz dla zbiorów archiwalnych, szczególnie 
tych, do których musi być zapewniony szybki dostęp w razie potrzeby. 
Nie ulega jednak wątpliwości, że dla zbiorów wymagających częstych 
zmian, np. informacji o notowaniach giełdowych, wynikach sportowych, 
o imprezach kulturalnych lub pogodzie itp. korzystniejsze są nadal 
nośniki magnetyczne, przynajmniej do czasu rozpowszechnienia wymazy- 
walnych dysków optycznych. 
CD RDM A SERWISY ONLINE 
Do niedawna "wyszukiwanie online" kojarzyło się z wyszukiwaniem 
za pośrednictwem łącz telekomunikacyjnych w oddalonych serwisach  
informacyjnych, obecnie jednak, wraz z wprowadzeniem do bibliotek OPAC 
(Online Public Access Catalogue - katalogów on-line) oraz wzrostem 
popularności dysków optycznych termin ten powraca do swego  
pierwotnego znaczenia, tj. interakcyjnego systemu zapewniającego  
bezpośredni kontakt użytkownika z komputerem, niezależnie od tego, czy  
komputer ten stoi przed użytkownikiem czy oddalony jest o tysiące  
kilometrów. 
Dzięki ogromnej pojemności dysków optycznych użytkownicy  
mikrokomputerów, np. biblioteki, biura czy nawet indywidualni odbiorcy 
mają te same możliwości co użytkownicy dużych komputerów, mogą oni 
nabywać (kupować, prenumerować) lub wypożyczać ogromne bazy danych, 
z których dotychczas korzystać mogli tylko za pośrednictwem  
wyspecjalizowanych systemów informacyjnych typu DIALOG, BRS, SDC lub Perga- 
mon InfoLine. 
Przy takich samych możliwościach wyszukiwania i prezentacji  
informacji jak w serwiaach online ma CO ROM przewagę w bardziej  
"przyjaznym użytkownikowi" (user friendly) oprogramowaniu. W przeciwień- 
138
		

/zin88nr1_140_0001.djvu

			stwie bowiem do dotychczasowych serwisów online przeznaczonych  
raczej dla specjalistów, pracowników nauki, bibliotekarzy itp., dyski 
optyczne są przystosowane dla szerszego grona odbiorców,  
niewykwalifikowanych użytkowników i dlatego są łatwiejsze do stosowania.  
Producenci oprogramowania dysków optycznych opracowują więc nowe  
rodzaje łatwych, bogatych i bardziej zróżnicowanych środków komunikacji z 
systemem, dających przy tym lepsze możliwości manipulowania danymi. 
Możliwe to jest m.in. dlatego, że nie ma ograniczeń wynikających z 
oszczędności miejsca pamięci (jak przy poprzednich nośnikach  
maszynowych) i konieczności skrócenia czasu wyszukiwania do minimum,, ze 
względu na koszt połączenia telefonicznego. Czynnik czasu  
potrzebnego na wyszukiwanie ma nie tylko aspekt ekonomiczny. Możliwość  
prowadzenia wyszukiwania bez obciążeń wynikających z napięcia  
psychicznego (niepokoju) spowodowanego świadomością upływu czasu, za który 
się płaci, może mieć ogromny wpływ nie tylko na efektywność  
wyszukiwania, ale na rozpowszechnienie systemów online w szerokich kręgach 
użytkowników. Możliwość swobodnego poznawania systemu, bez  
świadomości "nabijania licznika", może być ogromną pomocą, szczególnie dla 
użytkownika poznającego dopiero zasady wyszukiwania online. Tak więc 
CD ROM może stworzyć odpowiednią atmosferę i odpowiednie warunki do 
szkolenia użytkowników. Uwolnieni z napięcia wynikającego z wysokich 
opłat za połączenie z odległą bazą danych oraz z poczucia, iż są 
przez kogoś "podpatrywani", nowi użytkownicy mogą poznawać tajniki 
wyszukiwania online, a starzy - doskonalić się wypróbowując coraz to 
nowe strategie wyszukiwawcze. Badania efektywności nauczania  
wyszukiwania online prowadzone w szkołach bibliotekarskich wykazały, że  
najbardziej znaczącym czynnikiem w zdobywaniu wprawy i umiejętności był 
rzeczywisty czas spędzony przy komputerze. 
Przy korzystaniu z dysków optycznych na miejscu (lokalnie)  
znikają wszystkie niedogodności związane z wyszukiwaniem w odległych  
bazach danych,które mogą często zniechęcić do korzystania z tych  
serwisów, jak na przykład koszt połączenia telefonicznego  
(międzymiastowego lub międzynarodowego), trudności z uzyskaniem połączenia,  
skomplikowana procedura identyfikacyjna (passworda), zawodność linii  
telekomunikacyjnych (przerwy, rozłączenia lub zakłócenia), itp. Nie o- 
znacza to jednak, że CO ROM ma zastąpić zdalne wyszukiwanie online. 
Oba systemy mogą ze sobą współistnieć, będąc w stosunku do siebie  
raczej komplementarnymi (uzupełniającymi się) niż konkurencyjnymi. Po 
pierwsze, nie należy zapominać o kosztach zakupu baz danych na dys- 
139
		

/zin88nr1_141_0001.djvu

			kach optycznych,przekraczających możliwości większości odbiorców  
indywidualnych, a biblioteki prenumerować będą z reguły tylko te bazy  
danych, na które jest duże zapotrzebowanie, które są często  
przeszukiwane; dla baz danych rzadko wykorzystywanych bardziej opłacalne  
będzie pozostawienie możliwości wyszukiwania zdalnego z  
wyspecjalizowanych serwisów. 
Pamiętać przy tym należy, że dyski optyczne nie zapewniają  
wysokiego stopnia aktualności. Dlatego częsta będzie sytuacja  
wyszukiwania retrospektywnego na miejscu (w bibliotece, w pracy, biurze, w 
domu) na dysku optycznym, a następnie sięganie do baz danych w  
serwisach online po najnowsze, aktualne dane. I w tym wypadku CO ROM 
ułatwi wyszukiwanie i zmniejszy jego koszty, jako że wypróbowywanie 
różnych strategii i ostateczne wypracowanie instrukcji  
wyszukiwawczej dokonane będzie na dysku optycznym, a przy połączeniu  
telefonicznym gotowa instrukcja wyszukiwawcza zostanie tylko błyskawicznie 
przeniesiona do aktualnej bazy danych. 
Ogólnie można stwierdzić, że zdalne wyszukiwanie online jest 
tańsze dla przypadkowego użytkownika, korzystającego z bazy danych 
rzadko lub jednorazowo, natomiast dla użytkownika stałego,  
wykorzystującego bazę regularnie, bardziej ekonomicznym rozwiązaniem jest 
dysk optyczny. 
Przegląd baz danych dużych systemów informacyjnych typu DIALOG 
lub BRS wykazał, że zdecydowana ich większość zajmuje mniej niż  
jeden gigabajt pamięci i jest stosunkowo rzadko aktualizowana (tj. nie 
częściej niż raz na miesiąc). Takie bazy danych idealnie nadają się 
do rozpowszechniania na dyskach optycznych do lokalnego  
wykorzystywania (na miejscu) w różnych ośrodkach, np. uczelniach, instytutach 
naukowych lub bibliotekach. 
ZASTOSOWANIE DYSKÓW OPTYCZNYCH U BIBLIOTEKACH 
Dotychczas dyski optyczne wprowadzane były na dużą skalę w  
przemyśle, reklamie, bankowości, w nauce, jednak w bibliotekach-nie  
znalazły przewidywanego entuzjastycznego przyjęcia. Przyczyny tego dość 
opornego wprowadzania technologii optycznej do bibliotek są złożone. 
Jedną z nich jest wciąż jeszcze dość wysoki koszt całości to jest  
odtwarzacza, oprogramowania i dysku z informacjami. Wiele bibliotek u- 
znało kupno tych urządzeń za nieuzasadnione ekonomicznie. Biorąc je- 
140
		

/zin88nr1_142_0001.djvu

			dnak pod uwagę fakt, że jest to koszt w zasadzie jednorazowy, a  
korzyści znaczne, przyczyn niechęci należy szukać gdzie indziej.  
Wydaje się, że najistotniejszym czynnikiem hamującym lub raczej  
opóźniającym wprowadzenie tych dysków do bibliotek był brak standardów i 
niepewność co do przyszłości niektórych rozwiązań. Po przykrych  
doświadczeniach z magnetowidami i mikrokomputerami tzw.  
niekompatybilnymi wielu bibliotekerzy wstrzymywało się z zakupem do momentu  
normalizacji rynku i wypracowania jednego standardu. Obecnie, kiedy  
proces normalizacji (zarówno sprzętu jak i oprogramowania) został już 
prawie zakończony można oczekiwać powszechnej akceptacji przez  
biblioteki tego nowego środka przekazu. Badania rynku przeprowadzone 
przez amerykańską firmę Frost and Sullivan w zakresie wykorzystania 
nośników komputerowych przewidują znaczny wzrost zainteresowania  
dyskami optycznymi w najbliższej przyszłości, w tym głównie dla celów 
wydawniczych, a jednym z głównych odbiorców mają być właśnie  
biblioteki. 
Dla bibliotek, oprócz wszystkich wymienionych, mają dyski  
optyczne dodatkowe zalety, np. możliwość wykorzystywania gotowych  
rekordów z baz danych do tworzenia własnych zbiorów informacyjnych, np. 
katalogów (przeniesienie informacji z dysku na inny rodzaj nośnika 
lub wydrukowanie jej jest bardzo proste). Nie bez znaczenia jest 
fakt, że zarówno cena dysku, jak i sprzętu jest znana, co ułatwia 
planowanie zakupów (przy zdalnym wyszukiwaniu online była ona  
niewiadomą). Duża pojemność przy niewielkich rozmiarach prowadzi do o- 
gromnej oszczędności powierzchni magazynów lub półek w czytelniach 
bibliotecznych. Przy dużym rynku (masowym odbiorcy) dyski optyczne 
mogą stać się najtańszym środkiem przekazu informacji, tańszym uo 
materiałów drukowanych, serwisów online czy nawet mikroform. 
Szczególnie ważną przy wykorzystaniu bibliotecznym cechą dysku 
optycznego jest jego trwełość. Nie wymaga specjalnych warunków  
przechowywania, nie jest wrażliwy na uszkodzenia; nie można z niego  
"wyrwać kartki" ani nieumyślnie skasować lub zniszczyć; nie wymaga więc 
opieki i troski bibliotekarza o zabezpieczanie i konserwację. W  
przeciwieństwie do nietrwałych wydawnictw papierowych i mikroform nie 
ulega "zaczytaniu", a w odróżnieniu od tradycyjnych płyt  
gramofonowych lub nośników magnetycznych, zadrapania lub odciski palców na 
powierzchni nie mają wpływu na jakość odtwarzania. Upuszczony nie 
pęka i jest odporny na wypeczenie spowodowane np. wilgocią lub  
ciepłem; według zapewnień producentów zagraża mu tylko ogień. 
141
		

/zin88nr1_143_0001.djvu

			Odporność i niewrażliwość na warunki przechowywania sprawia, że 
jest wygodnym nośnikiem do przenoszenia i transportu, doskonale  
nadaje się do przesyłania pocztą (na zamówienie, przy wypożyczeniach  
międzybibliotecznych), a mając zapis czytelny dla maszyny - także  
łączami telekomunikacyjnymi. 
Przy odpowiednim, "przyjaznym" użytkownikowi oprogramowaniu CD 
ROM może spowodować, że czytelnicy prowadzić będą wyszukiwania  
samodzielnie, jak to miało miejsce w tradycyjnych katalogach i  
wydawnictwach drukowanych, podczas gdy zdalne korzystanie z baz danych z  
reguły wymagało pośrednictwa bibliotekarza. Zwiększane też bywają  
możliwości wyszukiwawcze, np. poprzez zapewnienie większej liczby  
różnych kluczy wyszukiwawczych, strategii i metod, np. w bazie danych 
Compu-Info firmy SilverPlatter, zawierającej opisy 12 000 produktów 
komputerowych z 1500 firm całego świata użytkownik może prowadzić  
wyszukiwania według 300 (!) różnych aspektów (nazwa modelu, cena,  
pojemność, itp.). Oprócz udzielania odpowiedzi baza ta pozwala na 
szczegółową analizę porównawczą produktów różnych firm. 
Zjawiskiem charakterystycznym w rozwoju oprogramowania dla  
dysków optycznych jest dążenie do lepszego zaspokajania potrzeb  
użytkowników poprzez bardziej zindywidualizowane możliwości wyszukiwawcze; 
duża pojemność CD ROM daje bowiem możliwość przydzielenia jednej  
bazie danych kilku różnych programów wyszukiwawczych dla różnych  
kategorii użytkowników, o różnym poziomie przygotowania. Wielu autorów 
uważa, że dzięki zastosowaniu dysków optycznych informacja  
komputerowa będzie dostępna użytkownikom bez specjalnego przygotowania do 
prowaozenia wyszukiwań. 
ISTNIEJĄCE SERWISY CO ROM 
Rok 1986 był dla technologii optycznej rokiem przełomowym, o 
czym może świadczyć chociażby liczba konferencji, spotkań, odczytów, 
wystaw, pokazów i publikacji na ten temat. W wyniku wzrostu  
popularności coraz więcej wydawców wprowadza lub planuje wprowadzenie tej 
technologii do prac wydawniczych (np. Grolier, Whitaker, H.W. Wilson 
Comp.). Na łamach' czasopism "Oatabase" i "Online" ukazuje się  
opracowany przez B. Connolly "Laserdisk Directory" - wykaz zbiorów na 
dyskach optycznych uwzględniający takie elementy, jak: nazwa  
produktu (zbioru informacji), opis, nazwa wytwórcy, informacje o kompaty- 
142
		

/zin88nr1_144_0001.djvu

			bilności, typ dysku (CO ROM czy wideodysk), zastosowane  
oprogramowanie, warunki korzystania (np. czy możliwe publiczne udostępnianie 
lub kopiowanie), cena, itp. Z przeglądu tego wynika, że coraz więcej 
wydawców wyspecjalizowanych w wydawnictwach informacyjnych zaczyna 
wykorzystywać tę technologię. Na dyskach optycznych są dostępne  
następujące wydawnictwa informacyjne: Chemical Abstracts, MedlineJiRIC, 
Life Sciences, Sociolife (podzbiór bazy danych Sociological  
Abstracts), Booka in Print, Dissertation Abstracts, l)lrich's  
.International Periodicals Directory, Who's Who in Electronics, oraz bazy  
danych pełnotekstowe, jak np. Grolier Electronic Encyclopedia  
zawierająca tekst 20-tomowej Academic American Encyclopedia, COMPACT DIS- 
CLOSURE zawierająca informację finansową i handlową o 10 000  
towarzystw i organizacji oraz Wall Street Journal Oatabase zapewniająca 
dostęp do zawartości tego dziennika, itp. 
Produkcję baz danych na dyskach optycznych rozpoczęły oprócz 
wydawnictw, także serwisy informacyjne, jak 0IAL0G oraz biblioteki. 
British Library zademonstrowała swój pierwszy dysk już w 1985 r. u- 
dostępniając bazę danych liczącą 500 000 rekordów bibliograficznych 
za pośrednictwem swego serwisu BLAISE-LINE. Rekordy te wraz z  
indeksami zajmują tylko połowę powierzchni dysku. Jako program  
wyszukiwawczy wykorzystano BRS/Search. Wyprodukowano zaledwie 50 kopii  
dysku, ale zachęcona powodzeniem biblioteka wypuściła już drugi dysk, 
dysponujący bogatszymi możliwościami wyszukiwawczymi. 
Poważniejsze prace i rozpoczęte znacznie wcześniej (od 1980) 
prowadziła Biblioteka Kongresu w Waszyngtonie, a ich rezultatem było 
przeniesienie w 19B5 r. bazy danych katalogu MINI MARC zajmującego 
2B00 dyskietek ośmiocalowych na dwunastocalowe dyski laserowe. 
Dla pracowników bibliotek i ośrodków informacji ważnym  
wydarzeniem było podjęcie decyzji o przeniesieniu na CD ROM bazy danych 
LISA - Library and Information Science Abstracts, międzynarodowego 
czasopisma analitycznego z zakresu bibliotekoznawstwa i informacji 
naukowej, prezentującego zawartość 550 czasopism ze 100 krajów w 30 
językach (rocznie ok. 6500 opisów z abstraktami). W formie  
drukowanej ukazuje się LISA od 1969 roku, a od 1976 roku można z niej  
korzystać przy pomocy komputera (poprzez zakup taśm magnetycznych 
lub wyszukiwania za pośrednictwem serwisów online, np. DIALOG i 
ORBIT). Obecnie jest dostępna też na dysku optycznym, przy  
wzbogaconym oprogramowaniu wyszukiwawczym (m.in. możliwość wyszukiwania peł- 
notekstowego, tj. według słów kluczowych występujących w abstraktach 
i tytułach dokumentów).
		

/zin88nr1_145_0001.djvu

			Oferowany dysk obejmuje kompletną bazę danych od początku  
istnienia czasopisma, a więc 18 roczników wydawnictwa, zawierających setki 
tysięcy rekordów wraz z indeksami. Ola wyobrażenia pojemności CÓROM 
wystarczy powiedzieć, że uzupełniane coraz to nowymi "rocznikami"  
czasopismo LISA będzie się ukazywać jeszcze przez wiele lat na jednym (!) 
dysku, gdyż obecne 18 roczników zajęło tylko niewielką część  
powierzchni dysku przeznaczonej na zapis. Jak powiedzieliśmy, pojemność 
CO ROM wynosi 550 MB. Ponieważ przy bibliograficznych bazach danych 
mniej więcej połowa pojemności jest zajęta przez indeksy (zbiory in- 
wersyjne) łatwo ustalić, że idealną bazą danych dla CD ROM jest baza 
licząca nie więcej niż 200-300 M8. W przypadku LISA baza danych za 
wszystkie dotychczasowe lata zajęła zaledwie 75 MB, co biorąc pod u- 
wagę roczny przyrost równy 6 MB zapewnia jeszcze wieloletnie  
stosowanie pojedynczego dysku. 
Przyjęto dwie możliwości nabywania dysku: 
- roczna subskrypcja (995 dolarów rocznie), przy czym pierwszy 
dysk zawiera kompletny zbiór od 1969 r. po rok bieżący; dysk ten  
należy zwrócić do producenta (SilverPlatter) w zamian za nowy  
uaktualniony dysk (z dopisanymi nowymi rekordami). Aktualizacja dokonywana 
jest raz na kwartał. W czasie trwania subskrypcji użytkownicy  
korzystają z nieograniczonego dostępu do informacji i mają również prawo 
wytwarzania kopii Drukowanych bez żadnych dodatkowych opłat. 
- jednorazowy zakup całej bazy danych (4995 dolarów) - dla tych  
użytkowników, którym odpowiada pojedynczy dysk LISA, np. dla celów  
szkoleniowych dla pracowników lub studentów bibliotekoznawstwa i  
informacji naukowej. 
Producentem tego dysku jest firma SilverPlatter, jeden z  
największych wytwórców baz danych na CD RDM. Wśród jej produktów  
znajduje się "Zbiór pocztowych kodów adresowych" obejmujący prawie 24  
miliony adresów w Wielkiej Brytanii na jednym dysku, znana baza danych 
w zakresie oświaty ERIC, PsycLIT - indeks cytowań w czasopismach z 
psychologii i nauk behawiorystycznych, A-V DNLINE - baza danych  
środków audiowizualnych, AGRIC0LA - optyczna wersja bibliograficznej  
bazy oanych w zakresie rolnictwa, itd. 
SilverPlatter wciąż prowadzi badania nad ulepszeniem swoich pro- 
auktów, szczególnie w zakresie możliwości wyszukiwawczych i prostoty 
korzystania. Ulepszone wersje oprogramowania nanoszone będą na  
kolejne "wydania" (a raczej aktualizowane "wznowienia") produktów Silver- 
Platter. 
144
		

/zin88nr1_146_0001.djvu

			Metoda sprzedaży przyjęta przez SilverPlatter jest dość  
popularna także u innych producentów. Najczęściej aktualizacja bieżących 
wydawnictw dokonywana jest raz na kwartał, czasami raz na miesiąc. 
Interesującym rozwiązaniem poroblemu aktualizacji jest zapewnienie 
przez producenta bazy danych możliwości bezpłatnego uzyskiwania  
nowych informacji (tj. wprowadzonych po ostatnim wydaniu dysku) za 
pośrednictwem jednego ze znanych dystrybutorów baz danych, np.DIALOG 
w systemie online. Tak więc wyszukiwanie retrospektywne dokonywane 
jest na dysku optycznym a uzupełnieniem wyników jest wyszukiwanie  
online z wykorzystaniem łącz telekomunikacyjnych. 
PRZYSZŁOŚĆ DYSKÓW OPTYCZNYCH 
Jak już zaznaczyliśmy technologia pamięci optycznej jest wciąż 
jeszcze młoda, trudno więc teraz przewidzieć jej rozwój i rolę. Już 
teraz jednak można ocenić, że potencjalny rynek dla dysków  
optycznych jest ogromny i przedstawia obiecujące perspektywy zarówno dla 
wydawców jak i dla użytkowników. Możemy liczyć się z przejściem od 
książki drukowanej i elektronicznej na laserową. Nie oznacza to  
oczywiście, że poprzednie formy zostaną wyparte. Charakterystyczną cechą 
rozwoju rozwoju środków komunikacji jest fakt, że wprowadzenie nowych 
form i technik, z reguły bardziej sprawnych, szybszych i tańszych nie 
eliminuje dotychczasowych, tradycyjnych form przekazu; stare środki 
współegzystują z nowymi, zmieniają się tylko formy wiodące,  
podstawowe. Pojawiające się nowe metody i środki dopełniają tylko i  
wzbogacają zastane systemy komunikacyjne, nie powodując ich obumierania, 
nie zastępują więc, lecz raczej uzupełniają formy już istniejące, 
prowadzą do ich większej specjalizacji. Współcześnie istnieje  
ogromna różnorodność nośników informacji i w zależności od potrzeb  
wybiera się te, które te potrzeby najlepiej zaspokajają. Obawy więc i 
"przepowiednie" na temat wyparcia tradycyjnych nośników, np.  
drukowanych przez optyczne są bezpodstawne. Można natomiast przypuszczać, 
że rola tego nowego środka będzie coraz większa, szczególnie dla  
informacji masowej, obszernej i archiwalnej, wymagającej bogatych  
narzędzi wyszukiwawczych. 
Poważną przeszkodą w rozwoju systemów informacyjnych były  
ograniczenia (natury technicznej i ekonomicznej) dotyczące pojemności 
dotychczasowych urządzeń pamięciowych (nośników). Wynikiem tego była 
145
		

/zin88nr1_148_0001.djvu

			RECENZJE I OMÓWIENIA 
FAKTOGRAFICZNE BAZY DANYCH I SYSTEMY INFORMACJI FAKTOGRAFICZNEJ 
Z DZIEDZINY BIOTECHNOLOGII 
Centrum Informacji Naukowej Akademii Nauk NRO wydało opracowanie 
Eleonorę Poetzsch poświęcone faktograficznym bazom danych i systemom 
informacji faktograficznej dla biotechnologii. 
Pierwsza część tej publikacji , wydana w 1985 roku, jest wykazem 
faktograficznych baz danych bądź systemów informacji faktograficznej 
opracowywanych i udostępnianych przez instytucje Niemieckiej  
Republiki Demokratycznej oraz baz zagranicznych, wykorzystywanych przez  
placówki w NRD i dostępne za ich pośrednictwem innym użytkownikom  
krajowym. 
Ze względu na interdyscyplinarny charakter biotechnologii, wyraźne 
rozgraniczenie obszarów specjalistycznych należących do tej dziedziny 
jest bardzo trudne. Z tego powodu, jak też z uwagi na niewielką ilość 
istniejących w NRO baz i systemów informacji faktograficznej z tego 
zakresu (omawiana publikacja wymienia ich 58), uwzględniono również 
i takie, które tylko w pewnym stopniu mogą zaspokoić potrzeby  
informacyjne z tej dziedziny. Z powyższych względów wykaz zawiera bazy i 
systemy różniące się znacznie między sobą pod względem sposobu ich 
prowadzenia i obejmuje zarówno niewielkie zbiory kartotek prowadzonych 
manualnie jak również zautomatyzowane systemy informacji. Całość  
materiału została podzielona na 9 działów, obejmujących bazy danych  
faktograficznych i systemy informacji z zakresu: Farmacji i przemysłu  
farmaceutycznego, Toksykologii, Biologii molekularnej, Mikrobiologii, 
Immunologii, Medycyny, Chemii, Ochrony środowiska, Rolnictwa. 
POETZSCH E.: Faktographische Informationsfonds und Informationssys- 
teme auf dem Gebiet der Biotechnologie - dbersicht. Teil 1;  
Faktographische Informationsfonds und Informationssysteme, die in Ein- 
richtungen der DOR gefdhrt bzw. betrieben werden. Forschungsinfor- 
mationsdienst Biowissenschaften 1985 nr 5, 37 s. 
149
		

/zin88nr1_149_0001.djvu

			Opis każdej pozycji zawiera następujące dane: Nazwa bazy lub 
systemu; Instytucja (opracowująca bądź wykorzystująca bazę danych); 
Zawartość bazy/systemu; Metoda prowadzenia zbiorów/systemu  
(kartoteka, kartoteka kart przeziernych, kartoteka komputerowa); Wielkość 
zbiorów; Możliwości korzystania. 
Traktując to opracowanie jako materiał roboczy Ośrodek  
Informacji Naukowej AN NRD przesłał je w pierwszym rzędzie placówkom, 
według jego rozeznania związanych z biotechnologią, z prośbą o pomoc 
w uzupełnieniu zawartych w nim informacji poprzez nadesłanie dalszych 
danych. Zwrócono się z tą prośbą szczególnie do centralnych ośrodków 
informacji z zainteresowanych dziedzin oraz do ośrodków informacji 
placówek badawczych z prośbą o nadsyłanie informacji o stanie  
zasobów informacji z zakresu biotechnologii dotyczących zwłaszcza: 
- Istniejących systemów informacji faktograficznej , jeżeli nie 
zostały one zamieszczone w ogóle w informatorze, bądź też informacje 
o tych systemach okazały się niepełne. 
- Znajdujących się w stadium planowania lub budowy systemach  
informacji faktograficznej, z podaniem stopnia ich zaawansowania. 
- Systemów informacji faktograficznej , których powstanie jest 
celowe ze względu na dalszy rozwój biotechnologii. 
Wydawnictwu zależy przy tym nie tylko na informacji o  
zautomatyzowanych systemach, lecz również prowadzonych w sposób konwencjonalny 
bazach danych faktograficznych. Po uwzględnieniu nadesłanych  
poprawek i uzupełnień wykaz zostanie ponownie przedstawiony  
zainteresowanym placówkom i ośrodkom informacji jako oferta baz danych i systemów 
informacyjnych, a równocześnie zachęta do budowania dalszych baz i 
systemów, niezbędnych dla rozwoju badań naukowych i produkcji w  
zakresie biotechnologii. 
2/ 
Druga część publikacji , wydana w 19B6 roku obejmuje  
międzynarodowe systemy informacji faktograficznej, systemy pełnotekstowe i 
systemy ekspertowe z zakresu biotechnologii. W odróżnieniu od części 
pierwszej podaje tylko zautomatyzowane systemy informacyjne.  
Większość z nich gromadzi zbiory informacyjne na taśmach magnetycznych, 
część z nich jest już także dostępna w trybie on-line poprzez  
komercyjne serwisy wielobazowe. 
TT " 
Poetzsch E.: Faktographische Informationsfonds und Informationssys- 
teme auf dem Gebiet der Biotechnologię-Ubersicht. Teil II.  
Internationale faktographische Informationssysteme, Volltextsysteme und 
Expertensysteme auf dem Gebiet der Biotechnologie. Forschungsinfor- 
mationsdienst Biowissenschaften 1986 nr 3, 156 s. 
150
		

/zin88nr1_150_0001.djvu

			Przygotowując to wydawnictwo Centrum Informacji Naukowej AN NRD 
wyszło z założenia, że krajowe potrzeby informacyjne w zakresie  
biotechnologii powinny być zaspokajane w przeważającej części poprzez 
korzystanie z już istniejących i powstających systemów  
informacyjnych NRD i innych krajów RWPG. Natomiast dostęp do baz danych z  
krajów kapitalistycznych jest obecnie konieczny ze względu na brak 
faktograficznych baz danych dotyczących niektórych zagadnień z  
dziedziny biotechnologii w krajach RWPG. Wielka ilość istniejących już 
na świecie systemów informacji spowodowała zatem konieczność  
dokonania spośród nich wyboru. Dotyczyło to szczególnie systemów z tych 
dziedzin, które tylko częściowo są związane z biotechnologią, jak na 
przykład medycyna, chemia, ochrona środowiska,rolnictwo. Mimo  
zamieszczenia w wykazie tylko wybranych, międzynarodowych systemów  
informacyjnych, tq część wydawnictwa jest prawie pięciokrotnie  
obszerniejsza od części pierwszej. Zachowano w niej taki sam podział  
przedmiotowy na 9 dziedzin i tą samą ich kolejność, przy czym w ramach każdej 
dziedziny wyodrębniono trzy grupy systemów: faktograficzne, pełno- 
tekstowe, ekspertowe. 
Opis każdego z systemów składa się z następujących elementów: 
Nazwy systemu; Producenta baz danych; Możliwości wyszukiwania w  
trybie on-line; Zakresu tematycznego bazy; Zasięgu terytorialnego  
gromadzonych danych; języka opisu dokumentów; Częstotliwości aktualizacji 
danych; Warunków korzystania z systemu. 
Ze względu na brak danych nie zawsze występują w opisach wszy- 
- stkie z tych elementów. 
W przypadku systemów ekspertowych mogą również występować  
następujące informacje: Inicjator systemu; Prowadzący system; Świadczone  
usłuDruga część informatora, ze względu na swą zawartość, jest  
zatem również dowodem na to, że w wysokorozwiniętych,  
uprzemysłowionych krajach kompleksowa obsługa informacyjna obejmuje dostarczanie 
różnych rodzajów informacji: informacji bibliograficznej i  
faktograficznej, dostarczanie poprzez systemy pełnych tekstów dokumentów i 
ogromny rozwój systemów ekspertowych. Publikacja podaje również  
informacje o działających od niedawna specjalistycznych sieciach  
informacji, które oprócz baz danych oferują odpowiednie oprogramowanie do 
przetwarzania i wykorzystywania danych, a także inne usługi  
informacyjne. Stanowi ona również dla użytkownika pomoc metodyczną w zakre- 
151
		

/zin88nr1_151_0001.djvu

			sie budowy, rozbudowy i unowocześniania własnych baz danych przez 
dostarczenie informacji wejściowych dla systemów, a także zakupu baz 
danych bądź też orientacji w możliwościach teletransmisyjnego  
korzystania z tych baz. 
Andrzej Pietrzak
		

/zin88nr1_152_0001.djvu

			KRONIKA 
XII MIĘDZYNARODOWY FESTIWAL FILMOM NAUKDMYCH 
"KATOWICE 87" 
Katowice, 9-13 listopada 1987 r. 
Organizatorami XII Międzynarodowego Festiwalu Filmów Naukowych 
"KATOWICE 87", który odbył się w Katowicach w dniach 9-13 listopada 
1987 r. były: Urząd Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń oraz 0- 
środek Postępu Technicznego (OPT) w Katowicach. Stanowiło to nowość 
organizacyjną w stosunku do poprzednich Festiwali, których wyłącznym 
organizatorem był Ośrodek Postępu Technicznego. Współorganizatorami, 
dofinansowującymi XII Festiwal, bądź ustanawiającymi nagrody  
specjalne, były następujące instytucje, które zgłosiły swój akces jeszcze w 
III kwartale 1987 r., przed reorganizacją centralnych organów  
administracji państwowej: 
- Komitet ds. Radia i Telewizji - "Polskie Radio i Telewizja" 
- Ministerstwo Budownictwa, Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, 
- Ministerstwo Gospodarki Materiałowej i Paliwowej, 
- Ministerstwo Gfirnictwa i Energetyki, 
- Ministerstwo Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego, 
- Ministerstwo Kultury i Sztuki - Naczelny Zarząd Kinematografii, 
- Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 
- Ministerstwo Przemyału Chemicznego i Lekkiego, 
- Naczelna Organizacja Techniczna, 
- Polska Akademia Nauk, 
- Urząd Wojewódzki w Katowicach. 
Festiwal Filmów Naukowych w Katowicach jest imprezą  
międzynarodową odbywającą się od 1965 r. co dwa lata, zawsze w listopadzie, 
od wielu lat w Ośrodku Postępu Technicznego w Katowicach. Pierwsze 
trzy festiwale były przeglądami krajowych filmów  
naukowo-technicznych. Na XII Festiwal zostały zgłoszone 164 filmy, zrealizowane bądź 
na taśmie filmowej bądź na kasetach wideo, przy czym te ostatnie  
stanowiły już trzecią część ogólnej liczby, podczas gdy w 1985 roku  
zgłoszono zaledwie 8 filmów kasetowych. Lista krajów, które uczestniczyły w 
XII Festiwalu, oraz ilość zgłoszonych filmów przedstawia się następująco: 
153
		

/zin88nr1_153_0001.djvu

			Austria (1), Bułgaria (6), Czechosłowacja (15), Francja (17), 
Izrael (1), NRD (12), Polska (58), RFN (7), Stany Zjednoczone  
Ameryki Półn. (7), Szwecja (5), Wielka Brytania (13), Włochy (3), ZSRR 
(19). 
Wszystkie zgłoszone filmy zostały przed Festiwalem  
sklasyfikowane przez komisję klasyfikacyjną, która do serii konkursowej,  
ocenianej przez jury, zakwalifikowała 106 filmów, a do serii  
informacyjnej pozostałe 58 filmów. 
Programy projekcji zostały opracowane, przy zachowaniu  
podziału tematycznego, na dziesięć grup tematycznych: 
- Ochrona środowiska naturalnego 
- Metalurgia. Budowa maszyn 
- Energetyka. Przemysł wydobywczy 
- Budownictwo 
- Medycyna. 8iologia 
- Rolnictwo. Gospodarka żywnościowa 
- Transport 
- Nauki ścisłe 
- Automatyka i informatyka 
- Ciekawostki naukowe i techniczne. Różne. 
Jury oceniało filmy w kategoriach: filmów badawczych,  
popularyzujących osiągnięcia nauki i techniki, dydaktycznych, propagujących 
wyroby przemysłowe oraz filmów dokumentalnych. 
Oceny filmów konkursowych oraz podziału nagród dokonało  
międzynarodowe Jury Festiwalu pod przewodnictwem prof. Jana Jacoby. Grand 
Prix Festiwalu została przyznana filmowi "Zapora", reżyserii V, Kuź- 
niecowa z ZSRR. W filmie posiadającym również duże walory  
artystyczne, zostały przedstawione w niezwykle wymowny i przekonywujący  
sposób rzeczywiste skutki ekologiczne i ekonomiczne budowy w ZSRR  
wielkich hydroelektrowni na rzekach syberyjskich. W odróżnieniu od  
dotychczasowych sposobów przedstawiania i oceny tej problematyki, film 
zwraca uwagę na szkodliwość ekologiczną i nieopłacalność ekonomiczną 
tych wielkich inwestycji. Rzeczowy, beznamiętny, a przy tym  
szokujący zawartymi w nim informacjami i danymi statystycznymi komentarz do 
filmu, wygłaszany przez budowniczych Hydroelektrowni Boguczańskiej, 
pogłębia jeszcze bardziej wymowę obrazów filmu: marnotrawstwo  
materiałów, zagładę przyrody i tragedię ludzi, a wszystko dla  
zrealizowania bezsensownej gigantomanii. Budowa hydroelektrowni powoduje 
bowiem rabunkowy wyrąb lasów na wielkich obszarach, zalanie wodą mi- 
154
		

/zin88nr1_154_0001.djvu

			lionów hektarów urodzajnych ziem wraz z setkami historycznych i  
zabytkowych miast i wsi, zakłócenie życia biologicznego rzeki, a nawet 
wyniszczenie pewnych gatunków ryb. Elektrownie te pochłaniają  
ogromne ilości stali i cementu., ich budowa kosztuje miliony rubli, a  
tymczasem produkowana przez nie energia elektryczna jest wykorzystywana 
zaledwie w piętnastu procentach. Kropką nad i jest końcowe  
stwierdzenie, że po upływie kilkunastu lat od ich uruchomienia,  
hydroelektrownie te nie nadają się do eksploatacji i powinny być demontowane, 
ponieważ ich zbiorniki są wypełnione nie wodą lecz mułem. 
Na podkreślenie zasługuje przy tym fakt, że po raz trzeci z  
rzędu Grand Prix Festiwalu została przyznana filmowi z zakresu ochrony 
środowiska naturalnego. W 1983 r. otrzymał ją polski film "Kopalnia 
Czarna Hańcza", przedstawiający zagrożenie ekologiczne wynikające z 
planów budowy kopalni rudy w woj. suwalskim, a w 1985 r. również  
polski film "Widok", poświęcony zniszczeniu środowiska naturalnego przez 
kopalnię odkrywkową węgla brunatnego. 
Oprócz Grand Prix Festiwalu, w każdej z wymienionych uprzednio 
pięciu kategorii filmów, zostały przyznane nagrody pierwsze, drugie 
i trzecie, a ponadto wyróżnienia. Przyznano także 13 nagród  
specjalnych ufundowanych przez współorganizatorów Festiwalu, w tym nagrodę 
Sekretarza Naukowego PAN za najlepszy film badawczy. Szczegółowy  
podział przyznanych nagród przedstawia się następująco: 
W kategorii filnów badawczych: 
I "Osady magmowe i wulkany" reż. Pierre Vauquier (Francja) 
II "Trawienie u przeżuwaczy" reż. Pierre Vauquier (Francja) 
III "Zagrożone lasy" reż. 3udy Davison (Wielka Brytania) 
W kategorii filnów popularyzujących osiągnięcia nauki i techniki: 
I "Chip, który zmienia świat" reż. GUnther Krippendorff (RFN) 
II "Uniwersalne aparaty prof. Ilizarowa" reż. A. Babajan (ZSRR) 
III "Krzemie naprzód!" reż. Ruth A. Carranza (USA) 
Wyróżnienie "Szkło" reż. Peter Slepokura (W. Brytania). 
W kategorii filnów dydaktycznych: 
I "3edno lato trzmiela" reż. Remigiusz Ronikier (Polska) 
II "Energia geotermiczna" reż. Marcello Ramognino (Włochy) 
III "Endoprotezoplastyka stawu kolanowego" reż. Danuta Wejroch 
(Polska) 
Wyróżnienie "Uprawa śliw" reż. Tadeusz Stefanek (Polska) 
M kategorii filmów propagujących wyroby przenysłowe: 
I "Nowe systemy składowo-transportowe" reż. Vladimir Tonev (Bułgaria) 
155
		

/zin88nr1_155_0001.djvu

			II "Tkaniny przyszłości" reź. J. Fairaizl (Czechosłowacja) 
III "Agrolotnictwo" reż. Ryszard Raduszewski (Polska) 
Wyróżnienie "Żarówka MI-T-Wattsaver" reż. Carson Oavidson (USA) 
H kategorii filaów dokumentalnych: 
I "Fluid - Ciężki transport" reż. Horst Górzyński (NRD) 
II "Czar czterech kółek" reż. Martin Ulrich (RFN) 
III "Uniknąć głodu" reż. Alan Pendry (W. Brytania) 
Wyróżnienie "Powrót do natury" reż. Zhang Haifong (ChRL) 
Wyróżnienie "Transrapid - kolej magnetyczna" reż. Fritz Stoiber (RFN) 
Ponadto jury przyznało nagrody specjalne: 
- Ministra-Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń" 
filmowi "Ziemia źródłem energii" - reż. Oay Hensell (USA), 
- Wojewody Katowickiego filmowi "Była łęka" - reż. Roman Dębski  
(Polska), 
- Ministra Górnictwa i Energetyki filmowi "Tąpania" - reż.  
Mieczysław Szemalikowski (Polska), 
- Ministra Budownictwa,•Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej  
filmowi "Linia technologiczna Dach" - reż. Peer Huisken (NRD), 
- Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego filmowi "Automatyzacja 
procesów odlewniczych" reż. Przemysław Borkowski (Polska), 
- Ministra Gospodarki Materiałowej i Paliwowej filmowi "W  
poszukiwaniu bezpiecznej energii" - reż. Michael Proddfoot (W. Brytania), 
- Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego filmowi "Opryskiwanie 
sadów małymi dawkami cieczy" - reż. Roman Dębski (Polska), 
- Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego filmowi "Efekt nadplastycz- 
ności" - reż. 3. Gołowin (ZSRR), 
- Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk filmowi "Ster Doerffe- 
ra" - reż. Wojciech Jankowski (Polska), 
- Komitetu ds. Radia i Telewizji "Polskie Radio i Telewizja" 
filmowi "Agroekologia w rolnictwie" - reż. 2. Oavidov (Bułgaria), 
- Prezesa Naczelnej Organizacji Technicznej filmowi "Maszyny na  
użytki zielone terenów podgórskich" - reż. Wincenty W. Woźniak (Polska) 
- Naczelnego Zarządu Kinematografii filmowi "Katastrofa" - reż. Marek 
Drążewski (Polska), 
- Dyrektora Ośrodka Postępu Technicznego filmowi "Preludium do 
Atlantyku" - reż. Jean-Marie Isnard (Francja). 
Oceniając ogólnie XII Festiwal Filmowy trzeba stwierdzić, że 
pokazane filmy były w większości interesujące i reprezentowały  
dobry, a niekiedy bardzo dobry poziom pod względem wartości poznaw- 
156
		

/zin88nr1_156_0001.djvu

			czych, zastosowanych środków wyrazu flinowego, wartości  
artystycznych oraz jakości technicznej obrazu i dźwięku. Jeżeli chodzi o  
liczbowy udział poszczególnych kategorii filnu naukowego, to najliczniej 
były reprezentowane filmy popularyzujące oaiągnięcia nauki i  
techniki, następna miejsce zajmowały filmy dydaktyczne, a po nich znalazły 
się prawie identyczne pod względem wielkości grupy: filmów  
propagujących wyroby przemysłowe i filmów dokumentalnych. Najsłabiej,  
niestety, była reprezentowana grupa filmów badawczych, do której  
zakwalifikowano tylko sześć filmów, w tym trzy bardzo dobre  
filmy.francuskie (dwa tego samego reżysera), oraz po jednym filmie angielskim, 
polskim i radzieckim. Brak większej liczby filmów badawczych był  
mankamentem również poprzednich festiwali. Biorąc pod uwagę potencjał 
naukowy polskich placówek naukowo-badawczych i naukowo-dydaktycznych 
oraz ogólną liczbę 58 zgłoszonych filmów polskich, a w tym zaledwie 
jeden film badawczy uznać to należy za zjawisko zastanawiające i  
niezadowalające. Filmy polskie były realizowanej zgłoszone w przeważa- 
jącaj mierze przez wyspecjalizowane placówki filmowe jak: Wytwórnia 
Filmów Oświatowych, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich -  
Wytwórnia Filmów Medycznych, Centralny Ośrodek Filmów Dydaktycznych,  
Centralny Ośrodek Oświaty i Postępu w Rolnictwie, Resortowy Zespół  
Filmowy Ministra Górnictwa i Energetyki, a jedyną w tej grupie placówką 
naukowo-badawczą był Instytut Budownictwa, Mechanizacji i  
Elektryfikacji Rolnictwa w Kłudzienku koło Warszawy, specjalizujący się od lat 
w realizacji dydaktycznych filmów rolniczych. Nie zgłosiła filmu  
badawczego żadna wyższa uczelnia ani żadna inna placówka  
naukowo-badawczą. Ponieważ sytuacja ta trwa od lat znalazło to oczywiście swoje 
odbicie w wytworzonych poprzez ten fakt filmowy specjalizacjach  
narodowych polskich do których należą: filmy popularno-naukowe i  
oświatowe, filmy dydaktyczne z dziedziny medycyny i rolnictwa, filmy 
dydaktyczne, dokumentalne i propagatorskie z pewnych dziedzin  
techniki jak: kolejnictwo, górnictwo, hutnictwo i in., filmy  
dokumentalne z zakresu ochrony środowiska. 
Podobne zjawiska specjalizacji filmowej można także  
zaobserwować w innych krajach,e przedstawiają się one następująco: 
NRO: budownictwo i przemysły towarzyszące, transport ciężkich 
urządzeń, 
RFN: alektronika, motoryzacja, robotyka, nowoczesne kolejnictwo, 
ochrona środowiska, 
157
		

/zin88nr1_157_0001.djvu

			Francja: filmy badawcze z zakresu nauk biologicznych i ścisłych 
oraz dokumentalne z dziedziny techniki, w tym  
nowoczesne kolejnictwo, 
W.Brytania: energetyka, transport, ochrona środowiska,  
niekonwencjonalne spojrzenie na naukę i uczonych. 
Podobnej specjalizacji nie można zauważyć w filmie  
amerykańskim. Zakres tych filmów jest bardzo szeroki i dotyczy przeważnie 
najnowszej i przyszłościowej problematyki naukowej i technicznej. 
Podobnie ma się sprawa ze Związkiem Radzieckim, chociaż i tu można 
mówić o wykształceniu się pewnej szkoły i gatunku filmowego, a  
mianowicie o stojących na dobrym, a często bardzo dobrym poziomie rea- 
lizatorskim filmach propagujących wyroby przemysłowe ZSRR. 
Jeżeli chodzi o pozostałe kraje, to warto odnotować wielki skok 
ilościowy, a przede wszystkim jakościowy jaki uczyniła w ciągu  
ubiegłych kilkunastu lat w zakresie filmu naukowego Bułgaria, której  
filmy reprezentują często dobry poziom europejski i są również  
nagradzane. Na XII Festiwalu po raz drugi była reprezentowana Chińska  
Republika Ludowa. Indie tym razem nie przysłały żadnego filmu, był  
natomiast reprezentowany Izrael z jednym filmem rolniczym o uprawie i 
możliwościach wykorzystania cennej rośliny oleistej jojoba. 
Równocześnie z Festiwalem odbywały się na terenie Ośrodka  
Postępu Technicznego I Międzynarodowe Targi Filmów Naukowych - Inter- 
filmfaire '87, prowadzone przez POSTEOR - Przedsiębiorstwo Wdrażania 
i Upowszechniania Postępu Technicznego i Organizacyjnego z siedzibą 
w Sopocie. 
Wręczenia nagród dokonali prof.dr hab. Wiesław Grudzewski  
(Podsekretarz Stanu w Urzędzie Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń) 
wraz z przewodniczącym jury prof. 0. Jacobym i dyrektorem OPT mgr. 
inż. 3. Żyłą. Po tej uroczystości odbyła się projekcja kilku  
wybranych spośród nagrodzonych filmów, a jako pierwszy został pokazany 
laureat Grand Prix film "Zapora". 
Wszystkie filmy przedstawione na Festiwalu pozostaną w OPT do 
30 marca 1988 r., natomiast wszystkie filmy nagrodzone na Festiwalu 
zostaną w Polsce na stałe i wzbogacą Filmotekę Ośrodka Postępu  
Technicznego w Katowicach. 
Andrzej Pietrzak
		

/zin88nr1_158_0001.djvu

			POSIEDZENIE STAŁEJ GRUPY ROBOCZEJ ds. AUTOMATYZACJI 
MIĘDZYNARODOWEGO SYSTEMU INFORMACYJNEGO NAUK SPOŁECZNYCH 
Moskwa, 14 - 26 marca 1988 r. 
Tworzenie, eksploatacja i rozwój, to trzy merytorycznie i  
organizacyjnie rozróżniające się okresy w funkcjonowaniu  
Międzynarodowego Systemu Informacji Nauk Społecznych (MSINS). 
Od podpisania porozumienia akademii nauk krajów  
socjalistycznych w 1976 r. do końca roku 1980 prowadzone były prace badawcze, 
koncepcyjne i projektowe nad systemem. Opracowano strukturę i  
rozpoczęto tworzenie zautomatyzowanych baz informacji dla poszczególnych 
dziedzin nauk społecznych. Na początku roku 1981 poszczególne kraje 
uczestniczące w systemie rozpoczęły, na zasadzie eksperymentu,  
eksploatację i wdrażanie systemu. W pierwszym etapie informacje były 
przekazywane na taśmach magnetycznych. Następnie przystąpiono do 
organizacji obsługi w trybie teledostępu. Wdrażanie systemu w  
różnych krajach przebiega'z różną intensywnością, w zależności od  
potrzeb użytkowników oraz warunków technicznych, kadrowych i  
finansowych, jakimi dany kraj dysponuje. 
W roku 1983 Rada Systemu zatwierdziła projekt  
techniczno-eksploatacyjny systemu z zaleceniem kontynuowania prac projektowych 
uwzględniających nowe jego funkcje wynikające z potrzeb użytkowych, 
rozwoju urządzeń technicznych obsługujących system, oraz  
rozszerzającej się .struktury organizacyjnej i merytorycznej systemu. Prace 
projektowe kontynuowane są właściwie bezustannie. Wdrażany i  
rozwijany system wymaga zaprojektowania nowych funkcji i opracowywania 
nowych materiałów metodyczno-instruktażowych. 
Od roku 1985 poszczególne kraje rozpoczęły wprowadzanie do  
bazy MSINS opisów własnej literatury. Oo chwili obecnej poszczególne 
kraje przygotowują opisy na formularzach przedmaszynowych, jedynie 
Bułgaria swoje dokumenty wprowadza do bazy w trybie zdalnym. 
Oecentralizacja dokumentowania literatury wymaga opracowania 
bardzo szczegółowej instrukcji. Opisy wprowadzonych zmian w  
systemie oraz zamierzony rozwój do 1990 roku stanowią treść drugiej  
wersji dokumentacji. Omówienie, wprowadzenie zmian i uzupełnień w  
przygotowanej redakcji dokumentacji było głównym punktem programu prac 
Stałej Grupy Roboczej ds. Automatyzacji na posiedzeniu w Moskwie. 
159
		

/zin88nr1_159_0001.djvu

			W trakcie obrad przedstawiciele poszczególnych krajów  
scharakteryzowali stan prac nad wdrażaniem systemu i tworzeniem  
krajowych systemów informacji nauk społecznych. Charakterystyki te  
zostaną włączone do pierwszego tomu dokumentacji projektowej. 
Wymieniono doświadczenia z prac prowadzonych nad obsługą  
użytkowników zarówno wv zakresie informacji bibliograficznej jak i  
źródłowej. We wszystkich krajach należących do MSINS odczuwany jest 
brak literatury z krajów kapitalistycznych. Podjęto więc prace nad 
opracowaniem koncepcji tworzenia krajowych rozproszonych .baz mikro- 
fisz i poprzez wzajemną wymianę zapewnienia użytkownikom dostępu do 
literatury światowej. W systemie zostały stworzone możliwości  
zamawiania - w trybie teledostępu - mikrofisz wyszukanych w bazie  
dokumentów. Zakłada się, że w niedalekiej przyszłości stworzona  
zostanie, w wielu krajach^ możliwość przekazu w trybie telekomunikacji 
treści zamawianych dokumentów. W chwili obecnej możliwości takie 
posiadają Związek Radziecki i Kuba. Wymagane jest zainstalowanie u- 
rządzenia kopiującego PC-70 oraz urządzenie PANAFAX - 730. 
W ostatnich latach w działalności informacyjnej szeroko  
wykorzystuje się komputery osobiste.W czasie posiedzenia w Moskwie  
omawiano sprawę maksymalnego wykorzystania tych komputerów w  
działalności MSINS. Po opracowaniu odpowiednich programów komunikacyjnych 
komputery osobiste będą wykorzystywane jako inteligentne końcówki 
pozwalające na pobieranie informacji, gromadzenie jej i przesyłanie 
zarówno do użytkowników jak i do bazy centralnej. 
Ponadto, w trakcie omawianego posiedzenia przedyskutowano  
sprawę metodyki.korzystania ze zautomatyzowanej bazy -środków  
lingwistycznych przy wyszukiwaniu informacji w bazach bibliograficznych.  
Ważnym rozwiązaniem w systemie będzie wprowadzenie do zautomatyzowanej 
bazy lingwistycznej generalnego słownika lingwistycznego  
ułatwiającego wyszukiwanie interdyscyplinowe. 
Poruszona została także sprawa celowości .tworzenie i  
utrzymywania wydzielonej bazy o krajach socjalistycznych. Specjaliści z  
Bułgarii, najintensywniej eksploatujący bazy MSINS, uważają iż powinna 
być ona włączona do baz z poszczególnych dyscyplin. Specjaliści z 
pozostałych krajów nie zajęli jednoznacznego stanowiska w tym  
względzie, zatem ostatecznego rozwiązanie oczekiwać należy na następnym 
posiedzeniu stałej Grupy. Roboczej. 
W oparciu o plan rozwoju MSINS na lata 1986-1990 opracowano 
projekt planu na rok 1989. Podstawowymi pracami realizowanymi w tym 
160
		

/zin88nr1_160_0001.djvu

			systemie w roku 1989 będą prace badawcze, programowe i metodyczne 
związane z zdecentralizowanym tworzeniem bazy centralnej systemu, 
•tworzeniem i rozwijaniem sieci informacyjnych, zapewnieniem  
użytkownikom materiałów źródłowych. 
Ookumenty przygotowane na posiedzeniu Stałej Grupy Roboczej 
ds. Automstyzscji przedstawiane są na posiedzeniu Rady M5IN5. 
Irena Boguska 
NARADA PRZEDSTAWICIELI OŚRODKOM INFORMACJI 
I BIBLIOTEK NAUKOWYCH AKADEMII NAUK KRAJÓW SOCJALISTYCZNYCH 
Sofia 22-25 marca 1988 r. 
W związku z ustaleniami nadzwyczajnej narady prezesów akademii 
nauk krajów socjalistycznych w Budapeszcie (w czetkcu 1987 r.), a 
także narady przedstawicieli akademii nauk krajów socjalistycznych 
w Hawanie (w listopadzie 1987 r.) dotyczącymi obsługi informacyjnej 
badań podstawowych prowadzonych w tychże akademiach r>3uk w ramach 
Kompleksowego Programu Postępu Naukowo-lechnicznego Krajów RWPG do 
roku 2000 (KPPNT RWPG) Ośrodek Informacji Naukowej i 8iblioteka  
Bułgarskiej Akademii Nauk (pełniącej obecnie funkcje koordynatora  
Wielostronnej Współpracy Akademii Krajów Socjalistycznych),  
zorganizowały robobzą naradę przedstawicieli ośrodków informacji naukowej i 
bibliotek akademii nauk krajów socjalistycznych. Celem napady było 
omówienie zasad organizacji i form informacyjnej obsługi badart  
podstawowych realizowanych w ramach wymienionego Kompleksowego  
Programu. 
W naradzie uczestniczyli przedstawiciele ośrodków informacji 
'naukowej 'i bibliotek akademii nauk;Bułgarii, Czechosłowacji, Kuby, 
NRO, Polski, Rumunii, Węgier, Wietnamu i ZSRR, a także przedstawi- 
ciel Międzynarodowego Centrum Informacji Naukowej i Technicznej. 
j 61
		

/zin88nr1_161_0001.djvu

			W czasie narady omówiono wiele problemów związanych z obsługą 
informacyjną badań podstawowych realizowanych w ramach KP PNT RWPG, 
takich jak: pełne wykorzystanie posiadanej literatury naukowej oraz 
posiadanych baz danych, organizowanie współpracy ośrodków  
informacji naukowej i bibliotek w zakresie doboru oprogramowania i  
techniki informacyjnej, doskonalenia usług informacyjnych w celu  
zwiększenia ich operatywności i kompleksowości zgodnie z potrzebami. 
W wyniku narady dokonano podziału zadań i ustalono  
koordynatorów w zakresie usług informacyjnych w odniesieniu do poszczególnych 
kierunków badań podstawowych, a mianowicie: 
- Eiektronizacją gospodarki narodowej - Ośrodek Informacji  
Naukowej Bułgarskiej Akademii Nauk i Państwowa Publiczna Biblioteka 
Nat-kowa i Techniczna Oddziału Syberyjskiego AN ZSRR; 
- Kompleksowa automatyzacja - Ośrodek Informacji Naukowej  
Bułgarskiej Akademii Nauk i Biblioteka AN ZSRR; 
- Energia atomowa - Biblioteka Główna - Ośrodek Informacji  
Naukowej Czerhosłowackiej Akademii Nauk, Wszechzwiązkowy Instytut  
Informacji Naukowej i Technicznej (WINITI); 
- Nowe- mt+eris*;. i technologia ich produkcji - Centralna  
Biblioteka Naukowa Ukraińskiej AN ZSRR; 
- Biotechnologia - Ośrodek Informacji Naukowej RAN,Biblioteka 
Nauk Przyrodniczych AN ZSRR. 
Obsługa informacyjna w zakresie wymienionych kierunków badań 
realizowana będzie zgodnie z zasadami i założeniami określonymi w 
opracowanym podczas narady ogólnym schemacie zapewnienia obsługi  
informacyjnej badań podstawowych. Szczególnie podkreślono w nim wagę, 
jaka majn następujące zagadnienia: 
- ścisła współpraca w zakresie tworzenia i wykorzystywania  
materiałów informacyjnych znajdujących się w posiadaniu akademii nauk 
krajów socjalistycznych, innych krajowych systemów informacji, 
a także Międzynarodowego Systemu Informacji Naukowej i Technicznej, 
Hi c.dzynarodowego Centrum Informacji Naukowej i Technicznej oraz 
Mi^Jżynurućowego Systemu Informacyjnego Nauk Społecznych; 
- wykorzystanie istniejących organizacyjnych, metodycznych i 
rormalno-prawnych dokumentów wielostronnej współpracy naukowej i  
technicznej dc potrzeb rozwoju współpracy w dzied^inia informacji  
naukowej; 
- współdziałanie placówek naukowych i innych jednostek  
organizacyjnych akademii nauk z ośrodkami informacji naukowej w zakresie 
162
		

/zin88nr1_162_0001.djvu

			informacyjnej obsługi badan" podstawowych realizowanych w ramach KP 
PNT RWPG; oraz 
- współdziałanie ośrodków informacji akademii nauk krajów  
socjalistycznych w zakresie pełnej obsługi informacyjnej nauk ścisłych i 
przyrodniczych. 
W celu sprawnej i efektywnej realizacji powyższych zadań  
zaproponowano utworzenie komisji problemowej akademii nauk krajów  
socjalistycznych do sprw obsługi informacyjnej badań podstawowych  
realizowanych w ramach KP ?NT RWPG. Określono skład i sprecyzowano zadania 
Komisji, a także plan jej działalności. 
Andrzej Gromek 
OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA NA TEMAT OPRACOWANIA PRZEDMIOTOWEGO 
V BIBLIOTEKACH UNIHERSALNYCH 
Toruń 16-17 maja 1988 r. 
Dokładnie dwa lata po pierwszym spotkaniu, które odbyło się w 
Jarocinie, zebrali się bibliotekarze z bibliotek uniwersalnych i 
pracownicy ośrodków dydaktycznych, aby ponownie*podjąć dyskusję na 
temat opracowania rzeczowego dokumentów. 
Organizatorem konferencji były: Komisja do spraw Katalogu  
Przedmiotowego przy Zarządzie Głównym Stowarzyszenia Bibliotekarzy  
Polskich (ZG SBP) oraz Biblioteka Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu. 
W toruńskim spotkaniu wzięło udział ponad 50 osób, przedstawicieli 
wszystkich większych bibliotek uniwersalnych oraz ośrodków  
kształcenia bibliotekarzy na poziomie uniwersyteckim i pomaturalnym. 
Tym razem konferencja miała charakter monotematyczny -  
poświęcona była problemom opracowania przedmiotowego, a w szczególności 
przygotowywanej instrukcji tematowania i prowadzenia katalogu. Prace 
nad instrukcją prowadzone były od ponad roku w ramach Komisji do 
spraw Katalogu Rzeczowego powołanej przy ZG SBP. Referat pt.  
"Koncepcja opracowania przedmiotowego w świetle > Instrukcji tematowania 
163
		

/zin88nr1_163_0001.djvu

			i katalogu przedmiotowego <• przedstawiła Jadwiga Sadowska  
(Biblioteka Narodowa). Zaprezentowane w nim założenia zostały ukazane na 
tle koncepcji Adama Łysakowskiego i Izydory Dembskiej, które w  
zasadniczy sposób wpłynęły na kształt obecny katalogów w polskich  
bibliotekach uniwersalnych. Obis koncepcje pochodzą z lat czterdzies- 
tycn naszego wieku i wymagają weryfikacji i dostosowania ich do 
współczesnych wymogów nauki, nowych możliwości technicznych, które 
w ostatnim czasie pojawiły się w bibliotekarstwie. Proponowane w  
instrukcji rozwiązania są połączeniem najlepszych rozwiązań przejętych 
z koncepcji Łysakowskiego i Dembskiej, uwzględniono też, porównawczo 
doświadczenia innych polskich katalogów oraz instrukcje i słowniki 
obce, głównie niemieckie i amerykańskie.. W założeniu instrukcja ma 
zastąpić" dotychczas obowiązujący podręcznik-"Katalog przedmiotowy" 
Adama Łysakowskiego z 1946 roku. 
Do referatu dołączono definicje około 50 terminów z zakresu opr 
cowania przedmiotowego, uaktualniając je i dostosowując do terminolo 
gii funkcjonującej w dziedzinie języków informacyjno-wyszukiwawczych 
Trzy referaty poświęcone były omówieniu metodyki własnych katalogów 
innych bibliotek: 
Halina Zaręba w referacie "Aktualne potrzeby katalogu przedmio 
towego na przykładzie Biblioteki Muzeum Literatury im. A.  
Mickiewicza w Warszawie", zwróciła uwagę na różnice metodyczne katalogu  
biblioteki specjalnej i biblioteki uniwersalnej, biblioteki  
gromadzącej nieco odmienne piśmiennictwo i mającej użytkowników -  
specjalistów, głównie pracowników naukowych (iiteraturoznawców). 
Ewa Zielińska przedstawiła referat. "Przydział przedmiotowy  
druków ciągłych w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego". Zagadnienia te są 
mało znane w praktyce', ponieważ bardzo rzadko w katalogach  
bibliotecznych spotykamy się z opracowaniem rzeczowym czasopism i innych tal 
zwanych wydawnictw ciągłych. 
Trzecim, omawiającym problemy własnego katalogu, był referat 
Teresy Szymorowskiej "Wykorzystanie Przewodnika Bibliograficznego 
w pracy nad katalogiem przedmiotowym w Bibliotece Uniwersyteckiej w 
Torunia". Autorka zwróciła uwagę na pewne róinice istniejące w  
opracowaniu bibliograficznym i katalogowym. Problem wykorzystania  
opisów rejestrowanych w bibliografii narodowej jest jednym z  
ważniejszych, ponie"dż wiele, nawet du/ych bibliotek jniwersyteckich,  
tworzy swoje kicalogi przedmiotowe na podstawie hć,S3ł przedmiotowych 
tam zamieszczanych, Z tych względów istotne jest' dążenie do ujedno- 
164
		

/zin88nr1_164_0001.djvu

			licenis zwłaszcza warstwy leksykalnej, co w praktyce oznacza  
posługiwanie się tym samym słownikiem tematów i określników. 
Drugiego dnia obrad przedstawiono dwa referaty związana z  
technika komputerowa i JeJ wykorzystaniem w działalności informacyjnej. 
Pierwszy z nich - autorstwa Teresy Głowackiej - "Próba opracowania 
indeksu do słownika haseł katalogu przedmiotowego Biblioteki  
Uniwersyteckiej w Warszawie z zastosowaniem mikrokomputera IBM PC/XT. 
Uwagi z prac nad słownictwem" poświęcony był badaniu słownictwa. 
Punktem odniesienia była Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna (UKD), 
której symbole wykorzystano do porównania stopnia szczegółowości 
słownictwa w poszczególnych dziedzinach. Ponadto autorka  
przeanalizowała badane słownictwo pod kątem podobieństw i różnic w  
zestawieniu ze słownictwem zarejestrowanym w "Słowniku języka haseł  
przedmiotowych Biblioteki Narodowej". 
Interesującym dla zebranych był referat Ewy Chmielewskiej-Gor- 
czycy (Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UW) "Wpływ 
formy katalogu na jego strukturę i zawartość", w którym  
przedstawiono najnowsze tendencje w rozwoju katalogów rzeczowych utrzymywanych 
na nośnikach komputerowych i związanych z tym . nowych i zupełnie  
odmiennych od tradycyjnych, możliwościach wyszukiwania informacji.  
Katalog oniine- Online Public Access Cataloque (OPAC) zdobywający coraz 
ważniejszą pozycję na Zachodzie, w Polsce ciągle jest jeszcze mało 
znany, a może nawet trudno wyobrażalny ze względu na ograniczenia 
techniczne naszych bibliotek. W referacie podkreślono konieczność 
zmiany podejścia nie tylko do samego opracowania rzeczowego  
dokumentów, ale także do użytkownika. 
Podsumowując można powiedzieć, że zarówno w referatach, jak i 
w dyskusji podkreślono potrzebę przygotowania instrukcji opracowania 
przedmiotowego, konieczność ujednolicenia terminologii w tej  
dziedzinie, także potrzebę popularyzacji tego typu katalogu i badań jego 
użyteczności. (Wstępny komunikat w sprawie prowadzonych badań  
użytkowników przedstawiła Katarzyna Malicka z Instytutu Książki i  
Czytelnictwa BN). Zwracano też uwagę na ważność szkolenia i podnoszenia 
kwalifikacji pracowników działów opracowania rzeczowego, czemu  
między innymi służą seminaria i konferencje. 
Jadwiga Sadowska
		

/zin88nr1_166_0001.djvu

			SPIS TREŚCI 
L.Szrejder J.A.: Problemy społeczno-kulturowe i techniczno- 
-ekonomiczne rozwoju środowiska informacyjnego 3 
2. Murasik P.: Porównanie wybranych cech pakietów ISIS i dBASE 
z punktu widzenia projektowania i użytkowania  
mikrokomputerowych systemów wyszukiwania informacji 33 
Materiały i przyczynki 
1. Sadowska 3., Solarski 3.: Koncepcja wyszukiwania informacji 
w systemie SABINA 53 
2. Trzebny Wł., Twardowski T.: Biotechnologia i informacja o 
biotechnologii 67 
3. Poetzch E.: Stan i rozwój systemu informacji faktograficznej 
o biotechnologii w Niemieckiej Republice Demokratycznej »'.. 83 
4. Elepow 8.: Sieć zautomatyzowanych systemów informacji  
Syberyjskiego Oddziału AN ZSRR 101 
5. Zybert E.: Brytyjskie bazy danych z dziedziny oświaty 111 
6. Grabowska M.: System informacji o polityce i gospodarce 
światowej - 0atasolve Information On-line 119 
7. Chmielewska-Gorczyca E.: Dysk optyczny - nowy nośnik  
informacji 127 
Recenzje i omówienia 
1. Faktograficzne bazy danych i syatemy informacji  
faktograficznej z dziedziny biotechnologii - A. Pietrzak 149 
Kronika 
1. XII Międzynarodowy Festiwal Filmów Naukowych "Katowice 87". 
Katowice 9-13 XI 1987 r. - A. Pietrzak 153 
2. Posiedzenie Stałaj Grupy Roboczej ds. Automatyzacji  
Międzynarodowego Systemu Informacyjnego Nauk Społecznych. Moskwa 
14-26 III 1988 r. - I. Boguska 159 
167
		

/zin88nr1_167_0001.djvu

			3. Narada przedstawicieli ośrodków informacji i bibliotek 
naukowych akademii nauk krajów socjalistycznych. Sofia 
22-25 III 1988 r.-- A. Gromek 16 
4. Ogólnopolska konferencja na temat opracowania  
przedmiotowego w bibliotekach uniwersalnych. Toruń 16-17 V 1988 r. - 
3. Sadowska 16
		

/zin88nr1_168_0001.djvu

			Reviews and S u r v e y s 
1. Factographic Data Bases and Factographic Information Systems 
in the Field of Biotechnology - A. Pietrzak 149 
Chronicie 153