/pb1979z40001_0001.djvu

			PL ISSN 0033-202 X 
POLSKA AKADEMIA NAUK - BIBLIOTEKA W WARSZAWIE 
STOWARZYSZENIE BIBLIOTEKARZY POLSKICH
		

/pb1979z40002_0001.djvu

			REDAKCJA 
BARBARA SORDYLOWA — redaktor naczelny 
IZABELA KUCZYŃSKA (sekretarz redakcji), 
MARIA LENARTOWICZ, LEON ŁOS 
RADA REDAKCYJNA 
HELENA WIĘCKOWSKA — przewodnicząca 
CZESŁAW DEJNAROWICZ, CECYLIA DUNINOWA, BARBARA EYCHLEROWA, 
ZBIGNIEW JABŁOŃSKI, IZABELA KUCZYŃSKA, MARIA LENARTOWICZ, 
LEON LOS, HENRYK SAWONIAK, ANNA SITARSKA, BARBARA SORDYLOWA, 
HANNA ZASADOWA 
Stały dodatek do Przeglądu Bibliotecznego 
BIBLIOGRAFIA ANALITYCZNA BIBLIOTEKOZNAWSTWA 
I INFORMACJI NAUKOWEJ 
Opracowanie: 
Instytut Bibliograficzny Biblioteki Narodowej 
Redaktor: BARBARA EYCHLEROWA 
Adres Redakcji: 
Biblioteka PAN, 00-901 Warszawa Pałac Kultury i Nauki, 
VI p tel. 20-33-02, teleks 815360 bpan pi 
Adres Wydawnictwa 
Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo PAN, 50-106 Wrocław, 
Rynek 9
		

/pb1979z40003_0001.djvu

			PRZEGLĄD BIBLIOTECZNY 
LIBRARY REVIEW 
Rocznik 47 1979 Zeszyt 4 
TRESC 
Współtwórcy polskiego bibliotekarstwa — świadkowie  
sześćdziesięciu lat ... Wywiad z profesorem doktorem Janem Baumgartem 
(Rozm. Barbara Sordylowa) 393 
Biobibliografia Jana Baumgarta (oprać. Janina Tyszkowska) 409 
Artykuły 
CECYLIA Z. GAŁCZYŃSKA: Bibliografia terytorialna jako nowa koncepcja --' 
bibliografii regionalnej ... 413 
Doniesienia. Komunikaty 
O specjalizacji zbiorów materiałów bibliotecznych (Elżbieta Malinowska) 423 
Grupa Robocza ds. Bibliografii Regionalnej w Sekcji Bibliograficznej SBP 
{Cecylia Z. Gałczyńska) 427 
Sprawozdania 
Seminarium nt. Automatyzacji udostępniania zbiorów bibliotecznych,  
Janowice, 5-6.12.1978 (Marża Brykczyńska) 429 
Półtora wieku Książnicy Raczyńskich (Marceli Kosman) . . . V 432 
Ogólnopolska konferencja poświęcona bibliotecznym zbiorom  
rękopiśmiennym, Wrocław, 23-24.03.1979 (Jan Litwinek) //437 
Recenzje 
Katalogi rzeczowe 
Organizacija sistematićeskich i predmetnych katalogov naućnych  
bibliotek. Sbornik naućnych trudov. Moskva 1975-1976. — Sistematićeskie 
i predmetnye katalogi naućnych bibliotek. Sbornik naućnych trudov. 
Moskva 1978 (Ewa Stępniakowa) 441 
Niemiecki słownik archiwalny 
Lexikon Archivwesen der DDR. 2 Aufl. Berlin 1977 (Przemysław  
Basiński) 446 
Przegląd piśmiennictwa krajowego (Alicja Olejnik) . . .... 449 
Kronika krajowa .'. . . 451 
Wydawnictwa otrzymane . . . . . 455 
Autorzy 456
		

/pb1979z40004_0001.djvu

			392 
CONTENTS 
CONTENTS 
Creators of Polish librarianship — Witnesses of sixty years. 
An interview with prof. dr Jan Baumgart (by Barbara Sordylowa) . . . 393 
Bibliographic notę of Jan Baumgart (by Janina Tyszkowska) ... . 409 
Articles 
CECYLIA Z. GAŁCZYŃSKA: Territorial bibliography as new concept 
of regional bibliography (Summary — 422) 413 
Communications 
On specialization of library materials collections (Elżbieta Malinowska) 423 
Working Group for Regional Bibliography within Bibliographic Section of 
PLA (Polish Library Association) (Cecylia Z. Gałczyńska) .... 427 
Rep or ts 
Seminar on automatization of circulation of library materials, Janowice, 
5-6 December, 1978 (Maria Brykczyńska) 429 
A century and a half of Raczyńskis' Library (Marceli Kosman) . . . 432 
National conference on library manuscriptal collections, Wrocław, 
23-24.03.1979 (Jan Litwinek) 437 
Reviews 441 
Newsfromthecountry 451 
Publications received 455 
Contributors 456
		

/pb1979z40005_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY POLSKIEGO 
BIBLIOTEKARSTWA 
— ŚWIADKOWIE SZEŚĆDZIESIĘCIU LAT.. 
PRZEGLĄD BIBLIOTECZNY 1979 4 
PL ISSN 0033-202X 
WYWIAD Z PROFESOREM DOKTOREM JANEM BAUMGARTEM 
Przegląd Biblioteczny — Jest Pan Profesor świadkiem  
kilkudziesięcioletniej historii bibliotekarstwa polskiego w odrodzonej — w wyniku 
I wojny światowej — niepodległej Polsce a następnie w odbudowanej ze 
zniszczeń II wojny światowej — Polsce Ludowej. Zaczynał Pan karierę 
zawodową bibliotekarza w bibliotekach naukowych Poznania właśnie w 
okresie międzywojennym a konkretnie w grudniu 1931 r. w Bibliotece 
Uniwersyteckiej w Poznaniu. Będąc jednym ze współtwórców  
bibliotekarstwa polskiego, co może Pan Profesor powiedzieć na temat zmian, 
jakie zaszły na przestrzeni tych kilkudziesięciu lat w organizacji  
bibliotek i w ogóle bibliotekarstwa polskiego — w największym oczywiście 
skrócie? 
Fot. L. Orczykowskł 
Jan Baumgart — Po 43-letniej pracy zawodowej w bibliotekarstwie 
polskim postawione pytanie przenosi mnie do początków kształtowania 
się w tym zawodzie, który z czasem wciągnął mnie niepodzielnie i stał 
się moim celem. Miałem szczęście pracować od 1931 r. w dobrze zorga-
		

/pb1979z40006_0001.djvu

			394 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
nizowanej Bibliotece Uniwersytetu Poznańskiego, poznawać ówczesnych 
wytrawnych polskich bibliotekarzy, uczestniczyć w komisjach,  
konferencjach i zjazdach. Wciągano mnie w prace ogólnobibliotekarskie, które 
wykonywałem z pewnymi trudnościami, ale z zadowoleniem. Istotnie 
jestem świadkiem kilkudziesięcioletniej historii bibliotekarstwa  
polskiego: w odrodzonej niepodległej Polsce oraz w odbudowanej ze zniszczeń 
II wojny światowej Polsce Ludowej. 
Jako jednemu ze współtwórców polskiego bibliotekarstwa  
powojennego trudno mi w skrócie odpowiedzieć na pytanie o zmiany, jakie  
zaszły na przestrzeni kilkudziesięciu lat w organizacji bibliotek i w ogóle 
w bibliotekarstwie polskim. Są różnice zasadnicze, przede wszystkim jeśli 
chodzi o warunki, w jakich pracowaliśmy w okresie międzywojennym 
i pracujemy w Polsce Ludowej. W okresie międzywojennym, w którym 
odbywał się proces scalania byłych trzedrzaborów, nie"mleliśmy  
naczelnej władzy Jaibliotekarskiej. Nie" było państwowej~polityki bibliotecznej. 
Istniał w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia' Publicznego 
osobny wydział (do 1928 r.), a potem referat dla bibliotek naukowych w 
Departamencie IV, sprawy bibliotek publicznych należały do  
kompetencji Wydziału Oświaty Pozaszkolnej 'w tymże Ministerstwie. Osiągnięcia 
nasze zawdzięczaliśmy w dużej mierze jednostkom, zwłaszcza dyrektorom 
bibliotek. Polityką biblioteczną zajmował się Zarząd Związku  
Bibliotekarzy Polskich, a następnie — od listopada 1926 r. — Rada ZBP. 
Jest rzeczą znamienną, że członkowie ZBP wykazywali inicjatywę 
i prężność, ale prace te były utrudniane w dużej mierze przez brak  
ujednolicenia organizacyjnego bibliotek. Sprawa zmienife się-rra korzyść w 
1. 1927-J1939. Walka o ustawę biblioteczną skończyła się wprawdzie  
niepowodzeniem, ale dała podstawy do pracy w~tym kierunku w Polsce 
Ludowej. 
Osiągnięcia bibliotekarstwa polskiego w okresie międzywojennym  
zostały w dużej mierze zniweczone w czasie II wojny-światowej. W Polsce 
Ludowej trzeba było rozpocząć niemal od podstaw". Po dewastacjach  
okupacji hitlerowskiej przystąpiono w 1945 r. do wytężonej działalności nad 
odbudową bibliotek i kształceniem młodej kadry bibliotecznej. Straty 
personalne bibliotekarstwa polskiego~"podczas wojny były duże, ale  
pozostali wybitni bibliotekarza z czasu międzywojennego, jak: Jan  
Augustyniak, Aleksander Birkenmajer, Marian Des Loges, Eustachy Gaberle, 
Józef Grycz, Alodia Kawecka-Gryczowa, Helena Hleb-Koszańska, Bogdan 
Horodyski, Antoni Knot, Józef Korpała, Edward Kuntze, Adam Lewak, 
Marian Łodyński, Adam Łysakowski, Jan Muszkowski, Krystyna Reme- 
rowa, Paweł Rybicki, Stefan Vrtel-Wierczyński, Helena Więckowska — 
przystąpili ze wzmożoną energią do pracy. Władze partyjne i  
państwowe doceniały i wspomagały wysiłki bibliotekarzy. Doceniona została rola 
książki i bibliotek w upowszechnianiu kultury i nauki. Dynamiczna  
dążność do kształcenia się wywierała wielki nacisk na program bibliotek,
		

/pb1979z40007_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
395 
na rozwój działalności usługowej bibliotek a zwłaszcza na obsługę  
czytelnika. To sprawiło, że działalności tej nie da się porównać z okresem 
między woj ennym. 
Pierwsze lata Polski Ludowej przyniosły duże osiągnięcia  
organizacyjne. Ustanowiono Naczelną Dyrekcję Bibliotek, powołano do życia 
Państwowy Instytut Książki oraz wydano fundamentalny dekret o  
bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi (17.4.1946), który uznał 
zbiory biblioteczne za narodowe mienie kulturalne, służące całemu  
społeczeństwu. Dzięki niemu utworzono ogólnokrajową sieć bibliotek  
publicznych, rozbudowano sieć bibliotek szkolnych i pedagogicznych, sieć 
bibliotek naukowych ogólnych i specjalnych oraz biblioteki fachowe. 
Specjalne zadania powierzono Bibliotece Narodowej jako centralnej  
bibliotece państwowej. Podsumowaniem tych osiągnięć był imponujący 
wynik rejestracji bibliotek publicznych z 1948 r. 
W następnych latach na czoło wysunęły się zagadnienia  
upowszechniania kultury i czytelnictwa. Duże znaczenie miała zorganizowana przez 
resort w 1951 r. tzw. Konferencja Krynicka. Jej uchwały mówiły o  
konieczności unormowania wyposażenia i pracy bibliotek oraz włączenia 
budownictwa bibliotecznego do ogólnopaństwowych planów  
inwestycyjnych. Praktycznym rezultatem Konferencji było tworzenie w  
bibliotekach ośrodków informacyjno-bibliograficznych. 
Rok 1951 przyniósł też poważne zmiany organizacyjne, które  
zapoczątkowały istniejącą decentralizację w kierowaniu polityką biblioteczną 
w kraju. Ministerstwo Kultury i Sztuki miało sprawować opiekę nad 
wszystkimi bibliotekami poprzez Departament Bibliotek, ale w praktyce 
ograniczyło się do opieki nad bibliotekami własnego resortu. 
W okresie tym największą aktywność wykazały biblioteki szkół  
wyższych, w dużej mierze dzięki pracom powołanej w 1954 r. przy Radzie 
Głównej Szkolnictwa Wyższego Komisji do Spraw Bibliotek, późniejszej 
Komisji do Spraw Biblietek i Informacji Naukowej. Wyodrębniła się 
i wydoskonaliła sieć bibliotek Polskiej Akademii Nauk. Szerzej  
rozwinęła się współpraca z innymi sieciami bibliotecznymi. 
Brak-ośredka koordynującego sprawy biblioteczne  
w_kraju_zaktywizował Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. Zorganizowane przez SBP 
w 1. 1956, 1968 i 1975 ogólnopolskie zjazdy bibliotekarzy zajmowały się 
tematyką skupiającą zainteresowania całego środowiska  
bibliotekarskiego, a więc zagadnieniem czytelnictwa, organizacji bibliotek, specjalizacji, 
informacji naukowej i współpracy międzybibliotecznej oraz  
modernizacji bibliotek. 
Widocznym skutkiem współpracy Zarządu Głównego SBP z  
Ministerstwem Kultury i Sztuki oraz z _bibliotekami innych resortów było 
przygotowanie Ustawy o bibliotekach z dn. 9.4.1968. Ustawa przyczyniła 
się do usunięcia luk w dotychczasowym ustawodawstwie bibliotecznym. 
Stały wzrost czytelnictwa jest zjawiskiem pozytywnym, ale biblioteki
		

/pb1979z40008_0001.djvu

			396 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
opanowują z trudem obsługę wzrastającej liczby czytelników. W  
szkołach wyższych podwyższenie limitów przyjęć, tworzenie nowych  
kierunków, wzrost kadry naukowej nakładają na biblioteki zwiększone  
zadania. Wzrosła też liczba szkół wyższych. Tymczasem nastąpiło opóźnienie 
w zakresie inwestycji bibliotecznych, nie. nadążamy też z mechanizacją 
i automatyzacją w bibliotekach. Rozwój bibliotek stworzył  
zapotrzebowanie na wykwalifikowaną kadrę pracowników. W ostatnich latach  
może w zbyt szybkim tempie powstawały instytuty i zakłady  
bibliotekoznawstwa i informacji naukowej; odczuwa się bowiem brak wyżej  
kwalifikowanej kadry naukowo-dydaktycznej w zakresie bibliotekoznawstwa 
i informacji naukowej. 
Trudności dotyczące polityki bibliotecznej są spowodowane brakiem 
centralnej komórki administracyjnej i postępującą decentralizacją w  
zarządzaniu bibliotekami. Reforma administracyjna z 1975 r. stworzyła 
pewne trudności w pracy bibliotek publicznych na szczeblu dawnych 
powiatów. 
Warunki bytowe bibliotekarzy ulegały stopniowej poprawie. M.in.  
bibliotekarze dyplomowani w szkołach wyższych i w Polskiej Akademii 
Nauk zostali objęci w 1972 r. Kartą praw i obowiązków nauczyciela. 
Zasadnicza poprawa bytowa nastąpiła w 1974 r. Na warsztacie znajduje 
się jeszcze zagadnienie specjalizacji bibliotek, zainicjowane artykułem 
Edwarda Kuntzego na łamach Przeglądu Bibliotecznego w 1937 r.1, 
a obecnie zbliżające się do rozwiązania. 
Informacja naukowa w bibliotekach, początkowo związana z  
udostępnianiem zbiorów, w ciągu ostatnich 60 lat usamodzielniła się; powstały 
oddzielne ośrodki, działy czy oddziały o stale rosnącym zakresie  
działania. Punktem zwrotnym była uchwała nr 35 Rady Ministrów z 1971 r. 
w sprawie rozwoju informacji. Nad jej realizacją czuwa ośrodek  
koordynacyjny w postaci Centrum INTE przy ministrze nauki, szkolnictwa 
wyższego i techniki. 
Na podkreślenie zasługuje rozwój Biblioteki Narodowej. Byłem w 
okresie międzywojennym świadkiem dyskusji o zadaniach Biblioteki 
Narodowej i świadkiem stałego i systematycznego rozwoju tej instytucji 
mimo ciężkich warunków lokalowych. Na rozwój jej miałem też możność 
patrzeć jako długoletni członek Rady Naukowej Biblioteki. Najbardziej 
palącym zagadnieniem była budowa gmachu tak w okresie  
międzywojennym, jak i w Polsce Ludowej, obecnie szczęśliwie realizowana. 
Wspominając o budownictwie bibliotecznym na pierwszym miejscu 
wymienię piękny gmach Biblioteki Jagiellońskiej, budowany w ostatnich 
latach przed II wojną światową, a rozbudowany w 19#3 r. Drugim  
gmachem budowanym w okresie międzywojennym była Miejska Biblioteka 
Publiczna w Łodzi. Po wojnie poświęcono dużo uwagi sprawie budownic- 
> E. Kuntze: Kilka uwag o specjalizacji bibliotek, „Prz. Btbltot." 1937 R. 11 z. 2 8. 69-76. 
Zob. też doniesienie na s. 423.
		

/pb1979z40009_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
397 
twa bibliotecznego, co znalazło odbicie także w piśmiennictwie.  
Wybitnym znawcą tego zagadnienia był zmarły w 1978 r. Władysław Piasecki. 
Z okresu powojennego mamy nowe gmachy: Biblioteki Uniwersyteckiej 
w Łodzi, Biblioteki Międzyuczelnianej i Biblioteki KUL w Lublinie,  
Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, Biblioteki Akademii  
Górniczo-Hutniczej w Krakowie, Biblioteki Miejskiej im. Kopernika w Toruniu,  
Biblioteki Wojewódzkiej w Zielonej Górze, nie wymieniając już innych  
nowych gmachów mniejszych bibliotek publicznych. Rozbudowano też  
szereg innych bibliotek z Biblioteką Publiczną m.st. Warszawy na czele. 
Przegląd Biblioteczny — Od początku łączył Pan działalność  
zawodową z bardzo czynną działalnością społeczną, najpierw w Związku  
Bibliotekarzy Polskich a następnie w Stowarzyszeniu Bibliotekarzy  
Polskich, pełniąc szereg ważnych funkcji, do funkcji przewodniczącego  
Zarządu Głównego SBP włącznie. Jak obecnie, z pewnego już dystansu, 
ocenia Pan Profesor działalność Związku i Stowarzyszenia, a w  
szczególności starania o ustawę biblioteczną w okresie międzywojennym,  
doprowadzenie do wydania dekretu o bibliotekach i opiece nad zbiorami  
bibliotecznymi w 1946 r. oraz aktu normatywnego o najwyższej randze, tj. 
Ustawy o bibliotekach z dn. 9 kwietnia 1968 r.? 
I dodatkowe pytanie, czy ustawa spełniła nadzieje i oczekiwania 
środowisk bibliotekarskich? 
Jan Baumgart — Działalność zawodową bibliotekarską łączyłem od 
samego początku z działalnością społeczną. Z pewnego już dystansu  
oceniałem działalność Związku Bibliotekarzy Polskich i Stowarzyszenia  
Bibliotekarzy Polskich w referacie wygłoszonym na uroczystym zebraniu 
w 1957 r. poświęconym 40-leciu organizacji2 oraz w obszernej pracy 
o 50-leciu SBP (1917-1967), która ukaże się w mojej książce pt.  
„Bibliotekarstwo. Biblioteki. Bibliotekarze". 
Moja ocena działalności Związku i Stowarzyszenia jest pozytywna. 
Nie wyobrażam sobie pracy bibliotek w okresie międzywojennym bez 
udziału ^ZBTrPrżypornnę; że-wewczas istniała jedynie Sekcja  
Piśmiennictwa, Bibliotek i Archiwów w Ministerstwie WRiOP. Przez pewien 
okres działał Wydział Bibliotek, który zlikwidowano w 1928 r. Starania 
o jego przywrócenie nie odniosły skutku. Jedynie od 1926 r. istniała  
Rada ZBP, którą ówczesny naczelnik Wydziału Bibliotek Stefan Demby 
na II Zjeździe bibliofilów w Warszawie nazwał swym organem  
doradczym i opiniodawczym. Z satysfakcją należy podkreślić stałe  
uczestnictwo reprezentantów Ministerstwa WRiOP radcy dra Józefa Grycza 
oraz wizytatora ministerialnego Józefa Janiczka na posiedzeniach Rady 
ZBP do 1939 r. 
» J. Baumgart: Rzut oka na dzieje Stowarzyszenia Bibliotekarzy polrictch. „Pm. Biblłot." 
1957 R. 25 z. 4 S. 292-324.
		

/pb1979z40010_0001.djvu

			398 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
W okresie 1926/27-1939 „zorganizowanego współdziałania" Rada ZBP 
systematycznie kierowała całokształtem działalności Związku (kadencje 
Edwarda Kuntzego i Stefana Wierczyńskiego). Od 1927 r. zaczął  
wychodzić nasz organ — Przegląd Biblioteczny^ rejestrujący—przejawy  
działalności Związku. Odbiciem prac i życia ZBP były starannie  
przygotowywane zjazdy bibliotekarzy. Największym powodzeniem cieszył się 
IV Zjazd bibliotekarzy polskich w Warszawie (31.5.-2.6.1936).  
Uczestniczyło w nim 519 osób. Zjazdy zaktywizowały również akcję  
wydawniczą. Niektóre koła ZBP poświęcały jef szczególnie dużo uwagir~Do nich 
należało przede wszystkim Koło Krakowskie (seria Prace Biblioteczne 
Krakowskiego Koła Związku Bibliotekarzy Polskich). 
W organizacji bibliotekarstwa oświatowego dominującym  
zagadnieniem była sprawa ustawy bibliotecznej, ciągnąca-sTę-przez wszystkie 
lata istnienia ZBP. Pierwszy projekt ustawy powstał w 1921 r. Od 
1926 r. ZBP wzmógł swe starania na tym polu; Koło Warszawskie  
opracowało nawet projekt ustawy bibliotecznej (1927). W 1936 r. IV Zjazd 
bibliotekarzy polskich poświęcił tej zasadniczej sprawie wiele uwagi. 
W 1937 r. urządzono specjalną konferencję na ten temat. Wszystkie  
wysiłki i starania nie dały jednak rezultatu w okresie przedwojennym; 
największą przeszkodę stanowiły kwestie finansowe i polityczne. 
W działalności ZBP należy podkreślić^zasługi Poradni Bibliotecznej 
w Warszawie, pracującej owocnie przez pełnych 10 lat (1929-1939) pod 
kierunkiem Wandy Dąbrowskiej. Działalność Poradni była  
wszechstronna, szczególnie na odcinku bibliotek publicznych. Wystarczy wskazać na 
jej akcję wydawniczą. Poradnia zdołała przetrwać jako prywatna  
instytucja okupację niemiecką; uległa całkowitemu zniszczeniu w okresie  
Powstania Warszawskiego. 
W początkowym okresie Związek Bibliotekarzy Polskich zawdzięczał 
swe największe osiągnięcia przede wszystkim pierwszym  
przewodniczącym: Ignacemu Tadeuszowi Baranowskiemu, Mieczysławowi Rulikow- 
skiemu, Zygmuntowi Batowskiemu, Janowi Muszkowskiemu, Faustyno- 
wi Czerwijowskiemu. W drugiej fazie w kadencjach Rady ZBP wielkie 
zasługi mieli jej ówcześni przewodniczący: Edward Kuntze, Stefan Wier- 
czyński, Adam Łysakowski oraz zastępcy: Jan Muszkowski, Marian Ło- 
dyński i Jan Niezgoda a także inni wybitni, aktywni bibliotekarze. 
Co cechowało bibliotekarzy w okresie międzywojennym? Zapał,  
ambicja przynależności do ZBP i w miarę możliwości czynny udział w  
różnych pracach. Jedynie w 1. 1931-1933 istniejący kryzys gospodarczy w 
kraju spowodował zmniejszenie się liczby członków Związku. 
Zanim przystąpię do omówienia spraw związkowych w Polsce  
Ludowej, przedstawię przygotowania do odbudowy—żyćiiT bibliotek. Już w 
czasie okupacji, szczególnie w 1. 1943-1944 w pracach planowanych na 
okres powojenny i prowadzonych przede wszystkim pod kierunkiem 
J Grycza ustalono wytyczne m.in. przyszłej ustawy bibliotecznej, pla-
		

/pb1979z40011_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
399 
nu sieci bibliotecznej, organizacji naczelnych władz bibliotecznych,  
organizacji szkolenia "bibliotekarzy, akcji rewindykacyjnej, rewizji przepisów 
katalogowania alfabetycznego. O projekcie ustawy o bibliotekach  
myślano już w rządzie lubelskim w 1944 r. Na realne tory weszła ta sprawa 
w Warszawie, gdy w Ministerstwie Oświaty Józefowi Gryczowi  
powierzono pieczę nad sprawami bibliotecznymi. Początkowo napotykano na 
trudności finansowe, ale interwencja u premiera Edwarda  
Osóbki-Morawskiego przeważyła szale na korzyść projektu. Zasługa w tym dyrektora 
departamentu Min. Oświaty Haliny Kuczkowskiej. Doszło więc do  
wydania Dekretu o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi 
(17.4.1946). Jest to pierwszy akt prawny o wielkim znaczeniu,  
określający _zakres_opieki państwa nad wszystkimi bibliotekami i zbiorami bi- 
bliotecznymiTNaczelny nadzór-! opiekę nad-ttimi-£teJcret powierzał  
Ministerstwu Oświaty, które wykonywało tę funkcję poprzez Naczelną  
Dyrekcję Bibliotek, stanowiącą jeden z departamentów Ministerstwa  
Oświaty. Uprawnienia te zostały przekazane na mocy ustawy z dnia 31.10.1951 
ministrowi kultury i sztuki. Opiekę nad bibliotekami sprawował odtąd ' 
Centralny Zarząd Bibliotek, przekształcony w 1957 r. w Departament 
Bibliotek, w 1958 r. w Departament Pracy Kulturalno-Oświatowej i  
Bibliotek, przemianowany w 1976 r. na Departament Bibliotek, Domów 
Kultury i Działalności Społeczno-Kulturalnej. 
I W Polsce Ludowej Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich 
(1945-1953) a od r. 1953 Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich w pełni 
I włączały się w całokształt spraw bibliotecznych. W nowych warunkach 
-ustrojowych Polska Ludowa, stwarzając podstawy ustawodawcze dla 
rozwoju bibliotekarstwa polskiego i kultury narodowej, rozwiązała  
problem bibliotek publicznych. Wskutek zasadniczej zmiany w strukturze 
organizacyjnej centralnej i terenowej administracji państwowej, a także 
wskutek rozwoju bibliotek, ich decentralizacji oraz powstania jednostek 
nowego typu — bibliotek fachowych, przepisy dekretu o bibliotekach 
już nie wystarczały. Zrodziła_sięji^ieba_oJa^lenia_jieffiyjch zasad  
koordynowania rozwoju bibliotek różnych typów w ogólnokrajowej sieci 
bibliotecznej. -—_^____^ 
W okresie tym Zarząd Główny SBP włączał się w rozwiązywanie 
tych problemów, zdobywając sobie poważny autorytet u władz  
państwowych jako reprezentant interesów bibliotekarzy. Ważnym wydarzeniem 
było zorganizowanie Ogólnopolskiego zjazdu bibliotekarzy i  
Ogólnokrajowej narady bibliografów (TePI972.1956). W uchwałach Zjazdu  
podkreślono konieczność powołania centralnej komórki koordynującej politykę 
biblioteczną w państwie. Ze sprawą tą związane były liczne zagadnienia, 
rozważane na różnych posiedzeniach ministerialnych i SBP. Zdaniem 
Stowarzyszenia utworzony Centralny Zarząd Bibliotek {zmieniał nazwy 
w ramach Departamentu) nie kierował całością spraw bibliotecznych  
stosownie do ustaleń ustawy z dn. 31.10.1951, lecz ograniczał się do opieki
		

/pb1979z40012_0001.djvu

			400 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
nad siecią bibliotek publicznych oraz Biblioteką Narodową. W ramach 
decentralizacji zarządzania bibliotekami zaistniała wielotorowość różnych 
przedsięwzięć, nie zawsze koordynowana przez Ministerstwo Kultury 
i Sztuki. Działalność Zarządu Głównego SBP miała na celu choć w części 
łagodzić brak ośrodka koordynacyjnego. W tym czasie przewodniczący 
Zarządu Głównego SBP Bogdan Horodyski (1957-1965) umieścił w  
programie prac Stowarzyszenia wiele spraw zawodowych a również sprawę 
utworzenia organu koordynującego politykę biblioteczną. 
W latach tych dojrzewało opracowanie nowego projektu ustawy o  
bibliotekach, w których^to^pTacacfTwzięło żywy udział SBP. Należałem do 
grupy bibliotekarzy przygotowujących projekt pod przewodnictwem 
Bogdana Horodyskiego. Pamiętam liczne posiedzenia i narady na  
różnych szczeblach, także w Ministerstwie Kultury i Sztuki i w Komisji 
Sejmowej Kultury oraz Nauki. Współpraca z Ministerstwem Kultury 
i Sztuki przyczyniła się do większego zbliżenia poszczególnych sieci  
bibliotecznych. 
Pomyślne zakończenie prac nad projektem ustawy zapowiedział w 
czasie obrad VI Zjazdu bibliotekarzy polskich (12-14.2.1968) minister 
kultury i sztuki Lucjan Motyka. Dnia 9-4.1968 SejmJPolskjej-  
Rzeczypospolitej Ludowej uchwalił ustawę, będącą szczytowym osiągnięciem w 
zakresie ustawodawstwa bibliotecznego, wypełniającym dotychczasowe 
luki i niedostatki. Ustawa określa biblioteki i ich zbiory jako dobro  
narodowe, służące rozwojowi -naiiki, Jmltiiry-i. gospodarki narodowej oraz 
socjalistycznemu wychowaniu społeczeństwa. Zasadnicze znaczenie  
posiada art. 10, na mocy którego powołano P^ńs^affi^R^dgBiblioteczną, 
będącą organem opiniodawc7^iiLJ_d^radczy_m_ ministra kultury i sztuki 
w sprawach bibliotek. Powstanie Państwowej Rady Bibliotecznej  
stanowi realizację wieloletnich postulatów dotyczących potrzeby istnienia 
ośrodka koordynującego i kierującego sprawami bibliotek wszystkich 
sieci. 
Na pytanie, czy ustawa spełniła nadzieje i oczekiwania środowisk  
bibliotekarskich, odpowiadam po 10 latach jej działania twierdząco. W  
zasadniczym zrębie zdała ona egzamin życiowy, chociaż — jak zwykle 
z biegiem czasu — postęp wymaga od władz zwierzchnich zmian aktów 
normatywnych. Z okazji dziesięciolecia ustawy odbyła się konferencja 
naukowa w Łodzi w dn. 6-7 kwietnia 1978 r. na temat stanu i  
perspektyw rozwoju ustawodawstwa bibliotecznego w Polsce. O realizacji  
ustawy mówiła Ewa Pawlikowska na łamach Przeglądu Bibliotecznego3. Od 
siebie dodam, że artykuły 16 i 19 zdezaktualizowały się częściowo  
wskutek zniesienia urzędu przewodniczącego Komitetu Nauki i Techniki oraz 
wobec reformy administracji państwowej z 1975 r. 
Wiele ciekawego materiału dotyczącego różnych zastrzeżeń w związku 
« E. Pawlikowska: O dalszej realizacji ustanoy o bibliotekach to latach 1874-1978. „Prz. 
Biblłot." 1978 R. 46 Z. 4 S. 397-406.
		

/pb1979z40013_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
401 
z realizacją ustawy z dn. 9.4.1968 wniosła dyskusja w redakcji  
Bibliotekarza dn. 21.3.1978. Charakterystyczne jest, że wracamy ciągle do  
postulatu powołania ośrodka koordynującego politykę biblioteczną i mamy 
pretensje do mało sprawnego działania Departamentu Bibliotek.  
Popieram tu głosy Jana Wołosza oraz Jerzego Maja z Biblioteki Narodowej4. 
Na konferencji łódzkiej Edward Paliński omówił działalność  
Państwowej Rady Bibliotecznej w 1. 1969-1977, w której przez kilka lat byłem 
czynny jako przewodniczący Sekcji ds. Zbiorów Bibliotecznych. W  
swojej końcowej wypowiedzi E. Paliński wskazał na potrzebę  
przeprowadzenia pewnych zmian w jej organizacji, m.in. powoływanie składu PRB 
na określone kadencje, gdyż dotychczasowa polityka odwoływania i  
powoływania poszczególnych jej przedstawicieli nie zdaje w pełni  
egzaminu. W pełni popieram ten wniosek. Wołałem o to już znacznie wcześniej, 
będąc czynnym członkiem PRB. 
Na koniec wypowiedzi o działalności SBP chciałbym wyrazić swoją 
troskę o szersze wstępowanie młodej kadry bibliotecznej w szeregi  
Stowarzyszenia, o większą jej aktywność oraz czynny udział w pracach 
organizacji. Jak zauważyłem, młodzi bibliotekarze nie doceniają  
działalności organizacyjnej SBP oraz rangi naszego zawodu. 
Przegląd Biblioteczny — Ma Pan Profesor duże, wieloletnie  
doświadczenie w zakresie szkolenia bibliotekarzy. W latach 1945-1946 brał Pan 
udział w organizowaniu kursów bibliotekarskich w Poznaniu, Kórniku, 
Krakowie i Wrocławiu. Wykładał Pan na nich bibliografię i  
bibliotekarstwo, przyczyniając się do odbudowy kadr dla bibliotek naukowych. Od 
1962 r. działał Pan Profesor w Państwowej Komisji Egzaminacyjnej dla 
Bibliotekarzy Dyplomowanych jako zastępca przewodniczącego a  
następnie przewodniczący. W 1970 r. doprowadził Pan Profesor do  
uruchomienia Międzywydziałowego Studium Bibliotekoznawstwa UJ, a następnie 
przyczynił się Pan walnie do powołania w 1974 r. na UJ pełnych  
stacjonarnych i zaocznych studiów w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji 
naukowej. W związku z tym co może Pan Profesor powiedzieć o  
przemianach, jakie zaszły w kształceniu bibliotekarzy w okresie  
międzywojennym oraz w okresie Polski Ludowej i jak ocenia Pan obecne  
programy kształcenia bibliotekarzy w ośrodkach akademickich? 
Jan Baumgart — Kształcenie i szkolenie bibliotekarzy jest problemem 
zasadniczym dla pracy w bibliotekach i dla ich rozwoju. O przemianach, 
jakie zaszły w kształceniu bibliotekarzy w okresie międzywojennym oraz 
w okresie Polski Ludowej, można w skrócie powiedzieć, co następuje. 
Cechą wspólną obydwu okresów^est-or^nizowanieJcursów po obydwóch 
wojnach światowych. Było to nieodzowne. Inicjatywa należała do dyrek- 
* J. Maj: [Wypowiedź podczas dyskusji nt. Dziesięciolecia ustawy o bibliotekach]  
„Bibliotekarz" 1978 R. 45 nr 3 S. 68-69.
		

/pb1979z40014_0001.djvu

			402 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
torów bibliotek. Kursy organizowano w 1. 1919-1921 i 1945-1948.  
Oczywiście, po II wojnie światowej liczba zarówno kursów, jak i uczestników 
była nieproporcjonalnie wyższa. Opanowanie technologii bibliotecznej w 
okresie międzywojennym było mniej trudne niż obecnie wobec  
wzmożonego rozwoju i rozrostu bibliotek. W okresie międzywojennym kursy 
organizowano sporadycznie, szczególnie w 1. 1927-1937, i to tylko w 
większych ośrodkach: w Warszawie, Krakowie, Łodzi i Wilnie. Nie miał. 
ich Lwów i Poznań. 
W Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu w przeciwieństwie do 
pierwszego dyrektora Edwarda Kuntzego, który zorganizował dwa  
kursy dla bibliotekarzy, następny dyrektor Stefan Wierczyński nie  
przywiązywał większej wagi do kursowego szkolenia zawodowego. Uważał, 
że rzeczą kandydata jest samodzielne kształcenie się łącznie z  
przygotowaniem się do egzaminu państwowego. Toteż w ciągu dziesięciolecia  
swojej dyrektury (1927-1937) nie zorganizował żadnego kursu  
szkoleniowego. Należę właśnie do tej kategorii osób, które w tym okresie, w lutym 
1935 r., przystąpiły do egzaminu państwowego. Kandydaci rozpoczynali 
pracę w bibliotece z różnym przygotowaniem; najczęściej byli to  
historycy i poloniści. Dyrekcja pilnowała tylko dwóch rzeczy: wszyscy  
kandydaci musieli przejść praktykę katalogowania alfabetycznego oraz 
praktykę w tym dziale, do którego byli przydzieleni. Do normalnej  
praktyki we wszystkich działach przystąpiono dopiero na moją prośbę.  
Dyrektor przydzielał też kandydatom referaty do opracowania z zakresu 
bieżącej działalności biblioteki. Reszta należała do przygotowujących się 
do egzaminu, m.in. zapoznanie się z całością pracy w bibliotece, z  
księgozbiorem podręcznym oraz z literaturą przedmiotu w zakresie księgo- 
znawstwa, bibliotekoznawstwa, bibliografii, historii bibliotek, prawa 
administracyjnego. Metoda ta miała także swoje dobre strony.  
Wymagała więcej samodzielności. Zaś kandydaci udający się na państwowy 
egzamin bibliotekarski musieli najpierw złożyć egzamin u dyrektora 
biblioteki. 
Inicjatorem dokształcania w Poznaniu był Adam Łysakowski; dla 
specjalnej akcji katalogowania bibliotek seminaryjnych i zakładowych 
Uniwersytetu Poznańskiego zorganizował w 1929 r. kurs, którego  
wynikiem była kilkuletnia praca nad Centralnym Katalogiem Bibliotek  
Seminaryjnych i Zakładowych Uniwersytetu. 
Charakter dokształcający miał Ogólnopolski wakacyjny kurs  
bibliotekarski ZBP (kierownik: Adam Łysakowski) w Werkach pod Wilnem 
w dn. 3-24 lipca 1928 r., który odznaczał się wysokim poziomem. Byłem 
uczestnikiem tego kursu. 
Na uwagę zasługują też kursy zorganizowane przez Poradnię  
Biblioteczną Warszawskiego Koła ZBP~oraz kursy Towarzystwa Szkoły  
Ludowej (TSL) w Krakowie i Towarzystwa Czytelń Ludowych (TCL) w  
Poznaniu.
		

/pb1979z40015_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
403 
W Polsce międzywojennej kształcenie na poziomie akademickim  
przyszłych pracowników bibliotek oświatowych prowadziła prof. Helena  
Radlińska w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie na Studium Pracy 
Społeczno-Oświatowej. Pod kierunkiem dyrektora Faustyna Czerwijow- 
skiego działała w 1. 1929-1939 Szkoła Bibliotekarska przy Bibliotece  
Publicznej m. st. Warszawy. Tamże prowadzony był również pomaturalny 
roczny kurs przygotowujący pracowników dla bibliotek publicznych. 
Od pierwszych dni Polski Ludowej, obok zabezpieczania zbiorów, 
najważniejszą sprawą było zdobywanie kadr bibliotecznych. W tym celu 
organizowano wspomniane już kursy bibliotekarskie w 1. 1945-1948. 
Kształceniem-! dokształcaniem zajęły się Ministerstwa Oświaty i  
Szkolnictwa Wyższego łącznie—ze Związkiem Bibliotekarzy i Archiwistów 
Polskich, a od 1953 r. SBP. Czynnie włączyły się do tych prac wielkie 
biblioteki naukowe oraz Ośrodek Bibliografii i Dokumentacji PAN5.  
Zainteresowanie problemem kształcenia i dokształcania było znacznie  
żywsze niż w okresie międzywojennym. Licznie uczestniczono w kursach 
różnych typów. Organizowano praktyki międzybiblioteczne w resortach 
szkół wyższych oraz w sieci bibliotek Polskiej Akademii Nauk. Pod  
kierunkiem prof. Alodii Gryczowej odbyły się kursy dla pracowników w 
zakresie badań nad dawną książką, pod kierunkiem prof. Aleksandra 
Birkenmajera — ogólnopolski kurs rękopiśmienniczy w Bibliotece  
Jagiellońskiej, a pod kierunkiem prof. Mariana Łodyńskiego zorganizowano 
w Warszawie kursy kartograficzne. Organizowano też kursy dla  
określonych zagadnień, jak katalogowanie alfabetyczne, klasyfikacja,  
konserwacja zbiorów bibliotecznych. Dodać należy, że poszczególne osoby brały 
udział w kursach zagranicznych w Birmingham, w Londynie, Moskwie 
i Leningradzie. 
Ze wszystkich form szkolenia i dokształcania najważniejsze było 
kształcenie bibliotekarzy na poziomie akademickim: od 1945 r. na  
Uniwersytecie Łódzkim pod kierunkiem prof. Jana Muszkowskiego, a od 
1953 r. — prof. Heleny Więckowskiej. 
W latach 1947-1951 istniały także studia w zakresie bibliotekarstwa 
na Wydziale Społeczno-Oświatowym Wyższej Szkoły Nauk Społecznych 
w Krakowie. Byłem tam wykładowcą w 1. 1949-1951. W latach 1951-1953 
kształcenie bibliotekarzy na uniwersytetach prowadzono na wydziałach 
filologicznych i historycznych w ramach specjalizacji. Studium takie 
miało swoje zalety. Systemu tego nie kontynuowano jednak w r. akad. 
1953/54. Pomyślano już wtedy o normalnych studiach dziennych.  
Utworzono je na Uniwersytecie Warszawskim w r. 1951 (Aleksander Birken- 
majer) i na Uniwersytecie Wrocławskim w 1956 r. (Antoni Knot),  
najpierw zaoczne, a potem dzienne. Obecnie kształci się bibliotekarzy na 
wszystkich uniwersytetach i w niektórych wyższych szkołach  
pedagogicznych. 
« Późniejsze nazwy: Ośrodek Dokumentacji i informacji Naukowej PAN, od 1975 r.  
Ośrodek Informacji Naukowej PAN.
		

/pb1979z40016_0001.djvu

			404 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
Na poziomie średnim i półwyższym odbywa się kształcenie w  
Państwowym Ośrodku Kształcenia Bibliotekarzy w Jarocinie oraz na Kursie 
Korespondencyjnym w Warszawie, obecnie w Centrum Ustawicznego 
Kształcenia Bibliotekarzy. 
W latach 1952-1957 powstały licea bibliotekarskie. W 1960 r.  
zorganizowano w Łodzi i we Wrocławiu Państwowe Dwuletnie Studium Pracy 
Kulturalno-Oświatowej i Bibliotek. 
W latach 1952-1959 Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego  
zorganizowało praktyki międzybiblioteczne I i II stopnia dla czynnych  
pracowników bibliotecznych mających wykształcenie wyższe w jakiejkolwiek 
dziedzinie. Odbywały się one w wielkich bibliotekach naukowych i  
trwały po 30 dni. Po wprowadzeniu kategorii bibliotekarzy dyplomowanych 
w 1960 r. wprowadzone zcstały dla tej grupy, a także dla pracowników 
dokumentacji i informacji naukowej egzaminy państwowe. 
Problem pozyskania do zawodu bibliotekarskiego specjalistów innych 
zawodów rozwiązywały studia międzywydziałowe i podyplomowe.  
Prowadzono je w Poznaniu od 1967,~ w fcodzi~od 1960J w .Krakowie od 
1970 r. a trwały do 1975 r. W praktyce występowały pewne trudności 
w terminowym ich kończeniu z powodu nawału materiału do  
egzaminów zarówno z kierunku zasadniczego, jak i dodatkowej specjalizacji 
bibliotekarskiej. 
Charakter stałego dokształcania bibliotekarzy miały kursy  
organizowane przez SBP i wielkie biblioteki naukowe: kursy specjalistyczne, 
kursokonferencje i zebrania dyskusyjne na różne tematy. 
Rozwój wiedzy bibliotekoznawczej doprowadził do powstania wielu 
specjalizacji i wymaga bibliotekarzy-naukowców. Rozwijanie i  
pogłębianie dziedzin bibliotekoznawstwa znajduje odbicie w literaturze  
przedmiotu. Kształcenie bibliotekarzy jest przedmiotem żywej dyskusji.  
Przeważa dążenie do zmodernizowania programu i metod dydaktycznych oraz 
lepszego dostosowania kształcenia bibliotekarzy na wszystkich szczeblach 
dc potrzeb współczesnej biblioteki zmechanizowanej i częściowo  
zautomatyzowanej. Oceniam pozytywnie obecne programy w dwóch  
wariantach (humanistycznym i matematycznym). Wyrażam życzenie niezbyt 
częstego ich zmieniania. Kształćmy, kandydatów według określonego  
programu przez czas dłuższy. Dopiero dłuższe doświadczenia upoważniają 
do wprowadzania zmian. 
Przegląd Biblioteczny — Był Pan przez 19 lat (1955-1974)  
dyrektorem, a wcześniej w 1. 1948-1955 zastępcą dyrektora jednej z  
najświetniejszych polskich książnic, najstarszej w Polsce biblioteki  
uniwersyteckiej — Biblioteki Jagiellońskiej. Zasługą Pana jako dyrektora był 
dynamiczny i wszechstronny rozwój Biblioteki Jagiellońskiej  
wyrażający się m.in. w rozszerzeniu struktury organizacyjnej, którą należało  
dostosować do nowych potrzeb, w rozbudowie gmachu (1963), wzroście
		

/pb1979z40017_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
405 
dopływu naukowej literatury zagranicznej, a także w otrzymaniu  
drugiego egzemplarza obowiązkowego wydawnictw polskich, wreszcie w 
zawsze wielkiej dbałości o kształcenie personelu bibliotecznego.  
Tymczasem nowożytne dzieje Biblioteki Jagiellońskiej czekają na swojego 
lub raczej swoich historiografów. Zważywszy, że tom pierwszy Historii 
Biblioteki Jagiellońskiej w opracowaniu Jerzego Zatheya, Anny Lewic- 
kiej-Kamińskiej i Leszka Hajdukiewicza (wyd. 1966) obejmuje okres 
1364-1775, pozostaje do opracowania ostatnie ćwierć wieku XVIII, cały 
wiek XIX i prawie 80 lat wieku XX. Co Pan Profesor — również jako 
historyk — sądzi o potrzebie i możliwości kontynuowania pracy  
badawczej nad dawniejszą i najnowszą historią Biblioteki Jagiellońskiej i czy 
sam Pan Profesor w tych pracach uczestniczy? 
Jan Baumgart — Poruszona sprawa opracowania dziejów Biblioteki 
Jagiellońskiej łączy się z jubileuszem 600-lecia Uniwersytetu  
Jagiellońskiego w 1964 r. Fakt ten uzasadnia dobór tematyki naukowej  
związanej z dziejami Uniwersytetu. Dyrekcja Biblioteki wzięła pod uwagę  
potrzebę opracowania historii Biblioteki Jagiellońskiej, zestawienia  
bibliografii przedmiotowej Biblioteki oraz prac nad dokumentacją zbiorowi 
własnych. Przy pracach nad historią BJ natrafiono na poważne  
trudności wynikające ze specyfiki poszczególnych okresów, rozległości  
niezbędnych badań źródłowych, z braku częściowych opracowań dla wielu 
okresów oraz z różnorodności materiałów źródłowych. Prace  
przygotowawcze do jubileuszu, organizacja wystawy „Uniwersytet Jagielloński 
1364-1964" przy równoczesnych trudnościach związanych z  
przeprowadzaną rozbudową Biblioteki ograniczyły planowane wydawnictwo.  
Pracowano wtedy ze wzmożoną siłą dla przygotowania publikacji  
jubileuszowych, opracowywanych przez naukowców Uniwersytetu  
Jagiellońskiego. Zwiększone było czytelnictwo i działalność związana z  
organizacją jubileuszu. 
Zaplanowana praca nad dziejami Biblioteki Jagiellońskiej miała  
zobrazować ich całokształt w 1. 1364-1964. Całość podzielono na okresy, 
z których trzy pierwsze tj. lata 1364-1775, weszły do tomu 1, a dwa 
drugie miały wejść do tomu 2 (1775-1868 w opracowaniu Zofii  
Ciechanowskiej i 1868-1964 — Jana Baumgarta). J. Zathey, A. Lewicka-Ka- 
mińska i L. Hajdukiewicz chlubnie wywiązali się ze swego obowiązku, 
natomiast obydwoje autorzy tomu 2, zajęci wzmożonymi obowiązkami 
dyrekcji Biblioteki nie zdołali zebrać źródeł i przygotować opracowania. 
Zgromadzone przez Z. Ciechanowską źródłowe materiały zostały po jej 
śmierci złożone w Oddziale Rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej. W moim 
zakresie zebrałem materiały obejmujące okres dyrekcji Karola  
Estreichera, częściowo — Fryderyka Papee, lata dyrekcji Edwarda Kuntzego 
oraz Aleksandra Birkenmajera. Czeka mnie więc uzupełnienie  
materiałów źródłowych z Archiwum UJ dla okresu dyrektury F. Papee.
		

/pb1979z40018_0001.djvu

			406 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
Z przygotowanych materiałów źródłowych opublikowałem dwie  
rozprawy: Karol Estreicher jako bibliotekarz6, Zagadnienia budownictwa 
bibliotecznego na przykładzie Biblioteki Jagiellońskiej7, dwa artykuły 
okolicznościowe: Biblioteka Jagiellońska. Przeszłość i teraźniejszość8 
i The Jagellonian Library. Past and present9. Przygotowałem jako  
komisarz wystawę: Uniwersytet Jagielloński w dokumencie i książce 1364- 
-1964. Kraków 1965 (w maszynopisie). Opracowałem rozprawy:  
Aleksander Birkenmajer jako dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu 
i Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie10 oraz Edward Kuntze jako  
bibliotekarz11. 
Czekają mnie jeszcze prace źródłowe. Trudno przewidzieć, czy  
starczy mi sił do opracowania syntezy historycznej powierzonego mi okresu 
1868-1964. Nie ma dotąd następcy autora po Z. Ciechanowskiej do  
okresu 1775-1868. Problem ten musi rozwiązać Dyrekcja Biblioteki  
Jagiellońskiej. 
Przegląd Biblioteczny — Jest tyle dziedzin działalności zawodowej — 
teoretycznej i praktycznej, w których Pan Profesor uczestniczył i  
uczestniczy nadal, że pytania można by mnożyć. Interesuje nas na przykład 
sprawa niemałej wagi — informowanie zagranicy o naszym dorobku  
naukowym — w tym wypadku w zakresie nauk historycznych. Jako  
bibliograf historii polskiej i założyciel bieżącej Bibliografii Historii Polskiej 
opracowywał Pan również polskie piśmiennictwo historyczne dla  
międzynarodowej bibliografii historycznej International Bibliography oj Histo- 
rical Sciences już od 1947 r. Czy obecnie praca ta jest kontynuowana 
i czy dane dotyczące Polski są przekazywane do wymienionego  
wydawnictwa bibliograficznego? 
Jan Baumgart — Pytanie dotyczy działalności bibliograficznej w  
zakresie nauk historycznych. W 1947 r. otrzymałem od prof. Władysława 
Konopczyńskiego, jako przewodniczącego Komisji Historycznej Polskiej 
Akademii Umiejętności zaproszenie do przygotowania referatu na temat 
„Polska bibliografia historyczna", który wygłosiłem na Konferencji  
instytucji i towarzystw naukowych uprawiających badania historyczne, 
dn. 26.10.1947 w Krakowie12. Zadaniem moim było przedstawić  
dotychczasowy rozwój polskiej bibliografii historycznej, jej stan ówczesny i  
zadania na przyszłość. Poruszyłem też sprawę udziału Polski w bibliografii 
specjalnej międzynarodowej, a mianowicie w publikacji International 
Bibliography of Historical Sciences, wydawanej od 1930 r. przez Comite 
International des Sciences Historiąues, rejestrującej wydawnictwa histo- 
• W: Księga pamiątkowa ku czci Karola Estreichera (1827-1908) Kraków 1964 s. 133-197. 
» „Prz. Bibllot." 1966 R. 34 z. 1/2 s. 15-37. 
« „Blul. Blbl. Jag." 1963 R. 15 nr 1/2 s. 103-112. 
• „Llbrl" 1964 Vol. 14 nr 3 s. 264-283. 
" „Kocz. Blbl." 1969 R. 13 z. 1/2 s. 169-196. 
» „Blul. Blbl. Jag." 1971 R. 21 nr 1/2 s. 5-33. 
" „Prz. Hlst." 1948 R. 38 s.236-254.
		

/pb1979z40019_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
407 
ryczne od 1926 r. począwszy. Wydawnictwo publikuje co roku bieżącą 
międzynarodową bibliografię historyczną; podstawą jej opracowania jest 
materiał bibliograficzny dostarczany przez poszczególne kraje, a więc 
i. przez Polskę. Na ten temat wygłosiłem referat na posiedzeniu Komisji 
Bibliograficznej Polskiego Towarzystwa Historycznego dn. 30 maja 1948 r. 
w Łańcucie. Tezy referatu przyjęto. Powołano mnie na członka Komisji 
Bibliograficznej Comite International des Sciences Historiąues w Paryżu 
i zlecono opracowywanie bibliografii. Dostarczałem więc do zagranicznej 
redakcji materiały w 1. 1947-1973. Obecnie, od 1974 r. prace te  
kontynuuje doc. dr hab. Wiesław Bieńkowski, kierownik Pracowni Informacji 
Naukowej w Instytucie Historii PAN w Krakowie. Informowanie  
zagranicy o naszym dorobku naukowym historycznym jest więc zapewnione. 
Przegląd Biblioteczny — Nie bez powodu nazywa się Pana Profesora 
historiografem Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich. Kilkakrotnie  
wygłaszał Pan odczyty i referaty nt. działalności Stowarzyszenia i jego roli 
w rozwoju bibliotekarstwa polskiego, m.in. na VI Zjeździe bibliotekarzy 
polskich w lutym 1968 r. w Warszawie. Historii SBP poświęcił Pan  
również znaczną część swojej pracy złożonej przed kilku laty do druku pt. 
„Bibliotekarstwo. Biblioteki. Bibliotekarze". Kiedy możemy spodziewać 
się jej na rynku księgarskim? 
Jan Baumgart — Dziejom Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich 
poświęciłem sporo czasu w okresie^ Polski Ludowej. Jego historia wiąże 
się ściśle z rozwojem bibliotekarstwa polskiego. Nie mieliśmy szczęścia 
do sfinalizowania podejmowanych prób opracowania dziejów SBP i jego 
kół czy okręgów. Pierwszą publikacją na temat historii ZBP był artykuł 
Ksawerego Świerkowskiego, który omówił w sposób zwięzły działalność 
Związku w 1. 1917-192713. W dwudziestą rocznicę powstania Związku 
Adam Łysakowski wygłosił referat, przedstawiający działalność  
organizacji w jej drugim dziesięcioleciu 1927-193714. Planowano podjęcie takiej 
pracy na 25-lecie (1942). Wybuch II wojny światowej unicestwił to  
zamierzenie. W czasie okupacji w drugiej połowie 1940 r. Piotr Maślankie- 
wicz przeglądał Archiwum ZBP, ale do opracowania sprawozdania nie 
doszło. Materiały archiwalne uległy prawie kompletnemu zniszczeniu 
w czasie działań wojennych w 1944 r. 
W Polsce Ludowej Zarząd Główny Związku Bibliotekarzy i  
Archiwistów Polskich zlecił mi przygotowanie referatu pt. „Trzydziestolecie 
Związku Bibliotekarzy Polskich", który wygłosiłem na Zjeździe  
delegatów w Toruniu 11 maja 1947 r. Zostałem zobowiązany przez  
przewodniczącego Adama Łysakowskiego do opracowania wyczerpującej historii 
Związku w okresie 1917-1947. Jednakże druga próba historycznego uję- 
« Związek Bibliotekarzy Polskich. „Prz. Bibliot." 1927 R. 1 s. 184-187. 
" A. Łysakowski: Dwudziestolecie Związku Bibliotekarzy Polskich. „Prz. Bibliot." 1937 
R. 11 z. 4 s. 257-278. 
2 —: Przegląd Biblioteczny 4/79
		

/pb1979z40020_0001.djvu

			408 
■WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLŚKIEĆÓ 
cia działalności Zarządu oraz poszczególnych kół pod moją redakcją nie 
powiodła się. Nie doszło do opublikowania zebranych materiałów, gdyż 
spośród 19 autorów z poszczególnych kół czterech nie wywiązało się 
z przyjętych zobowiązań. Niedojście do skutku w 1949 r. V Zjazdu  
bibliotekarzy polskich ponownie odłożyło sprawę. W czterdziestolecie  
powstania Stowarzyszenia, 10 listopada 1957 r. odbyło się uroczyste  
zebranie, na którym wygłosiłem referat, ujmujący dzieje SBP w tym  
okresie15. Na pięćdziesiątą rocznicę SBP na nowo zaktualizowano  
opracowanie zarysu historycznego organizacji. Zabrakło jednak możliwości  
wystąpienia z odpowiednio obszerną publikacją." Zdążyłem opracować  
rozdziały za okres 1917-1945; nie miałem możliwości opracowania okresu 
Polski Ludowej. Toteż w miejsce zarysu historycznego opublikowano 
z początkiem 1968 r. broszurę informacyjną w języku polskim i  
angielskim pióra Adama Wróblewskiego pt. Stowarzyszenie Bibliotekarzy  
Polskich 1917-1967. Zarys informacji (Warszawa 1968). Wszelkie dane o SBP 
opublikowałem w Słowniku polskich towarzystw naukowych16. 
Obszerny zarys historyczny o SBP w 1. 1917-1967 ukończyłem w 
1974 r. Pracę tę recenzowano w 1. 1974-1975, po czym przygotowałem ją 
do druku w lutym 1978 r. Maszynopis znajduje się w Referacie  
Wydawniczym SBP. Praca ma się ukazać we wspomnianej już publikacji  
mojego autorstwa pt. „Bibliotekarstwo. Biblioteki. Bibliotekarze".  
Tymczasem obchodzono już sześćdziesięciolecie SBP, a opracowanie  
pięćdziesięciolecia dotąd się nie ukazało. Dlatego na pytanie, kiedy możemy się 
spodziewać ukazania się publikacji na rynku księgarskim, nie umiem 
odpowiedzieć. Poinformowano mnie, że weszła ona w stadium produkcji. 
Przegląd Biblioteczny — Ostatnie pytanie dotyczy osobistych planów 
Pana Profesora: przy tak rozległej działalności, a w dodatku  
dokumentowanej ze skrupulatnością notatkami robionymi na bieżąco — czy nie 
zamierza Pan Profesor napisać wspomnień w celu ich opublikowania? 
Byłaby to naprawdę pasjonująca lektura, po prostu kronika faktów,  
które — jak uczy doświadczenie — liczą się najbardziej. 
Jan Baumgart — Pytanie dotyczy moich osobistych planów  
naukowych, w szczególności opracowania pamiętnika. Prowadziłem bieżące 
notatki—sprawozdania od 1931 r., tj. od początku mojej działalności  
bibliotekarskiej. Kroniki te prowadziłem do 1957 r. w zeszytach, a w  
następnych latach — wobec nadmiaru zajęć — przeszedłem do  
prowadzenia notatek w kalendarzach, aż do momentu przejścia w stan spoczynku, 
tj. do 30.9.1974. Istotnie, można by z nich opracować faktograficzny  
pamiętnik bibliotekarza. Jednakże teraz nie myślę o tym. Najbardziej leży 
mi na sercu nie opracowany drugi tom Historii Biblioteki Jagiellońskiej 
u 3. Baumgart: W czterdziestolecie Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich. „Prz. Bibltot." 
1957 R 25 z 4 S. 289—324. 
" Słownik polsktcłi towarzystw naukowych. T. 1. Wrocław 1978 s. 169-174.
		

/pb1979z40021_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
409 
(1868-1964). Myślę więc o uzupełnieniu materiałów źródłowych do  
brakującego mi okresu, tj. dyrektury Fryderyka Papee w Bibliotece  
Jagiellońskiej (1905-1926). 
Popełniłem może błąd, że — przechodząc na emeryturę — zająłem 
się przez trzy lata akad. (1974/75-1976/77) przede wszystkim pracą  
dydaktyczną w Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej  
Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz w Kielcach w Zakładzie  
Bibliotekoznawstwa w Wyższej Szkole Pedagogicznej, zamiast ograniczyć się do  
zaległej pracy naukowej. Czas na emeryturze biegnie w tempie  
przyspieszonym. Wszystko będzie zależało od stanu zdrowia. 
Przegląd Biblioteczny — W imieniu Redakcji oraz Rady Redakcyjnej 
serdecznie dziękuje Panu Profesorowi za tak wyczerpujące odpowiedzi, 
życząc jednocześnie wielu sił do dalszej pracy naukowej na polu  
bibliotekarstwa polskiego. 
Rozmowę przeprowadziła 
Barbara Sordylowa 
BIOBIBLIOGRAFIA JANA BAUMGARTA 
opracowała Janina Tyszkowska 
Jan Baumgart, bibliotekarz, bibliograf, historyk urodził się 3 marca 1904 r. 
w Wudzynku (Bydgoskie). Państwowe Gimnazjum Klasyczne w Chełmnie ukończył 
w 1922 r. a studia wyższe na Uniwersytecie Poznańskim (1928) otrzymując dyplom 
magistra filozofii w zakresie historii. W 1. 1928-1931 pracował jako nauczyciel  
gimnazjów w Grodzisku i Koźminie oraz w Państwowym Seminarium Nauczycielskim 
w Tucholi; w 1932 r. uzyskał dyplom nauczyciela szkół średnich ogólnokształcących. 
W tym okresie odbył służbę wojskową. 
Dnia 15.11.1945 otrzymał w Uniwersytecie Poznańskim stopień doktora filozofii 
za pracę pt. Bracia Sulkowscy. Cz. 1. Od 1957 r. jest docentem, od 1972 r.  
profesorem nadzwyczajnym w Uniwersytecie Jagiellońskim. • 
Pracę bibliotekarską rozpoczął w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu od 
dn. 1.12.1931 r. oraz w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk od 
dn. 1.9.1937 r. (egzamin dla kandydatów do państwowej służby bibliotecznej złożył 
w 1935 r.) — z przerwą na kampanię wrześniową 1939 r. Wysiedlony do Krakowa 
za niepodpisanie listy niemieckiej pracował w Bibliotece Jagiellońskiej od dn. 
1.8.1941 do dn. 14.3.1945 r. (z wyjątkiem 3-miesięcznego pobytu w obozie  
koncentracyjnym w Płaszowie). Od dn. 17.3.1945 do 31.12.1947 r. pracował ponownie w  
bibliotekach poznańskich, by od 1.1.1948 powrócić na stałe do Krakowa, do Biblioteki 
Jagiellońskiej, gdzie był zastępcą dyrektora i kierownikiem Oddziału Udostępniania 
Zbiorów, a od dn. 1.9.1955 do 30.9.1974, tj. do chwili przejścia na emeryturę, jej 
dyrektorem. 
W Bibliotece Jagiellońskiej przeprowadził reformę katalogów, zreorganizował 
czytelnictwo i opracowanie zbiorów, dokonał rozbudowy gmachu (1961-1963). 
Brał udział w ogólnopolskich pracach bibliotekarskich jako członek Komisji do 
Spraw Bibliotek i Informacji Naukowej Rady Głównej Nauki, Szkolnictwa  
Wyższego i Techniki (1956-1972, od 1960 zastępca przewodniczącego), i jej kontynuacji — 
Komisji Informacji Naukowej, Bibliotek, Wydawnictw i Bazy Poligraficznej Rady 
v
		

/pb1979z40022_0001.djvu

			410 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
Głównej Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki (1973-1976), Sekcji Bibliotek 
i Czytelnictwa Rady Kultury i Sztuki (1959-1966), Rady Kultury i Sztuki (1966-1970) 
w Prezydium Państwowej Rady Bibliotecznej i przewodniczący Sekcji ds. Zbiorów 
Bibliotecznych (1969-1974). Jako znawca zagadnień budownictwa bibliotecznego  
występował w charakterze rzeczoznawcy przy opracowywaniu założeń i projektów  
budowy lub rozbudowy gmachów Biblioteki Śląskiej w Katowicach, Biblioteki AGH 
w Krakowie, Biblioteki Międzyuczelnianej w Lublinie, Biblioteki Uniwersyteckiej 
w Warszawie, Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy, Biblioteki Narodowej,  
Biblioteki WSE w Sopocie, Biblioteki Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu. 
W Stowarzyszeniu Bibliotekarzy Polskich: w 1. 1954-1967 kierował Oddziałem 
Krakowskim SBP, od 1947 był członkiem Zarządu Głównego, w 1. 1966-1969 jego 
przewodniczącym. W 1. 1955-1970 uczestniczył w pracach komitetu redakcyjnego 
Przeglądu Bibliotecznego. Brał udział w pracach IFLA na sesjach w 1959, 1967-1970, 
1972, 1973; w 1970 został członkiem podsekcji bibliotek uniwersyteckich tej  
organizacji. 
W zakresie działalności dydaktycznej prowadził rń.in. wykłady na Wydz.  
Filologicznym i Historycznym UJ (1951-1953), zorganizował i był kierownikiem  
Międzywydziałowego Studium Bibliotekoznawstwa UJ (1969-1975), miał wykłady w  
Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Instytutu Filologii Polskiej UJ 
(1974-1977) oraz w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Kielcach (1974-1977), gdzie był 
kierownikiem Studium Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej. Był członkiem 
komisji egzaminacyjnych w 1. 1946-1949 (egzaminy dla kandydatów do państwowej 
służby bibliotecznej),. w 1. 1955-1959 (egzaminy praktyk międzybibliotecznych), w 
1. 1962-1974 (egzaminy dla bibliotekarzy dyplomowanych, jako zastępca  
przewodniczącego komisji, a od 1971 przewodniczący). 
Jest autorem 235 publikacji, głównie z zakresu bibliotekoznawstwa; jego praca 
podstawowa to kolejne tomy Bibliografii Historii Polskiej za 1. 1944-1967  
opublikowane w 1. 1952-1969 (w 1. 1953-1968 był dodatkowo zatrudniony w Instytucie  
Historii PAN). 
Odznaczenia i nagrody: Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1956), 
Odznaka Zasłużonego Działacza Kultury (1964), Złota odznaka za Pracę Społeczną 
dla Miasta Krakowa (1964), Złota Odznaka Uniwersytetu Jagiellońskiego (1964), 
Odznaka Tysiąclecia Państwa Polskiego (1965), Honorowa Odznaka SBP (1968),  
Brązowy Medal za Zasługi dla Obronności Kraju (1973), Dyplom Honorowy ministra 
kultury i sztuki za wybitne osiągnięcia w upowszechnianiu kultury (1974), Medal 
Komisji Edukacji Narodowej (1976), Członek Honorowy SBP (1977), nagrody II  
stopnia ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki w 1971 oraz 1974 r. nagroda 
I stopnia im. Heleny Radlińskiej (1976)1. 
19732 
1. Bibliotekarstwo polskie. Rozwój, stan aktualny, perspektywy rozwojowe. Prz. 
Bibl. 1973 R. 41 z. 3 s. 243-257 oraz nadb. 
•2. Biblioteki instytutów na tle reorganizacji szkół wyższych. Roczn. Bibl. 1973 
R. 17 z. 1/2 s. 345-365 oraz nadb. 
3. [Rec.:] Encyklopedia wiedzy o książce. Wrocław 1971. Dział Bibliotekoznawstwo 
i bibliotekarstwo. Rocz. Bibl. 1973 R. 17 z. 3/4 s. 950-957 oraz nadb. 
1 Obszerne omówienie działalności Jana Baumgarta zob. A. Lewicka-Kamińska: Jan 
Baumgart jako bibliotekarz. „Biul. Bibl. Jag." 1973 R. 23 s. 11-17. — H. Więckowska:  
Działalność bibliotekarska Jana Baumgarta na terenie ogólnopolskim i międzynarodowym. Tamte 
s. 19-27. — W. Piasecki: Czterdzieści lat w Stowarzyszeniu. Tamże s. 29-33. — H. Maduro- 
wicz-Urbańska: Działalność naukowa Jana Baumgarta. Tamże s. 35-40. — H. Więckowska: 
Słowo wstępne. „Rocz. Bibl." 1972 R. 16 z. 1/2 s. 3-7. 
' Kontynuacja bibliografii prac Jana Baumgarta (za lata 1929-1972) opublikowanej w 
Btul. Bibl. Jag. 1972 R. 23 s. 41-55.
		

/pb1979z40023_0001.djvu

			WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
411 
1974 
4. Stan i rozwój bibliotekarstwa polskiego. W: Książka w życiu żołnierzy  
Ludowego Wojska Polskiego. Materiały z konferencji naukowej 23-24 maja 1973 r. 
Warszawa 1974 s. 26-41. Centralna Biblioteka Wojskowa. 
5. Z dziejów Instytutu Bibliograficznego w Polsce. U progu reorganizacji prac 
w 1949 r. Biul. Bibl. Jag. 1974 R. 24 nr 1/2 s. 107-128 oraz nadb. 
6. Das polnische Bibliothekswesen. Entstehung, aktueller Stand und Entwicklungs - 
perspektiven. Wissenschaftlicher Dienst fur Ostmitteleuropa 1974 Jg. 24 H. 2 
s. 63-80. 
7. Działalność bibliotekarska i naukowa Władysława Piaseckiego. Biul. Bibl. Jag. 
1974 R. 24 nr 1/2 s. 155-159 oraz nadb. współaut. Władysław Berbelicki. 
8. International Bibliography of Historical Sciences. Ed. by Michel Francois and 
Nicolas Tolu for the International Committee of Historical Sciences. 1970-1971. 
Vol. 39-40 (druk. 1974); 1972 Vol. (1975); 1973 Vol. 42 (druk. 1977)  
[opracowanie polskiego piśmiennictwa]. 
1975 
9. Ignacy Zarębski (1905-1974), Biul. Bibl. Jop. 1975 R. 25 nr 1/2 s. 161-164 oraz 
nadb. 
10. Sprawozdanie z pracy Międzywydziałowego Studium Bibliotekoznawstwa UJ 
w okresie lat akademickich 1972/73, 1973/74 i 1974/75. Biul. Inf. Rektora 1975 
nr 11 (37) s. 131-132, Uniwersytet Jagielloński. 
11. Edward Kuntze: Dzieje Biblioteki Jagiellońskiej pod okupacją niemiecką w 
okresie od 1 września 1939 do 18 stycznia 1945 r. Biul. Bibl. Jag. 1975 R. 25 
nr 1/2 s. 5-57 [opracowanie przypisów]. 
1976 
12. Biblioteka Jagiellońska. W: Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa  
polskiego. Wrocław 1976 s. 38-40. 
13. Jagiellonische Bibliothek. W: Krakau, Stadt der Museen. Warszawa 1976 s. 45-48 
ilustr. 145-152. 
14. The Jagiellonian Library. W: Cracow. City of Museums. Warsaw 1976 s. 41-43 
ilustr. 145-152. 
1977 
15. Biblioteka Jagiellońska. W: Kraków — miasto muzeów. Warszawa 1977 
s. 42-44 ilustr. 145-152. 
16. Bibliotheąue Jagelonne. W: Cracovie. Ville des Musees. Varsovie 1977 s. 43-46 
ilustr. 145-152. 
1978 
17. A Jagello Konyvtar. W: Krakkó Muzeumai. Budapest—Warszawa 1978 s. 39-41, 
ilustr. 145-152. 
18. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. The Polish Library Association. W: 
Słownik polskich towarzystw naukowych. T. 1. Towarzystwa naukowe  
działające obecnie w Polsce, Wrocław 1978 s, 169-174,
		

/pb1979z40024_0001.djvu

			412 
WSPÓŁTWÓRCY BIBLIOTEKARSTWA POLSKIEGO 
1979 
19. [Rec.:] Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego. Wrocław 1976 
Rocz. Bibl. 1977 (druk. 1979) R. 21 z. 3-4 s. 976-983. 
Uzupełnienia do bibliografii z lat ubiegłych: 
1953 
Studium Bibliotekarskie na Uniwersytecie Jagiellońskim. Biul. Mieś. Bibl. Jag. 1953 
R. 5 nr 5 s. 20-21. 
1955 
Zagajenie na uroczystym zebraniu Oddziału Krakowskiego Stowarzyszenia  
Bibliotekarzy Polskich w Krakowie w dniu 23 maja 1955, poświęcone pamięci Adama 
Bara. Biul. Mieś. Bibl. Jag. 1955 R. 7 nr 5 s. 18-20. 
1970 
[Przemówienie okolicznościowe] W: Józef Wojtal: Uroczysta Akademia z okazji 
150-lecia Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Rocz. Zakl. Nar. im. Ossolińskich 
1970 T. 6 s. 31. 
1972 
Pol'ska Bibliologicka „skola". Kniźnice a Vedeckć Informacie 1972 R. 4 nr 1 s. 31-34.
		

/pb1979z40025_0001.djvu

			ARTYKUŁY 
PRZEGLĄD BIBLIOTECZNY 1979 4 
PL ISSN 0033-202X 
CECYLIA ZOFIA GAŁCZYŃSKA 
BIBLIOGRAFIA TERYTORIALNA 
JAKO NOWA KONCEPCJA BIBLIOGRAFII REGIONALNEJ 
Nowa koncepcja bibliografii regionalnej w Polsce, tzw. bibliografii 
terytorialnej, odrzucająca przy doborze materiałów dotychczasowe  
kryteria historyczno-etnograficzne na korzyść kryteriów  
terytorialno-administracyjnych. Zbieżność jej z systemami terytorialnymi SINTO. Geneza 
pojęcia i terminu bibliografii regionalnej w Polsce. Ogólne założenia 
teoretyczne i organizacyjne nowego modelu systemu bibliografii  
terytorialnych w Polsce: dobór źródeł, dopływ materiałów, schemat  
klasyfikacyjny, indeksy, częstotliwość itp. 
III Ogólnopolska narada bibliografów (5-7 czerwca 1978 r.) jako ko-* 
lejne ze spotkań organizowanych w odstępach kilkuletnich przez Instytut 
Bibliograficzny Biblioteki Narodowej podjęła zespół problemów  
nurtujących obecnie tę dziedzinę. 
Nieporównanie więcej uwagi niż na poprzednich naradach poświęcono 
bibliografii regionalnej jako temu rodzajowi bibliografii specjalnej, która 
stanęła wobec zagadnień zarówno natury teoretycznej, jak i  
organizacyjnej. Prawdę tę potwierdziła dyskusja na Naradzie, szczególnie żywa w 
"momentach poświęconych tym tematom. 
Współczesny stan bibliografii regionalnej, jego ogólna ocena oraz  
sugestie dotyczące ukierunkowania jej rozwoju przedstawione zostały w 
referacie O nową koncepcję bibliografii regionalnej w Polsce1.  
Postulaty wny charakter jego tytułu świadczy, iż referentka stawiała sobie za 
cel przede wszystkim sygnalizację problemów narosłych do rozwiązania, 
uświadomienie tych problemów szerszemu ogółowi, nie zaś ich  
szczegółowe rozpracowanie — taki też wyłącznie punkt widzenia należy  
przyjmować przy próbie jego oceny. 
Generalną tezą referatu był postulat przekształcenia ukazujących się 
obecnie bibliografii regionalnych w jednolity system takich bibliografii, 
które będą zbieżne z zasięgiem działania przyszłych systemów  
terytorialnych SINTO oraz przyjęcie dla nich nazwy „bibliografie terytorialne". 
Postulowany kierunek rozwoju tych bibliografii polega więc Tia dążeniu 
do budowy pełnej i spójnej ich sieci, obejmującej całe terytorium kraju, 
1 C. z. Gałczyńska: O nową koncepcję bibliografii regionalnej w Polsce. Warszawa: 
Biblioteka Narodowa (1978), 49 s. maszyn.
		

/pb1979z40026_0001.djvu

			414 
ARTYKUŁY 
a ponadto na rejestracji wielu kategorii druków i materiałów  
niepublikowanych, które były dotąd w tych wydawnictwach pomijane. 
Rozpatrując potrzebę i możliwość budowy systemu takich bibliografii 
warto określić ich rolę i miejsce w systemie bibliografii w Polsce. W  
sensie teoretycznym jest nim bezsprzecznie miejsce tuż po bibliografii  
narodowej, bowiem bibliografie regionalne opierają się na najszerszej po 
tej bibliografii bazie źródeł, a ponadto spełniają w stosunku do poważnej 
części publikacji rolę bibliografii prymarnej. W szczególności: 
1) Bibliografie regionalne rejestrują liczne kategorie dokumentów, nie 
uwzględnianych w bibliografii narodowej na skutek przyjętych tam  
zasad doboru i selekcji. Dotyczy to zawartości zbiorów dzieł, druków o  
znaczeniu lokalnym, dokumentów życia społecznego itp. Ruch Wydawniczy 
w Liczbach podaje jedynie dane dotyczące wydawnictw  
zarejestrowanych w Przewodniku Bibliograficznym, natomiast cytowane dane  
szacunkowe określają liczbę dokumentów życia społecznego na 20-30 000  
rocznie2. 
2) Bibliografie te rejestrują polonica zagraniczne również niesamo- 
istne wydawniczo, podczas gdy Polonica zagraniczne. Bibliografia  
wydawane przez Bibliotekę Narodową nie rejestrują zawartości czasopism. 
3) Bibliografie regionalne jako jedyne wykazują zawartość  
dzienników regionalnych. 
Tak więc bibliografie regionalne, nie dublując w wymienionych  
wypadkach żadnego z członów bibliografii narodowej, mają możność —  
jako pełny system sprawnie ukazujących się publikacji — świadomego 
przejęcia części roli bibliografii narodowej. Takiej programowej  
możliwości nie brano dotąd pod uwagę. 
System taki może wszakże funkcjonować wyłącznie w ścisłym  
związku z przydziałem terytoriów dla poszczególnych bibliografij wg  
kryteriów administracyjnych. Bowiem jedynie takie kryteria mogą zapewnić 
temu rodzajowi bibliografii należne mu miejsce w budowanym  
Systemie Informacji Naukowej, Technicznej i Organizacyjnej SIN TO.  
Projekt SINTO nie wymienia wprawdzie imiennie bibliografii regionalnych 
jako elementu tego systemu, ale też bardzo lakonicznie określa zadania 
i obszar działania terytorialnych systemów informacji. Należy więc tym 
staranniej przewidzieć i przygotować w tym systemie rolę bibliografii 
regionalnej, traktowanej jako spójny, centralnie sterowany, a więc z  
konieczności jednolity system elementów składowych — bibliografii  
poszczególnych terytoriów3 — obejmujących cały obszar kraju. Szereg  
problemów, przed jakimi stoją systemy terytorialne SINTO, można  
przenieść na grunt bibliografii regionalnych (terytorialnych), które ze  
względu na swój charakter napotykają na krąg identycznych problemów, na 
potrzebę takich samych ustaleń, rozstrzygnięć i wyborów. Z tego też 
1 Ruch Wydawniczy w Liczbach 1976 R. 22 s. 5. 
• Pojęcia tego nie należy identyfikować z województwem.
		

/pb1979z40027_0001.djvu

			BIBLIOGRAFIA TERYTORIALNA 
tytułu należy uznać bibliografie regionalne (terytorialne) w ich nowej 
postaci za ważny i niezbędny element w terytorialnych systemach  
informacji. 
Realizacji pełnej sieci tak pojętej bibliografii regionalnej  
(terytorialnej) nie można jednak oprzeć na dotychczasowej jej koncepcji, w której 
dominują kryteria pozaadministracyjne. Ogólne kryteria tej koncepcji 
są powszechnie znane4, aczkolwiek jednej i jednoznacznej definicji  
regionu na potrzeby tej bibliografii dotąd nie sformułowano. Przytoczę 
wszakże fragment jednej z nich: „Przez bibliografię regionalną  
rozumiem bibliografię jakiegokolwiek rejonu, nie stanowiącego niepodległego 
państwa lub grupy państw (...). Rejony powinny, moim zdaniem, być 
traktowane jak najszerzej — czasowo materiał powinien sięgać od  
początków drukarstwa aż do chwili obecnej — terenowo powinny  
obejmować granice, okalające najdalej wysunięte miejscowości, które  
kiedykolwiek bądź do danej dzielnicy należały"5. Możliwość respektowania takich 
maksymalistycznych założeń, których wyznacznikami są przede  
wszystkim granice historyczne danego regionu, była realna i sensowna jedynie 
w sytuacji, kiedy wydawnictwa tego typu egzystowały tylko  
sporadycznie, dla odległych od siebie regionów. 
Niektórzy wyznawcy tak pojmowanej teorii, stosujący współcześnie 
ten swoisty „imperializm bibliograficzny", a więc dążący do objęcia  
maksymalnego terytorium, zakładają ponadto przy doborze materiałów  
selektywne traktowanie poszczególnych części tego terytorium, w zależności 
od rodzaju ich wzajemnych związków. Rejestrują więc dla części ziem 
objętych bibliografią wyłącznie piśmiennictwo o problematyce  
historycznej, dla części zaś — wyłącznie piśmiennictwo dotyczące zagadnień  
współczesnych. Tracą w ten sposób z pola widzenia — w imię czystości zasad 
teoretycznych — cel swojej działalności. Jest i pozostanie nim  
użytkownik (a pamiętajmy, że jest to nie tylko historyk), dla którego wszelkie, 
nawet uzasadnione z formalnego punktu widzenia zasady teoretyczne 
stosowane w bibliografiach, mają skutek czysto praktyczny. Tym  
skutkiem praktycznym jest pustka w rejestracji części piśmiennictwa, która 
może być uzupełniona jedynie poprzez identyczną bibliografię terenu 
sąsiadującego (stosującą kryteria przeciwne). Należy dodać, że w  
licznych przypadkach trzeba, bądź trzeba by szukać tych uzupełnień w paru 
analogicznych bibliografiach. A gdy ich brak? Egzemplifikacją tak  
pojętej teorii jest np. stanowisko zajęte w Bibliografii Śląska6. 
Generalnie rzecz biorąc, bibliografia dotycząca określonego  
terytorium, rejestrująca piśmiennictwo wybiórczo, nie spełnia swojej roli  
wobec niemożności zaspokojenia potrzeb użytkowników o różnych zaintere- 
* B. Eychler: Bibliografia regionalna i lokalna. W: Metodyka bibliograficzna. Warszawa 
1963 s 292 
i's. Burhardt: Biblioteka regionalna. IV Zjazd Bibliotekarzy Polskich w Warszawie. Cz. 1: 
Referaty. Warszawa 1936 s. 285, 292. . ,. ,», 
• T Służałek- Z problematyki zakresu terytorialnego bibliografii regionalnych. (Na 
przykładzie „Bibliografii SląsHa"). „Prz. Bibliot." 1978 R. 46 z. 1 s. 53-56.
		

/pb1979z40028_0001.djvu

			416 
ARTYKUŁY 
sowaniach, gdyż — mimo swojego nominalnie pełnego zakresu — nie 
realizuje go dla całego obszaru, którego dotyczy. W ogólnym rachunku 
kosztów (rozumiejąc w tym również koszty społeczne, a więc z kategorii 
niewymiernych), metoda taka jest nieekonomiczna, przede wszystkim dla 
użytkownika, musi on bowiem korzystać ze źródeł dodatkowych. W  
sensie kosztów operacyjnych większa selekcja nie oznacza wykorzystania 
mniejszej liczby źródeł, ani — jak mogło by się wydawać — mniejszego 
nakładu pracy zużytej na pozyskanie materiałów do takiej bibliografii. 
O małej przydatności tak pojmowanej bibliografii regionalnej  
świadczą liczne nowe inicjatywy, dzięki którym ta prawda unaoczniła się już 
w praktyce, udowadniając potrzebę nowych rozwiązań teoretycznych 
i organizacyjnych. Są to bibliografie, które odrzuciły zarówno  
nomenklaturę nawiązującą do pojęcia regionu, jak i rozstrzygnięcia historyczno- 
-etnograficzne przy określaniu granic terytorialnych7. Warto podkreślić, 
że aż trzy z wymienionych w przypisie uzupełniają Bibliografią Śląska, 
co stanowi jeden z dowodów nieaktualności reprezentowanych przez jej 
autorów założeń teoretycznych. 
Sformułowanie zasad określających optymalny model omawianej  
bibliografii będzie więc częściowo zabiegiem wtórnym, aczkolwiek  
niezbędnym, jeśli zważyć kierunek, w jakim zmierzają inicjatywy w tym 
względzie. Możność sterowania tymi procesami winna zarówno zapewnić 
wypełnienie białych plam, jak i stopniowo wyeliminować opracowania 
dublujące się. Liczba nowych inicjatyw w zakresie tego rodzaju  
bibliografii jest ponadto argumentem w dyskusji nad społecznym  
zapotrzebowaniem na taki rodzaj informacji. 
Fakt wyprzedzenia teorii przez praktykę, czyli samoczynne niejako 
przechodzenie dotychczasowych bibliografii regionalnych w nową jakość, 
co daje się zaobserwować zwłaszcza jako skutek reformy podziału  
administracyjnego kraju w 1975 r., jest podstawą wysuwania propozycji zmian 
również w sferze nomenklatury dotyczącej tego zjawiska. Termin  
„bibliografia terytorialna" zamiast terminu „bibliografia regionalna"  
oddałby lepiej istotę takiej bibliografii, jest on bowiem bardziej precyzyjny 
i jednoznaczny. Konkretne terytoria, rozumiane tu jako części kraju  
wydzielone administracyjnie, a więc nie pozostawiające wątpliwości co do 
ich obszaru w danym punkcie czasowym, mogą być przedmiotem „bez- 
aneksyjnych" działań bibliograficznych, ściśle uzgodnionych między  
poszczególnymi autorami bibliografii takiego typu w skali kraju8. 
Do postulowania zmian terminologicznych upoważnia ponadto geneza 
' Zakresy te] grupy bibliografii wyznaczone są granicami administracyjnymi.  
Bibliografiami takiego typu są mp.: Bibliografia województwa warszawskiego, Bibliografia  
województwa bielskiego. Bibliografia województwa bydgoskiego, Bibliografia województwa  
częstochowskiego, Bibliografia województwa jeleniogórskiego, Bibliografia Łodzi i województwa  
łódzkiego. 
• Por R Oberschelp: Die Blbllograpłilen zur deutsćhen Landesgeschlchte und Landes- 
kunde Im IB und 20 Jahrhundert, „Zeltschrt/t fur Blbllothekswesen und Blbllographle" 1967. 
Sonderh. 7 s. 21-22; autor, niemiecki teCretyK bibliografij regionalnej, preferuje rezygnację 
Z historycznych ujęć terytorialnych,
		

/pb1979z40029_0001.djvu

			BIBLIOGRAFIA TERYTORIALNA 
pojęcia „bibliografia regionalna" oraz późniejsza zmienność jego desy- 
gnatów. Pojęcie to pojawiło się w literaturze przedmiotu stosunkowo 
niedawno. Zawdzięczamy je Adamowi Łysakowskiemu, który był  
zarówno twórcą teorii i inicjatorem, jak i pierwszym wykonawcą takiej 
bibliografii w skali kraju9. Jej zamysł wiązał się z rozporządzeniem  
Prezydenta Rzeczypospolitej z dn. 10.5.1927 o prawie prasowym10 oraz  
rozporządzeniem ministrów WRiOP oraz spraw wewnętrznych z dnia 4  
lipca tegoż roku o dostarczaniu druków dla celów bibliotecznych i  
urzędowej rejestracji11 W myśl tych rozporządzeń teren państwa podzielony 
został na sześć okręgów, z których produkcja wydawnicza winna była 
wpływać do wyznaczonych bibliotek. Jedynym wyjątkiem były  
biblioteki uniwersyteckie. Przydział okręgów podyktowany był względami 
wyłącznie administracyjnymi. „I wtedy to przyszło mi na myśl, że jedną 
z istniejących dzisiaj bibliografii bieżących, a mianowicie urzędową,  
należy zdecentralizować powierzając poszczególnym bibliotekom  
regionalnym rejestrowanie plonów drukarstwa ich oddzielnych okręgów"12. 
Zgodnie z tym zamysłem A. Łysakowski opracował zasady organizacji 
bibliografii nazwanej przez niego regionalną, rejestrującą piśmiennictwo, 
które ukazało się na danym terenie i wpłynęło do odpowiedniej  
biblioteki. Projekt zawierał również sugestię, aby publikowanie takiej  
bibliografii powierzać miejscowej prasie. Biblioteka Uniwersytecka w Wilnie 
(A. Łysakowski był wówczas jej pracownikiem) podjęła jako pierwsza 
wcielenie tego zamysłu w życie, ogłaszając Urzędową bibliografię  
regionalną na łamach Dziennika Wileńskiego. Rejestrowała ona egzemplarz 
obowiązkowy pochodzący z ówczesnych województw: białostockiego,  
nowogródzkiego, poleskiego i wileńskiego13. 
Tworząc pojęcie bibliografii regionalnej miał więc Łysakowski na 
uwadze wyłącznie bibliografię podmiotową, a mówiąc ściślej — system 
takich bibliografii, rejestrujących produkcję wydawniczą całego kraju. 
Narodziny tego pojęcia można więc przypisać właśnie potrzebie  
powstania takiego systemu zorganizowanego jednolicie dla całego kraju, w  
przeciwieństwie do bibligrafii podmiotowych pojedynczych dzielnic czy 
miast, które były opracowywane od dawna, a więc nie stanowiły żadnego 
novum14. 
Wobec sytuacji, jaka powstała w związku z powołaniem do życia 
Urzędowego Wykazu Druków, Łysakowski formułuje nową koncepcję 
bibliografii regionalnej, powierzając jej tym razem rolę podmiotowo- 
-przedmiotową: „Bibliografia regionalna — wobec istnienia centralnego 
Urzędowego Wykazu — traci swe znaczenie czysto rejestracyjne. Z  
wydawniczej powinna się przeobrazić w piśmienniczą, tzn. uwzględniać dr- 
» A. Łysakowski: Wileńska bibliografia regionalna w I półroczu 192S r. „Zróćla Mocy" 
1928 R. 2 nr 4. 
10 „Dz.U.R.P." 1927 nr 45 poz. 398. 
" „Dz.U.R.P." 1927 nr 67 poz. 595. 
1! A. Łysakowski: Wileńska bibliografia regionalna... s. 118. 
u J. Muszkowski: Sprawa Jcsląźki w 7iou)eJ ustawie prasowej. „Prz. Bibllot." 1927 R. 1 
Z 1 s 43-44 
» W. Hahn: Bibliografia bibliografii polskiej. Lwów 192J poz. 1956-1976.
		

/pb1979z40030_0001.djvu

			418 
ARTYKUŁY 
ny rejon nie tylko jako miejsce druku, ale także jako przedmiot  
opracowań, choćby gdzie indziej wydanych"15. Warto ponadto zwrócić uwagę, 
że takie sformułowanie obejmuje rejon w sensie administracyjnym,  
analogicznie do rejonów przydzielonych danym bibliotekom jako miejsca  
pochodzenia wpływającego do nich egzemplarza obowiązkowego. Na tejże 
zasadzie proponowano również nadać tej bibliografii określenie „regio- 
nowa"16 analogicznie do „biblioteki regionowej", która winna  
otrzymywać egzemplarz obowiązkowy z „regionu bibliotecznego"17. 
Powołana do życia przez A. Łysakowskiego bibliografia regionalna 
stała się obiektem żywego zainteresowania jako przedmiot praktycznej 
działalności bibliograficznej (Poznań, Lwów) i opracowań teoretycznych; 
była też tematem kolejnych zjazdów bibliotekarzy. 
Istotnym wnioskiem, jaki można wysnuć z krótkiego zarysu nie tyle 
dziejów tej bibliografii, ile dziejów nazwy, pod którą kryły się jej  
kolejne, stosowne do potrzeb wcielenia, jest wniosek o sprawdzonej  
możliwości sterowania zjawiskami z tego zakresu. Wniosek ten należy  
wykorzystać w naszej obecnej praktycznej działalności. 
Proponowane uporządkowanie kwestii terminologicznej będzie więc 
elementem niewątpliwego postępu w kierunku spełnienia wymogu  
jednoznaczności w nazywaniu tego typu wydawnictw, a tym samym  
jednoznacznego rozumienia ich zakresu. Propozycja przyjęcia terminu  
„bibliografia terytorialna" została poparta na III Ogólnokrajowej naradzie  
bibliografów w szeregu wystąpień, zwłaszcza przedstawicieli tych  
ośrodków, które podjęły wydawanie bibliografii swoich województw w ich 
kształcie po reformie 1975 r. Potrzeba odejścia od dotychczasowej nazwy 
ma ponadto swoje dodatkowe uzasadnienie. W polityce międzynarodowej, 
czy też w międzynarodowych systemach informacji regionalnymi nazywa 
się te zjawiska, które dotyczą pewnej grupy krajów (np. kraje RWPG, 
kraje skandynawskie, arabskie). Udział Polski w tych systemach  
zobowiązuje nas do jednoznaczności terminologicznej. 
Za jeden z najważniejszych warunków nadania systemowi, bibliograf ii 
terytorialnych ich właściwego oblicza, a więc możności zaspokojenia przez 
nie wymagań i istotnych potrzeb określonych kategorii użytkowników, 
jest potrzeba rejestracji wielu rodzajów dokumentów, dotąd przez takie 
bibliografie pomijanych. Z reguły bowiem uwzględniają one jedynie  
dokumenty ogólnie dostępne. Do wyjątków należą takie, które  
uwzględniają dokumenty innego typu (np. archiwalia). Ponadto jedynie nieliczne 
rejestrują polonica zagraniczne. Minimalizm wymagań, stawianych  
bibliografiom regionalnym dotychczas, byłby anachronizmem w  
momencie, kiedy należy przewidzieć rolę takich bibliografii jako jednego z  
kluczowych narzędzi terytorialnych systemów informacji SINTO, o czym 
" Pamiętnik Drugiego Zjazdu Bibliotekarzy Polskich w Poznaniu. Kraków 1929 s. 116. 
" Tamte, s. 116. 
" W. Olszewicz: Kilka uwag o egzemplarzu obowiązkowym. „Prz. Blbltot.' 1930 R. i 
Z. 2 s. 165.
		

/pb1979z40031_0001.djvu

			Bibliografia terytorialna 
419 
już była mowa. Tak więc problem doboru dokumentów do bibliografii 
terytorialnych jest jednym z głównych zagadnień organizacji bibliografii 
tego typu. Przegląd tych źródeł musi być w tym miejscu ze  
zrozumiałych względów jedynie pobieżny, wymaga bowiem odrębnego,  
szczegółowego rozpracowania. 
Założeniem doboru źródeł informacji do bibliografii terytorialnych, 
jest różnorodność dokumentów, w tym uwzględnianie nie tylko  
dokumentów publikowanych i ogólnie dostępnych. Stąd konieczność  
odpowiedniej organizacji ich dopływu bądź informacji o ich istnieniu.  
Działania organizacyjne o takim charakterze muszą być poprzedzone dokładną 
ewidencją twórców informacji na danym terytorium, jej treści i formy. 
Twórcami dokumentów są min. szkoły wyższe, ośrodki naukowe,  
placówki naukowo-kulturalne (np. biblioteki, archiwa, muzea), organizacje 
polityczne, społeczne, towarzystwa naukowe, administracja terenowa. 
Jedną z możliwości uzyskania informacji o dokumentach  
interesujących bibliografie terytorialne stwarzają uprawnienia wojewodów do 
koordynowania badań prowadzonych na podległym im administracyjnie 
terytorium, z czym związana jest ewidencja tych badań. Materiały  
dotyczące badań już ukończonych (w zakresie interesującym bibliografię 
terytorialną) można będzie otrzymywać za pośrednictwem  
terytorialnych systemów informacji. Np. w województwie szczecińskim został 
uruchomiony terytorialny odpowiednik specjalistycznego systemu  
centralnego SYNABA. Istnieje również możliwość zawarcia umów  
bezpośrednio ze wszystkimi wytwórcami dokumentów na danym terenie (poza 
tymi, którzy tworzą informację ogólnie dostępną, np. prasa, radio) o  
dostarczanie wiadomości w ustalony sposób i w określonych odstępach 
czasu. Powyższe sposoby organizacji źródeł należy traktować wyłącznie 
jako przykładowe. 
Do grupy materiałów niepublikowanych, które należy rejestrować, 
trzeba zaliczyć przede wszystkim wszelkiego rodzaju prace dyplomowe: 
inżynierskie i magisterskie, których treść jest związana z danym  
terytorium. Takie wiązanie prac dyplomowych z określonym terenem jest 
obecnie powszechną tendencją. Jest ono również przedmiotem umów 
władz wojewódzkich z uczelniami. Zasada rejestracji w bibliografiach 
winna dotyczyć analogicznie dysertacji doktorskich i rozpraw  
habilitacyjnych (mimo istnienia ich centralnej rejestracji). 
Dalsze grupy materiałów, które winny być uwzględniane, to  
wszelkiego rodzaju programy rozwoju, „raporty o stanie", opracowania z  
tytułu jubileuszów zakładów, instytucji, stowarzyszeń. Opracowania te  
bywają wykorzystywane jednorazowo, a następnie giną z obiegu  
dokumentów. Podobnie należy rejestrować materiały z narad, konferencji i  
sympozjów, organizowanych przez lokalne oddziały towarzystw i  
stowarzyszeń naukowych i zawodowych, społeczno-kulturalnych, organizacji  
politycznych i społecznych. Zawierają one dużo informacji i danych oraz
		

/pb1979z40032_0001.djvu

			426 
ARTYKUŁY 
materiał diagnostyczny i prognostyczny. Brak informacji o już  
rozwiązanych problemach, które nie znalazły odbicia w publikacjach, może  
prowadzić do dublowania tej samej tematyki. Problem ten ujawnia się 
szczególnie jaskrawo, np. w przypadkach przeoczonych doniesień o  
rozpoczętych badaniach naukowych. 
Niezwykle istotnymi źródłami są archiwalia, znajdujące się w  
posiadaniu sieci archiwów państwowych, a w pewnym stopniu w archiwach 
zakładów, instytucji itp. Dotyczy to również prowadzonych w niektórych 
z nich kronik; towarzyszą im zwykle serwisy fotograficzne. 
Odrębną grupę dokumentów, nie uwzględnianych dotychczas w tego 
typu bibliografiach, stanowią dokumenty audialne, wizualne i  
audiowizualne, a więc materiały ikonograficzne (przydatne np. przy  
rewaloryzacji zabytków), taśmy z nagraniami z konferencji, narad, badań  
socjologicznych itp., filmy, np. odpowiednie kroniki filmowe, filmy  
dokumentalne, filmy naukowe. 
Do specyficznych form wartych rejestracji należy zaliczyć również 
publicystykę radiowo-telewizyjną. 
Dokumentami, które z przyczyn organizacyjnych możemy zaliczyć 
do kategorii trudniej dostępnych, są polonica zagraniczne. Rejestracja 
ich jest nieodzownym warunkiem kompletności i wieloaspektowości  
informacji. Trudnym w realizacji zagadnieniem jest organizacja tej  
rejestracji dla wszystkich bibliografii, o których mowa. Gwarancją pełnej 
realizacji tego założenia może być jedynie centralizacja takich prac (np. 
w Bibliotece Narodowej) bądź daleko posunięta współpraca ośrodków, 
oparta na zasadzie wykorzystywania danego źródła (pierwotnego bądź 
wtórnego) wyłącznie w jednym miejscu, z obowiązkiem wykorzystania 
go na rzecz wszystkich zainteresowanych, czyli całej sieci bibliografii 
terytorialnych. Jedynie prawidłowe założenia organizacyjne i sprawne 
ich realizowanie są gwarancją powodzenia tego zamysłu. W przeciwnym 
razie wykorzystanie trudno dostępnych materiałów przez każdy z  
ośrodków we własnym zakresie byłoby w praktyce raczej nierealne (np. z  
powodu małej liczy danych egzemplarzy w kraju). Z doświadczeń w pracy 
nad Bibliografią Pomorza Zachodniego. Piśmiennictwo zagraniczne16  
wiadomo również, iż łatwiej uzyskać z zagranicy bezpłatną odbitkę  
konkretnego artykułu niż np. cały rocznik czasopisma lub określoną  
bibliografię w drodze wypożyczeń międzybibliotecznych. Trzeba zaznaczyć, że 
poważny procent interesującego nas w tym wypadku piśmiennictwa 
znajduje się w kraju i dzięki centralnej rejestracji katalogowej łatwo 
będzie uzyskać odpowiednie informacje. 
W kwestii źródeł ogólnie dostępnych można by postulować  
wypracowanie modelu współpracy między redakcją BZCz a redakcjami  
bibliografii terytorialnych, które otrzymywałyby interesujące je materiały 
" Bibliografia Pomorza Zachodniego. Piśmiennictwo zagraniczne. T. 1: 1945-1956. Mat. 
zebr. i oprać. C. Z. Gałczyńska. Szczecin 1978.
		

/pb1979z40033_0001.djvu

			Bibliografia terytorialna 
42l 
przed ukazaniem się danego numeru BZCz drukiem. Współpraca taka  
byłaby jednak dopiero" wówczas możliwa, a przede wszystkim w pełni 
owocna, gdyby w BZCz rejestrowano materiały wnikając głębiej w ich 
treść, zaopatrując je w adekwatne, uściślające adnotacje. 
Tworząc system bibliografii terytorialnych należy zapewnić im  
jednolity schemat klasyfikacyjny. Winien on powstać na podstawie analizy 
porównawczej stosowanych dotąd schematów w bibliografiach  
regionalnych. Większość obecnie publikowanych bibliografii opiera się na  
schemacie, który został pierwotnie opracowany dla bibliografii ówczesnych 
Ziem Zachodnich i Północnych, następnie z niewielkimi zmianami  
opublikowany w Metodyce bibliograficznej19. Różnice w interpretacji  
założeń tego schematu (pomijając specyfikę regionów jako oczywistą) są 
uderzające nawet przy próbie pobieżnych porównań. Należy więc  
opracować taką jego nową postać, która będzie oddawała optymalnie  
bogactwo i różnorodność tematyki bibliografii terytorialnych. Zmiany  
winny iść w kierunku większego uwzględniania zasad klasyfikacji nauk, co 
przyczyni się do jednoznacznej interpretacji danych zjawisk. 
Niezmiernie ważna funkcja, jaką pełnią indeksy przedmiotowe,  
stawia i ten problem w polu obserwacji. Śmiało rzec można, że dla celów 
wszechstronnej informacji o zawartości bibliografii ważniejszy jest  
dobry indeks niż dobry schemat, a to z powodu rozproszenia informacji 
c danym przedmiocie pod różnymi aspektami w wielu miejscach  
bibliografii. Oczywiste jest więc postulowanie takich indeksów we wszystkich 
bibliografiach terytorialnych. Indeksy przedmiotowe winny spełniać  
ponadto wymóg określonej głębokości indeksowania (jednolitej dla  
wszystkich bibliografii w systemie). Głębokość taką należy określić wcześniej; 
najlepszym wyjściem praktycznym byłoby sformułowanie  
podstawowych haseł (i ich kategorii), typowych dla zbioru informacji zawartych 
w tego rodzaju bibliografiach. Metoda taka dawałaby gwarancję  
adekwatnego odbicia treści materiałów rejestrowanych w zrębie głównym. 
Przy tej okazji trzeba zasygnalizować możliwość opracowania  
tezaurusa dla bibliografii terytorialnych. Byłby on podstawą otrzymywania 
wydruków komputerowych z banku danych bieżącej bibliografii  
narodowej. W przyszłości mógłby służyć do ewentualnego centralnego  
gromadzenia materiałów dla wszystkich bibliografii terytorialnych. 
Istotnym zagadnieniem jest częstotliwość omawianych wydawnictw. 
Dotychczasowa ich forma jako roczników, dwuroczników a nawet  
wydawnictw obejmujących okresy wieloletnie, ukazujących się ponadto 
z reguły z kilkuletnim opóźnieniem, poważnie obniża ich wartość  
informacyjną. Sytuację pogarsza fakt niesamoistności wydawniczej  
niektórych z nich. Stąd też wynika potrzeba zmiany ich częstotliwości. W  
założeniu winna ona być minimalna (kwartalniki? półroczniki?), a w  
każdym razie nie powinna przekraczać rocznika. Przy takich częstotliwoś- 
M B. Eychler: Bibllograjla regionalna i lokalna... s. 307-310.
		

/pb1979z40034_0001.djvu

			422 
ARTYKUŁY 
ciach trzeba przewidzieć kumulacje, np. roczne i wieloletnie (dotyczy to 
przede wszystkim indeksów). Rozwiązanie tego typu może być  
zrealizowane głównie przez zastosowanie techniki elektronicznego przetwarzania 
danych. Nie jest to wymóg nierealny, gdyż wiadomo chociażby tylko 
z założeń SINTO, iż ośrodki terytorialnych systemów informacji winny 
dysponować wysokosprawnym sprzętem informatycznym. 
Z wymogu dotyczącego zapewnienia dostatecznej sprawności  
informacyjnej bibliografii terytorialnych wynika ponadto potrzeba  
zaopatrywania wszystkich rejestrowanych w nich dokumentów w sigla miejsc ich 
przechowywania. 
Przedstawiony zarys modelu systemu bibliografii terytorialnych nie 
wyczerpuje całej złożonej problematyki, jaka wiąże się z tym tematem. ' 
Pozytywna realizacja tego modelu uzależniona będzie od szeregu  
działań organizacyjnych na różnych szczeblach. 
Możność podjęcia takich działań koordynacyjnych dało  
reaktywowanie Sekcji Bibliograficznej SBP, która wyłoniła (5.10.1978) Grupę  
Roboczą ds. Bibliografii Regionalnej20. Główne założenia programu działania 
tej Grupy zostały oparte na postulatach przyjętych przez III  
Ogólnokrajową naradę bibliografów. Grupa Robocza, realizując postulat  
koordynacji działań bibliograficznych w skali kraju, opracowała wstępny  
projekt przydziału terytoriów dla poszczególnych bibliografii. W wyniku 
różnych ustaleń powstał projekt 23 bibliografii terytorialnych, których 
sumaryczny zakres obejmuje całą powierzchnię kraju. 
Przyjęcie nowych podstaw teoretycznych oraz podjęcie planowych 
działań organizacyjnych pozwala żywić nadzieję na pomyślny rozwój  
bibliografii regionalnych w ich unowocześnionej postaci. 
CECYLIA Z. GAŁCZYŃSKA 
TERRITORIAL BIBLIOGRAPHY AS A NEW CONCEPT OF REGIONAL 
BIBLIOGRAPHY 
The present state of regional bibliography in Foland and its generał evaluation 
as a starting point for formulation of postulates concerning its further develop- 
ment — with a view to create an unified national system ■— have been discussed. 
The need for — and possibilities of — construction of such a system of regional 
bibliographies, which would be compatible with the rangę of SINTO's (Polish 
National System of Scientific and Technical Information) territorial subsystems 
activity, have been presented. There are also outlined the following problems: 
1) The role and place of regional bibliographies within nation-wide bibliographic 
system in Poland, 2) Basing the new concept of regional bibliography upon ter- 
ritorial-administrative criteria (not on historical-etnographic ones only, as it was 
practised up till now), 3) Genesis of a nation and term of regional bibliography in 
Poland, and 4) General, theoretical as well as organizational, assumptions of a new 
model. 
« Komunikat o powstaniu i pracach Grupy Roboczej ds. Bibliografii Regionalnej zob. 
S. 427.
		

/pb1979z40035_0001.djvu

			DONIESIENIA. KOMUNIKATY 
PRZEGLĄD BIBLIOTECZNY 1979 4 
PL ISSN 0033-202X 
O SPECJALIZACJI ZBIORÓW MATERIAŁÓW BIBLIOTECZNYCH 
Ważnym etapem działań zmierzających do lepszej organizacji i bardziej  
efektywnego wykorzystania krajowego zasobu materiałów bibliotecznych jest wydanie 
Zarządzenia nr 1 ministrów: kultury i sztuki, nauki, szkolnictwa wyższego i  
techniki oraz sekretarza naukowego PAN z dn. 26.4.1979 r. w sprawie ustalenia zasad 
i planu specjalizacji zbiorów materiałów bibliotecznych oraz wyznaczania bibliotek 
centralnych i określenia ich zadań (w dalszym ciągu zwanego zarządzaniem). 
Zarządzenie, realizując art. 16 i 19 Ustawi/ z dnia 9.4.1968 r. o bibliotekach, 
tworzy formalno-prawną podstawę urzeczywistnienia szeroko pojętej współpracy 
bibliotek w zakresie specjalizacji zbiorów materiałów bibliotecznych. 
W literaturze okresu powojennego poświęconej problematyce specjalizacji  
definiowano jej cele w sposób następujący: 
— polepszenie zaopatrzenia i wzbogacenia zbiorów pod kątem optymalnego  
zaspokojenia potrzeb użytkowników, 
— planowe i systematyczne nabywanie dokumentów, 
— eliminowanie zbędnego dublowania, 
— oszczędność miejsca poprzez wycofanie z bibliotek materiałów zbędnych, 
— zorganizowanie należytej gospodarki istniejącymi zbiorami, 
— racjonalne przekazywanie materiałów mało użytkowanych. 
Z punktu widzenia ogólnej polityki bibliotecznej wprowadzenie specjalizacji 
umożliwia: 
— racjonalne rozmieszczenie zbiorów w układzie terytorialnym, 
— ustalenie zasad prawidłowego i efektywnego współdziałania bibliotek w zakresie 
gromadzenia, 
— prawidłowe opracowywanie bieżących i perspektywicznych planów w zakresie 
pomnażania zbiorów, 
— prowadzenie badań nad zaopatrzeniem bibliotek w dokumenty oraz badanie  
potrzeb użytkowników. 
Obecna koncepcja planu specjalizacji, która znalazła wyraz prawny w  
zarządzeniu, uwzględniła formułowane w przyszłości postulaty, a także doświadczenia 
bibliotek krajowych i zagranicznych. 
Rozliczne konsekwencje rozwoju techniki komputerowej w zakresie procesów 
gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania informacji musiały znaleźć swoje 
odzwierciedlenie w koncepcji specjalizacji zbiorów bibliotecznych ze względu na 
przyszłą automatyzację tych procesów w naszych bibliotekach. Plan specjalizacji 
zbiorów bibliotecznych został powiązany z całokształtem zagadnień dotyczących 
procesów gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania informacji naukowej w 
skali ogólnokrajowej poprzez włączenie go do programu budowy rządowego  
Systemu Informacji Naukowej, Technicznej i Organizacyjnej — SINTO. 
Opracowując założenia planu specjalizacji uwzględniono w nim także  
historycznie ukształtowany profil bibliotek przewidzianych do uczestniczenia w planie.  
Należało przy tym przezwyciężyć trudności wynikające z potrzeby pogodzenia nie- 
3 — Przegląd Biblioteczny 4/79
		

/pb1979z40036_0001.djvu

			424 
DONIESIENIA. KOMUNIKATY 
zbędnej koncentracji zbiorów w możliwie najmniejszej liczbie bibliotek centralnych 
i współpracujących z dotychczasową ich specjalizacją oraz z takimi realiami jak 
obiektywne ograniczenie pomieszczeń, środków na inwestycje itd., od których  
uzależniona jest w dużym stopniu działalność bibliotek. 
Dążenie do koncentracji zbiorów wynikało z postulatu optymalizacji  
wydatkowania środków na automatyzację procesów bibliotecznych i informacyjnych w  
bibliotekach naukowych. Koncentracja zbiorów nie mogła jednak naruszać interesów 
użytkowników i ich środowisk przy uwzględnieniu rozmieszczenia określonych grup 
użytkowników w poszczególnych regionach kraju. Uwzględniając liczbę oraz  
rozmieszczenie bibliotek centralnych i współpracujących przyjęto rozwiązania  
kompromisowe, umożliwiające pewne korekty w przyszłości. 
Plan specjalizacji zdefiniowano w § 2 zarządzenia w następujący sposób: „Plan 
specjalizacji zbiorów materiałów bibliotecznych stanowi zespół środków prawnych, 
organizacyjnych i metodycznych, zapewniających optymalną kompletność  
gromadzonych zbiorów (...) w bibliotekach naukowych oraz ich racjonalne wykorzystanie 
dla rozwoju nauki, kultury i gospodarki narodowej, a także socjalistycznego  
wychowania społeczeństwa". Plan ten nie ogranicza się więc tylko do organizacji  
fizycznego zbioru, jaki w danym momencie znajduje się w bibliotekach krajowych, 
ale obejmuje zespół środków prawnych, organizacyjnych i metodycznych  
zapewniających zarówno kompletność gromadzonych zbiorów, jak i ich wykorzystanie na 
potrzeby wszystkich grup użytkowników informacji naukowej w kraju. 
Stosownie do postanowień § 6 zarządzenia, z uwagi na specjalne znaczenie części 
zbiorów zapewniających źródła informacji o dziejach narodu polskiego, dorobku 
umysłowym Polaków, a także ich wkładzie w cywilizację światową, integralną część 
planu specjalizacji stanowi Narodowy Zasób Biblioteczny wyodrębniony wg  
kryterium narodowego. 
Zarządzenie zawierające przepisy ogólne zostało uzupełnione trzema  
załącznikami. 
W załączniku nr 1 sformułowane zostały zasady specjalizacji zbiorów  
materiałów bibliotecznych w bibliotekach centralnych i współpracujących, rozumiane jako 
podział zadań wg ustalonych kryteriów. Za podstawowe kryteria specjalizacji  
zbiorów przyjęto: kryterium narodowe, dziedzinę wiedzy lub innej działalności  
praktycznej oraz typ materiałów bibliotecznych. W niektórych przypadkach — w celu 
umożliwienia rozbudowy specjalizacji — dopuszczono możliwość stosowania  
kryteriów dodatkowych: chronologicznych, językowych, geograficznych i in. 
Załącznik nr 1 określa także tryb powoływania bibliotek centralnych i  
współpracujących, jak również kryteria środowiskowe, organizacyjne i materialne  
decydujące o wyznaczeniu danej biblioteki na centralną lub współpracującą. W p. 5  
załącznika wymieniono podstawowe zespoły czynników, determinujące wyznaczenie 
biblioteki naukowej na centralną; są to: a) wielkość zbiorów, b) liczebność oraz 
kategorie bezpośrednich użytkowników, c) liczba i kwalifikacje personelu, warunki 
lokalowe i wyposażenie biblioteki, d) posiadane warunki do prowadzenia  
działalności informacyjnej, e) dogodna lokalizacja, a także posiadane i planowane środki 
'łączności, umożliwiające włączenie biblioteki do SINTO. Na podkreślenie zasługuje 
fakt, iż zadania biblioteki centralnej lub współpracującej wynikające z planu specja 
lizacji nie ograniczają ich działalności podstawowej, prowadzonej na rzecz jed 
nostki macierzystej (p. 11). 
Podmiotami planu specjalizacji jest 18 bibliotek centralnych*, których wykaz 
stanowi załącznik nr 2, a które realizują plan wspólnie z bibliotekami  
współpracującymi. Zadania tych bibliotek sformułowane w załączniku nr 3 obejmują: 
* Wykaz 17 bibliotek centralnych w artykule M. Derentowicza: Specjalizacja zbiorów 
materiałów bibliotecznych („Prz. Blbliot." 1978 R. 46 z. 4 s. 413) został uzupełniony Centralną 
Biblioteką Statystyczną.
		

/pb1979z40037_0001.djvu

			SPECJALIZACJA BIBLIOTEK 425 
— gromadzenie krajowych i zagranicznych, bieżących i retrospektywnych  
materiałów bibliotecznych zgodnie z wyznaczonym zakresem specjalizacji; 
-- bieżące opracowywanie gromadzonych materiałów bibliotecznych, zgodnie z  
zasadami przyjętymi w SINTO; 
— udostępnianie gromadzonych materiałów wszystkim zainteresowanym; 
— archiwizowanie (w jednym egzemplarzu) krajowych i zagranicznych materiałów 
bibliotecznych; 
— bieżące przekazywanie informacji o gromadzonych dokumentach do systemów 
specjalistycznych i dziedzinowo-gałęziowych SINTO, w tym do prowadzonych w 
kraju katalogów centralnych, zwłaszcza do katalogów BN. 
Do zadań bibliotek centralnych należy również: koordynacja i nadzór nad  
działalnością bibliotek współpracujących, prowadzenie centralnych katalogów  
dziedzinowych, współpraca z właściwymi placówkami PAN i innych resortów, instytucjami 
i stowarzyszeniami, jak również współpraca międzynarodowa w zakresie  
prowadzonej specjalizacji. 
Niektóre biblioteki centralne pełnią funkcje centralnych ośrodków informacji 
systemów dziedzinowo-gałęziowych lub specjalistycznych. W ramach tych  
dodatkowych funkcji biblioteki centralne sprawują m.in. formalno-merytoryczny nadzór nad 
działaniem systemu, współpracują z krajowymi i międzynarodowymi systemami  
informacyjnymi, gromadzą, przetwarzają, przechowują i udostępniają informacje  
zgodnie z obowiązującymi je zakresami tematycznymi, przy wykorzystaniu form i  
metod obowiązujących w SINTO. 
Organami doradczymi i opiniodawczymi w sprawach kierunków rozwoju i  
realizacji zadań bibliotek centralnych i współpracujących, wynikających z  
uczestniczenia w planie specjalizacji są międzybiblioteczne komisje koordynacyjne, które 
zostaną powołane przy każdej bibliotece centralnej. 
Biblioteki współpracujące oraz ich zakresy specjalizacji zostaną wyznaczone w 
trybie przewidzianym w p. 9 załącznika nr 1 do zarządzenia. Biblioteki te zostaną 
powołane przez właściwych ministrów resortowych, na wniosek biblioteki  
centralnej, po zaopiniowaniu przez Centrum INTE. 
Funkcje koordynacyjne w zakresie realizacji planu specjalizacji zostały  
powierzone Centrum INTE, które sprawować je będzie w porozumieniu z Ministerstwem 
Kultury i Sztuki oraz Polską Akademią Nauk. Stosownie do § 9 zarządzenia  
Centrum INTE sprawuje funkcje koordynacyjne w zakresie: 
-- działalności bibliotek centralnych i współpracujących wynikających z ich  
udziału w rządowym Systemie Informacji Naukowej, Technicznej i Organizacyjnej — 
SINTO; 
— programowania specjalizacji, opracowywania planów specjalizacji i  
przedstawiania ich do zatwierdzenia, zgodnie z art. 19 ustawy o bibliotekach; 
— opracowywania, opiniowania i przedkładania do zatwierdzenia wniosków w  
sprawie wyznaczenia biblioteki naukowej na centralną; 
— prac związanych z mechanizacją i automatyzacją procesów informacyjnych w 
bibliotekach realizujących plan specjalizacji; 
— opiniowania planów bibliotek centralnych dotyczących zakupu literatury  
zagranicznej, serwisów informacyjnych na nośnikach maszynowych oraz urządzeń  
technicznych. 
Na mocy § 10 zarządzenia przy Centrum INTE działa powołane przez ministra 
nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Kolegium Dyrektorów Bibliotek  
Centralnych, stanowiące organ doradczy i opiniodawczy w sprawach związanych z  
realizacją planu specjalizacji. Przewodniczącą Kolegium została wybrana dr H. Unie- 
jewska. 
Bardzo istotne dla realizacji planu ustalenie zawiera § 8 zarządzenia,  
nakładający na ministrów sprawujących nadzór nad bibliotekami wchodzącymi do planu 
3»
		

/pb1979z40038_0001.djvu

			426 
DONIESIENIA. KOMUNIKATY 
specjalizacji obowiązek zapewnienia im warunków działania w ramach posiadanych 
środków, a mianowicie: 
— środków finansowych, w tym dewizowych na gromadzenie zbiorów, w  
wysokości zapewniającej realizację zadań; 
— określonej normami powierzchni użytkowej; 
— dostosowanych do wykonywania zadań limitów płac i etatów; 
— urządzeń technicznych i wyposażenia. 
Wydanie zarządzenia zamknęło pierwszy, niełatwy okres przygotowań prawnej 
formy planu specjalizacji. Stworzone zostały tym samym podstawy podjęcia działań, 
których realizacja zapewni organizację krajowego zbioru dokumentów jako bazy 
źródłowej Systemu Informacji Naukowej, Technicznej i Organizacyjnej .— SINTO. 
W związku z podpisaniem zarządzenia odbyła się w Wildze w dn. 19-20.6.1979 
pierwsza narada dyrektorów bibliotek centralnych oraz przedstawicieli resortów 
nadzorujących zarówno biblioteki centralne, jak i współpracujące. W wygłoszonych 
w czasie obrad referatach problemowych, a także w dyskusji omówiono  
najpilniejsze zadania warunkujące rozwój specjalizacji w ramach programu budowy SINTO. 
Harmonogram realizacji najbardziej istotnych i pilnych prac, związanych 
z wdrażaniem planu specjalizacji, przyjęty na naradzie w Wildze, obejmuje zadania 
zarówno bibliotek centralnych (i współpracujących — w miarę ich powoływania), 
jak Centrum INTE i Biblioteki Narodowej. Są to następujące zadania: 
1) Budowa sieci dziedzinowych w ramach planu specjalizacji. Zadanie to  
obejmuje rozpoznanie stanu posiadania zbiorów oraz warunków bibliotek  
przewidzianych na współpracujące, a następnie dokonanie podziału zakresów specjalizacji  
tematycznej i formalnej w poszczególnych dziedzinach oraz wyznaczenie bibliotek 
współpracujących. Powołanie międzybibliotecznych komisji koordynacyjnych przy 
każdej z bibliotek centralnych zamknie okres realizacji tego zadania. 
Termin realizacji — wrzesień 1980 r. 
2) Zaopatrzenie bibliotek uczestniczących w specjalizacji w piśmiennictwo  
zagraniczne. Biblioteki podejmą ewidencję zagranicznych wydawnictw ciągłych  
uzyskiwanych w drodze importu, wymiany i darów przez biblioteki centralne i  
współpracujące, dokonają oceny stanu w tym zakresie, sporządzą wykaz tytułów  
niezbędnych do zaprenumerowania i liczby ich egzemplarzy oraz przekażą wnioski do 
Centrum INTE dla Międzyresortowej Komisji ds. Importu Wydawnictw z II obszaru 
płatniczego. 
Termin realizacji — czerwiec 1980 r. 
3) Budowa centralnych katalogów dziedzinowych. Biblioteki centralne (i  
współpracujące) podejmą obowiązek przekazywania pełnej informacji o gromadzonych 
zbiorach materiałów bibliotecznych do katalogów centralnych prowadzonych w  
Bibliotece Narodowej. Biblioteka Narodowa i Centrum INTE przy współpracy  
bibliotek centralnych opracują organizację budowy centralnych katalogów dziedzinowych 
oraz tryb przekazywania informacji o zbiorach do Biblioteki Narodowej. 
4) Archiwizowanie i selekcja zbiorów. Zgodnie z zarządzeniem z dn. 26.4.1979 
krajowy zasób źródeł, rozumiany jako kompletny i trwale utrzymywany zbiór,  
wymaga archiwizowania w jednym egzemplarzu każdego dokumentu wprowadzonego 
do tego zasobu. W związku z tym założeniem biblioteki centralne przy współpracy 
Centrum INTE opracują zasady archiwizacji i ustalą wskaźniki wielkości dla  
okresowego wycofywania zbiorów mało wykorzystywanych. Wskaźniki te są niezbędne 
dla ustalenia wielkości pomieszczeń dla zbiorów podlegających archiwizowaniu. 
Termin realizacji — grudzień 1981 r. 
. 5) Warunki realizacji planu specjalizacji. Na podstawie planowanej analizy  
potrzeb bibliotek centralnych i bibliotek współpracujących w zakresie środków  
technicznych i powierzchni lokalowej podjęte zostaną sukcesywne działania  
zmierzające do poprawy w tym zakresie. W ramach tych działań Centrum INTE uzyskało
		

/pb1979z40039_0001.djvu

			SEKCJA BIBLIOGRAFICZNA SBP 
427 
już zezwolenie ministra łączności na założenie stacji teleksowych w 12 bibliotekach 
centralnych oraz na doprowadzenie dwóch linii telefonicznych dla Biblioteki  
Narodowej. Centrum INTE czyni również starania w sprawie budowy magazynów dla 
bibliotek centralnych oraz uzyskania pomieszczeń na biblioteki składowe. 
Elżbieta Malinowska 
GRUPA ROBOCZA DS. BIBLIOGRAFII REGIONALNEJ 
W SEKCJI BIBLIOGRAFICZNEJ SBP 
Reaktywowanie Sekcji Bibliograficznej SBP jest realizacją jednego z punktów 
Uchwał III Ogólnokrajowej narady bibliografów. Powołanie w ramach tej Sekcji 
Grupy Roboczej ds. Bibliografii Regionalnej (5.10.1978), świadczy o wadze  
problemów związanych z bibliografią tego typu i o wynikłej stąd potrzebie koordynacji 
bibliografii oraz podejmowania tematów o charakterze teoretycznym. 
W omawianej Grupie Roboczej są reprezentowane zarówno ośrodki już  
publikujące takie bibliografie, jak i nowo powstałe biblioteki wojewódzkie,  
zamierzające je dopiero podjąć. W skład Grupy weszli: mgr Wiesława Baszyńska — WBP 
Lublin (Bibliografia Lubelszczyzny), mgr Zofia Bożek — WBP Bielsko-Biała  
(Bibliografia^ województwa bielskiego — w opracowaniu), mgr Barbara Dziuk — WBP 
Płock (Bibliografia województwa płockiego — w opracowaniu), mgr Cecylia Zofia 
Gałczyńska — WiMBP Szczecin (kierownik Grupy — Bibliografia Pomorza  
Zachodniego. Piśmiennictwo Zagraniczne), mgr Teresa Służałek — Biblioteka Śląska, 
Katowice (Bibliografia Śląska) oraz z ramienia Departamentu Bibliotek, Domów 
Kultury i Działalności Społeczno-Kulturalnej MKiS — dr Jakub Zdzisław Lichański. 
Dnia 12.12.1978 został przedstawiony na zebraniu Sekcji Bibliograficznej SBP 
plan pracy Grupy Roboczej. Plan ten, oparty w swoich generalnych założeniach na 
wspomnianych już Uchwałach III Ogólnokrajowej narady bibliografów, precyzuje 
cel i zamierzone metody pracy Grupy. Podstawowe kierunki jej działań to podjęcie 
starań o budowę pełnego systemu (pełnej sieci) bibliografii regionalnych w Polsce, 
wprowadzenie do nich nowych kategorii rejestrowanych dokumentów oraz  
organizowanie środków mogących zapewnić warunki powstawania bibliografii  
regionalnych na odpowiednim poziomie merytorycznym i metodycznym. 
W związku z tymi założeniami przewidziano przede wszystkim przydział ściśle 
określonych terytoriów dla poszczególnych bibliografii, ustalenie kategorii  
dokumentów, jakie winny być uwzględniane w tych bibliografiach, praktyczne szkolenie 
bibliografów oraz opiniowanie bibliografii przeznaczonych do druku.  
Przedstawiony plan został zaakceptowany i jednomyślnie przyjęty przez uczestników zebrania. 
Możliwości realizacji omówionego planu zostały poważnie zwiększone dzięki 
włączeniu tematu „bibliografie regionalne" do programu działalności  
informacyjnej wbp, przygotowanego przez Zakład Informacji Naukowej BN oraz Ministerstwo 
Kultury i Sztuki. Zalecenia tego programu skonsultowano z przedstawicielem  
Grupy Roboczej w punktach dotyczących prac bibliograficznych o charakterze  
regionalnym. 
Skierowane do wybranych bibliotek propozycje opracowania bibliografii  
regionalnych na nowych zasadach organizacyjnych, przygotowała w dn. 16-17.1.1979 
Grupa Robocza z udziałem przedstawicieli WBP w Rzeszowie. Propozycje te  
zostały zaakceptowane uprzednio przez Instytut Bibliograficzny. W ich formułowaniu 
uwzględniono ukazujące się (bądź podjęte) bibliografie regionalne, które winny być 
kontynuowane po dokonaniu odpowiednich korekt terytorialnych. Korekty te  
wynikają z przyjętej zasady, iż za podstawę przydziału terytorium jako przedmiotu 
poszczególnych bibliografii przyjmuje się jednostkę administracyjną — wojewódz-
		

/pb1979z40040_0001.djvu

			428 
DONIESIENIA. KOMUNIKATY 
two. -W efekcie zastosowania tych zasad wyłoniła się grupa bibliografii, które  
odnoszą się do jednego województwa, oraz grupa takich, które obejmują po kilka 
województw. Powyższe propozycje zostały potraktowane jako punkt wyjścia do 
dyskusji nad kształtem przyszłego ogólnopolskiego systemu bibliografii regionalnej 
(terytorialnej) na konferencji w dn. 18-19.1.1979 w Rzeszowie, poświęconej  
działalności informacyjnej bibliotek wojewódzkich. Przedstawiono na niej zarówno nowe 
założenia teoretyczne (C. Z. Gałczyńska: Bibliografia regionalna. Założenia nowej 
koncepcji), jak i przekazano wybranym wbp propozycje opracowywania bibliografii 
regionalnych wg nowej koncepcji. 
Warto podkreślić, iż jest to pierwsza próba koordynacji takich bibliografii w 
skali całego kraju. Znakomite wyniki działań podjętych w latach 60-tych w  
stosunku do bibliografii terytoriów nad Odrą i Bałtykiem pozwalają widzieć  
optymistycznie wyniki naszych poczynań. 
Dalsze działania Grupy Roboczej przewidują w najbliższej przyszłości  
organizację seminarium szkoleniowo-dyskusyjnego dla autorów bibliografii regionalnych. 
Cecylia Zofia Gałczyńska
		

/pb1979z40041_0001.djvu

			SPRAWOZDANIA 
PRZEGLĄD BIBLIOTECZNY 1979 4 
PL ISSN 0033-202X 
SEMINARIUM NT. AUTOMATYZACJI UDOSTĘPNIANIA ZBIORÓW 
BIBLIOTECZNYCH 
Janowice 5-6 grudnia 1978 
Dwudniowe Seminarium o powyższej tematyce zostało zorganizowane  
staraniem Biblioteki Głównej Politechniki Krakowskiej oraz Komisji Racjonalizacji 
i Mechanizacji Pracy ZG SBP. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele bibliotek 
uczelnianych z całej Polski, pracownicy bibliotek i ośrodków informacji z  
Krakowa, przedstawiciele zakładów bibliotekoznawstwa uniwersytetów Krakowa i  
Poznania oraz zaproszeni goście: przedstawiciele Centrum INTE i MNSWiT. Łącznie 
w Seminarium wzięło udział ok. 80 osób. 
Obrady Seminarium otworzył dr Józef Czerni (Biblioteka Politechniki  
Krakowskiej) referatem Automatyzacja udostępniania zbiorów bibliotecznych w  
terytorialnym systemie informacyjnym SINTO. {Problemy. Propozycje. Perspektywy). 
Przedstawił problemy funkcjonowania oddziałów udostępniania w tradycyjnych 
systemach bibliotecznych oraz możliwości stopniowego zastępowania prac  
manualnych działaniem maszyn matematycznych. Podkreślił znaczenie budowy systemów 
automatyzacji udostępniania w projektowaniu systemów informatycznych dla  
bibliotek uczelnianych. W regionalnym systemie KRAKUS wyróżnia się w chwili 
obecnej systemy centralne, np. katalog centralny czasopism, i systemy  
indywidualne realizujące podstawowe procesy biblioteczne, różne w poszczególnych  
bibliotekach, np. gromadzenie, udostępnianie. W dalszych fazach rozwoju systemu 
KRAKUS przewiduje się wprowadzenie zintegrowanego systemu ewidencji  
wypożyczeń bibliotek krakowskich. 
W referacie dra Zbigniewa Żmigrodzkiego (Biblioteka Politechniki  
Częstochowskiej) Problemy psychologiczne i socjologiczne automatyzacji udostępniania zbiorów 
w bibliotece szkoły wyższej poruszone zostały niezmiernie ważne zagadnienia 
kształtowania świadomości pracowników bibliotek szkół wyższych w zakresie  
automatyzacji procesów biblioteczno-informacyjnych. Same bowiem środki: sprzęt  
komputerowy, urządzenia pomocnicze, nakłady na odpowiednią reorganizację oddziałów 
udostępniania nie zapewnią jeszcze sukcesu przy wprowadzaniu systemu  
informatycznego. 
W znacznym stopniu to nieodzowne budzenie i rozwijanie świadomości  
pracowników mogłoby być przyspieszone zarówno przez rozszerzanie wszelkich kontaktów 
międzybibliotecznych: krajowych i zagranicznych, jak i przez większą dostępność 
zagranicznej literatury fachowej. Autor sygnalizuje potrzebę zintegrowanego  
działania sieci bibliotek uczelnianych w planowanych badaniach nad automatyzacją. 
Mgr inż. Leszek Staśto (Biblioteka Politechniki Krakowskiej) przedstawił w 
swej prelekcji Aspekt techniczno-organizacyjny automatyzacji udostępniania  
zbiorów w systemie KRAKUS główne założenia projektowe systemu komputeryzacji 
ewidencji wypożyczeń dla Biblioteki Głównej Politechniki Krakowskiej. Autor  
projektu przewiduje w działaniu systemu zastosowanie metody wsadowej — off-line: 
przetwarzanie na elektronicznej maszynie cyfrowej (emc) następuje po zakończeniu 
pracy agend udostępniania w określonym dniu. Dla rejestracji operacji „wypoży-
		

/pb1979z40042_0001.djvu

			430 
SPRAWOZDANIA 
czenie i zwrot książki" pracownicy biblioteki będą wykorzystywali odpowiednio 
przygotowane (wyperforowane) karty książki, przechowywane stale w każdej  
udostępnianej publikacji. Pomoc dla czytelników i bibliotekarzy powinny stanowić  
wydruki wykazu książek wypożyczonych w układzie wg sygnatur i wydruki stanu 
kont czytelników, zawierające ewidencję wypożyczeń z ubiegłego dnia. Projektant 
określił metodę off-line jako etap komputeryzacji możliwy w warunkach  
krajowych, nie wymaga ona bowiem instalowania kosztownych urządzeń sieci transmisji 
danych między oddziałem udostępniania a ośrodkiem obliczeniowym. Jedyną  
niezbędną inwestycją sprzętową jest dziurkarka kart, umożliwiająca reperforowanie 
danych na nośnikach maszynowych po zakończeniu każdej operacji: wypożyczenia, 
zwrotu, rezerwacji. 
Referat mgr inż. Zofii Bębenek i mgra Mariusza Klappera (Biblioteka Główna 
AGH) Wykorzystanie systemu monitorów ekranowych w bezpośrednim systemie 
udostępniania zbiorów bibliotecznych jako drugi etap rozwoju systemu  
udostępniania w Bibliotece Głównej AGH zawierał założenia projektowe systemu całkowicie 
odmiennego od projektu opracowanego dla Biblioteki Politechniki Krakowskiej. 
Należy tu przypomnieć, że w Bibliotece Głównej AGH prace nad automatyzacją 
procesów bibliotecznych i informacyjnych zapoczątkowane były w 1972 r., przy 
czym w pierwszym etapie planowano zastosować dla rejestracji wypożyczeń metodę 
off-line z zachowaniem rewersów, które po zakończeniu każdej operacji:  
wypożyczenia, prolongaty itp. będą służyły do tworzenia zapisów na kartach  
perforowanych. 
W fazie przygotowania oddziałów udostępniania do wprowadzenia nowej  
techniki (opracowanie nowego wzoru rewersu, nowej kartoteki czytelników) pojawiły 
się na krajowym rynku komputerowym nowe możliwości sprzętowe — monitory 
ekranowe. Urządzenia te, pozwalające na pracę w trybie bezpośrednim (on-line) 
przy jednoczesnej możliwości korzystania z komputera o pamięciach dyskowych 
emc ODRA 1325, spowodowały przerwanie prac nad trybem wsadowym i  
przygotowanie badań nad projektem wstępnym i oprogramowaniem dla systemu o  
działaniu bezpośrednim. Zakłada on korzystanie z emc przez cały czas pracy  
wypożyczalni, czytelnik przy pomocy monitorów może dowiedzieć się od razu, czy  
pozycja, która go interesuje, jest dostępna do wypożyczenia, następnie dokonywany 
jest zapis o transakcji wypożyczenia wraz z drukiem rewersu, który zostaje  
przekazany do magazynu w celu wyszukania publikacji. Zakłada się, że obsługa jednego 
zgłoszenia czytelnika w wyżej przedstawionym systemie nie powinna trwać dłużej 
niż 1 min. Osobnym zagadnieniem przy tworzeniu systemu w trybie on-line będzie 
konieczność zainstalowania w pomieszczeniach Biblioteki Głównej sieci monitorów 
ekranowych, połączonych linią kablową z centralną jednostką emc ODRA 1325 w 
ośrodku obliczeniowym uczelni. Korzyści rejestracji udostępniania tą drogą  
powinny być przyspieszone przez decyzje władz uczelni o przyznaniu środków na 
rozwiązania techniczne. 
Komunikat mgr Krystyny Ramzy (Biblioteka Politechniki Krakowskiej) Zalo- 
żenia biblioteczne systemu automatyzacji udostępniania zbiorów w systemie  
KRAKUS zawierał podsumowanie odpowiedzi na ankietę dotyczącą opinii bibliotek — 
członków systemu KRAKUS nt. działań podjętych nad planowaną automatyzacją 
udostępniania w ramach tego systemu (m.in. respondenci wypowiedzieli się za  
ujednoliceniem formularzy stosowanych przy wypożyczeniach). 
W ożywionej dyskusji, jaka wywiązała się na zakończenie pierwszego dnia 
Seminarium, poruszane były następujące problemy: 
1) Jakie systemy automatyzacji należy wprowadzać do rejestracji  
udostępniania: systemy działające w trybie wsadowym czy systemy bezpośredniej obsługi 
użytkownika? Głos zabierali kolejno: dr J. Czerni, mgr inż, M, Klapper, mgr inż.
		

/pb1979z40043_0001.djvu

			AUTOMATYZACJA UDOSTĘPNIANIA ZBIORÓW 
431 
L. Staśto, mgr inż. G. Bogdan, mgr Helena Jarecka, mgr Maria Radwańska, mgr 
M. Brykczyńska. 
2) Jakie powinno być przeszkolenie bibliotekarzy w zakresie informatyki, aby 
można było wdrażać systemy zautomatyzowane w działalności biblioteczno-infor- 
macyjnej? Swe poglądy wypowiadali: dr J. Czerni, mgr Irena Aleksandrowicz, 
mgr Anna Pozowska. 
W drugim dniu Seminarium obrady rozpoczęto referatem dra Stanisława Ba- 
donia (Biblioteka Główna Politechniki Poznańskiej): Problemy automatyzacji  
udostępniania zbiorów w sieci bibliotek szkół wyższych Poznania na przykładzie  
bibliotek głównych Akademii Ekonomicznej i Politechniki Poznańskiej.  
Przedstawiono system udostępniania materiałów ze spotkań naukowych: kongresów,  
sympozjów itp. pn. „Konferencje", prowadzony wspólnie przez dwie biblioteki główne: 
Politechniki Warszawskiej i Politechniki Poznańskiej. Podstawowy zbiór  
dokumentów zarejestrowanych w tym systemie liczy obecnie około 8000 publikacji,  
przetwarzanie realizowane jest na emc ODRA 1300 metodą wsadową, dając w efekcie 
podwyższenie jakości obsługi czytelników oraz skrócenie czasu wyszukiwania  
informacji. 
Autor omówił również metody mechanizacji rejestracji wypożyczeń i zwrotów 
dokumentów za pomocą licznika statystycznego (w Bibliotece Głównej Politechniki 
Poznańskiej); prace nad mechanizacją udostępniania w Czytelni Czasopism i  
Czytelni Ogólnej tejże Biblioteki, system dokumentacyjno-informacyjny obejmujący 
7 podsystemów, planowany do wdrożenia w nowym gmachu Biblioteki Akademii 
Ekonomicznej. 
W referacie mgr Sylwii Wróblewskiej (Biblioteka Główna Politechniki  
Szczecińskiej) Usprawnienia organizacyjne w Oddziale Udostępniania Zbiorów  
Biblioteki Głównej Politechniki Szczecińskiej w perspektywie automatyzacji  
scharakteryzowane zostały kolejne etapy działań związanych z planowanym wprowadzeniem 
automatyzacji w wymienionej uczelni, a w szczególności usprawnienia  
organizacyjne przy udostępnianiu zbiorów. 
Mgr Wanda Kronman-Czajka i mgr Bożena Zawistowska (Biblioteka  
Uniwersytecka w Warszawie) w swym komunikacie Automatyzacja rejestracji wypożyczeń 
księgozbioru dydaktycznego BUW podały informacje dotyczące stosowania emc 
w powyższym zakresie, będącym jedną z części programu komputeryzacji  
procesów biblioteczno-iriformacyjnych Biblioteki. 
Referat mgr Marii Brykczyńskiej i dra Bogdana Stefanowicza (Biblioteka  
Główna SGPiS) Automatyzacja w Bibliotece Szkoły Głównej Planowania i Statystyki. 
Stan obecny, perspektywy rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem prac w  
Oddziale Udostępniania Zbiorów zawierał omówienie kolejnych etapów wprowadzania 
eto w działanie wymienionej instytucji: szkolenie informatyczne pracowników  
różnych agend Biblioteki, analizy systemowe Wypożyczalni Studenckiej i Oddziału 
Opracowania Wydawnictw Ciągłych, opracowanie założeń projektowych  
zautomatyzowanej rejestracji wypożyczeń w trybie bezpośrednim, wdrożenie  
zautomatyzowanego systemu Katalogu Lektur Studenckich, przy stosowaniu trybu wsadowego, 
emc ODRA 1305 i rejestratora danych MERA 9150. Prelegenci przedstawili również 
planowane kierunki rozwoju automatyzacji: utworzenie Zautomatyzowanego  
Rejestru Czasopism oraz Rejestru Zakończonych Prac Naukowo-Badawczych. 
Pracownicy Instytutu Bibliotekoznawstwa UAM w Poznaniu: mgr Mirosław 
Górny i mgr Roman Jaworski w swej prelekcji Próby wykorzystania metod  
informatycznych w optymalizacji procesów udostępniania w Bibliotece Głównej  
Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu przedstawili badania dotyczące  
możliwości bardziej efektywnego wykorzystywania powierzchni magazynowej. Omówili 
również próby właściwej selekcji w doborze księgozbioru Czytelni Nauk  
Ekonomiczno-Prawnych i Bibliotekoznawstwa przy zastosowaniu emc ODRA 1305.
		

/pb1979z40044_0001.djvu

			432 
SPRAWOZDANIA 
Oprócz omówionych wyżej referatów wygłoszono w drugim dniu Seminarium 
szereg komunikatów zawierających doniesienia o planowanych lub już  
realizowanych zastosowaniach informatyki w działalności biblioteczno-informacyjnej: 1) mgr 
Zofia Vollmer (Biblioteka PAN w Warszawie): Założenia automatyzacji procesów 
bibliotecznych w Bibliotece PAN, 2) dr Jadwiga Przygocka 1 mgr inż. Ewa  
Woźniakowska (Biblioteka Główna Politechniki Łódzkiej): Wykorzystanie SINFO (System 
Informacyjny dla Ośrodków Branżowych INTE) w funkcji udostępniania zbiorów, 
3) mgr inż. Grzegorz Bogdan (Ośrodek Informacji Chemicznej Biblioteki  
Politechniki Warszawskiej): Prace z zakresu automatyzacji w Bibliotece Głównej  
Politechniki Warszawskiej, 4) mgr M. Górny i mgr R. Jaworski: Uwagi dotyczące formatu 
systemu SINFO. Na marginesie prób wdrożenia systemu w Bibliotece Głównej 
i UAM. — 
W dyskusji zabrało głos kilka osób: mgr inż. Jerzy Wołczyk (Biblioteka  
Główna i Ośrodek Informacji Naukowo-Technicznej Politechniki Wrocławskiej),  
referując stan prac nad automatyzacją czynności bibliotecznych w macierzystej  
placówce, podkreślił potrzebę opracowywania zautomatyzowanych systemów  
bibliotecznych działających zarówno w trybie off-line jak i on-line. Mgr Edward  
Domański (Biblioteka Politechniki Warszawskiej), dziękując organizatorom, wysunął 
propozycję stałych, corocznych spotkań poświęconych wprowadzaniu do bibliotek 
emc; spotkania te stanowiłyby najszybszą drogę przepływu informacji o aktualnym 
stanie prac. Dr J. Przygocka wysunęła projekt opublikowania materiałów z  
konferencji. Mgr M. Brykczyńska jako przedstawiciel Rady Użytkowników INFONET 
omówiła formy szkolenia organizowanego corocznie przez Radę Użytkowników dla 
środowiska bibliotekarzy warszawskich; zachęciła inne regiony do uczestniczenia 
w tych spotkaniach. Mgr S. Wróblewska zaproponowała dofinansowanie projektów 
informatycznych środowiska krakowskiego przez MNSWiT; w przyszłości inne  
biblioteki mogłyby korzystać z oprogramowania wdrożonych systemów automatyzacji 
udostępniania zbiorów. 
Główny organizator Seminarium dr J. Czerni w przemówieniu  
podsumowującym obrady zachęcił wszystkich uczestników do stałej wymiany doświadczeń w  
zakresie wdrażania systemów informatycznych, stwierdzając: „Jest nas za mało, by ze 
sobą konkurować, powinniśmy współpracować". W swym zamierzeniu Seminarium 
miało być forum wymiany poglądów na różne metody zastosowań informatyki w 
procesach udostępniania zbiorów; w efekcie przyczyniło się nadto do wzajemnego 
zaznajomienia uczestników z całokształtem działań dotyczących komputeryzacji w 
większości bibliotek uczelnianych całej Polski. 
Spotkanie, zorganizowane w uroczej scenerii zabytkowego pałacyku  
janowickiego, pozostanie na długo w pamięci uczestników dzięki nadzwyczaj miłej  
atmosferze, jaką stworzyli gospodarze — Biblioteka Główna Politechniki Krakowskiej. 
Maria Brykczyńska 
PÓŁTORA WIEKU KSIĄŻNICY RACZYŃSKICH 
„Mimo ciężkich warunków politycznych i mimo braku dbałości o rozwój jej 
u władz miejskich niemieckich, Biblioteka Raczyńskich przetrwała czasy najgorsze, 
nie schodząc z drogi wytkniętej jej przy założeniu. Spełniała chlubnie swoją rolę 
około kształcenia społeczeństwa, szczególnie młodzieży, w duchu polskim"  
powiedział prezydent miasta Poznania Cyryl Ratajski podczas uroczystego obchodu 
100-lecia pierwszej biblioteki publicznej w Wielkopolsce, inaugurującego obrady 
II Zjazdu bibliotekarzy i IV Zjazdu bibliofilów polskich dn. 30 maja 1929 r. 
Dalej mówca przypomniał, że „przez czytelnie Biblioteki przesunęły się trzy
		

/pb1979z40045_0001.djvu

			JUBILEUSZ KSIĄŻNICY RACZYŃSKICH 
433 
pokolenia obywatelstwa poznańskiego, wynosząc z nich świadomość o istnieniu 
wspaniałego piśmiennictwa polskiego, o istnieniu nauki polskiej. Obok równocześnie 
powstałej lubo mniej dostępnej Biblioteki Kórnickiej, obok Towarzystwa Przyjaciół 
Nauk i Teatru Polskiego w Poznaniu, Biblioteka Raczyńskich była widomym  
znakiem żywotności ducha narodowego, była łącznikiem kulturalnym pomiędzy dawną 
szlachecką a dzisiejszą demokratyczną Rzecząpospolitą Polską"1. 
Prezydent miasta ■— jako ówczesny kurator Biblioteki ■— dokonał uogólnień, 
nie wnikając oczywiście w specyfikę wymienionych .instytucji, wyeksponował  
zasługi placówki, ze zrozumiałych względów nie przypominając trudnych momentów 
w jej dziejach, kiedy dostała się pod wpływy zaborcze. Myśl tę rozwinął dyrektor 
Andrzej Wojtkowski, późniejszy profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. 
Zabierali też głos przedstawiciele środowiska bibliotekarskiego i naukowego, w tym 
Stefan Demby i Kazimierz Tymieniecki. Uroczystościom towarzyszył jubileusz 50-le- 
cia pracy Antoniego Bederskiego, który był żywą kroniką placówki w dobie  
wzmożonego ucisku narodowego i pierwszych chwil po wyzwoleniu jako II bibliotekarz 
od 1891 r., I bibliotekarz od 1919 i dyrektor — od 1924 r. 
Zamknięciem zaś uroczystości bibliotekarskich w Poznaniu — przypadły one 
na okres ożywienia związany z Powszechną Wystawą Krajową, która upamiętnić 
miała osiągnięcia pierwszego dziesięciolecia Polski Odrodzonej — stały się obchody 
100-lecia działalności wydawniczej Biblioteki Kórnickiej dn. 2 czerwca 1929 r. 
W ten sposób przypomniano łącznie dwie zasłużone dla kultury narodowej  
instytucje. Nikt zapewne wówczas nie przypuszczał, jak ciężkie chwile czekają dzieło 
Edwarda Raczyńskiego w następnym okresie, który dzielić ją miał od kolejnego 
jubileuszu i jak wielkie nastąpią przemiany, jeśli idzie o funkcje książki w  
społeczeństwie. Możemy mówić o tym dopiero dziś, z perspektywy 35-lecia Polski  
Ludowej. 
Szczęście to, że Andrzej Wojtkowski opracował obszerną monografię  
poświęconą twórcy Biblioteki2, bo ogromna część podstawy źródłowej uległa zagładzie w 
pożodze wojennej. Stąd książka ta ma dziś walory źródłowe. 
Biblioteka w dobie zaborów odegrała trudną do przecenienia rolę w życiu 
umysłowym Poznania; mimo utrudnień ze strony władz pruskich była nie tylko 
warsztatem pracy naukowej w ogólnym tego słowa znaczeniu, ale zarazem  
gromadziła dokumenty kultury staropolskiej. Przypominała najcenniejsze dzieła  
narodowe, chroniła rękopisy. Funkcjonowała żywo w organizmie miejskim — inaczej, ale 
równie pożytecznie co jej rówieśnica, pobliska Biblioteka Kórnicka; dopiero po 
trzech dziesięcioleciach została wsparta przez zbiory Poznańskiego Towarzystwa 
Przyjaciół Nauk. Zaborcy dla przeciwwagi postanowili stworzyć na początku  
bieżącego wieku własną książnicę i nadali jej imię cesarza Wilhelma. W pełni więc 
należy zgodzić się z wypowiedzianą świeżo opinią: „Oceniając 90 lat działalności 
Biblioteki w okresie zaborów trzeba stwierdzić, że fundacja Edwarda  
Raczyńskiego — mimo wielkich trudności i gwałtownego przeciwdziałania Niemców —  
spełniała rolę polskiej placówki kulturalnej, nawet wtedy, kiedy funkcję pierwszego 
bibliotekarza pełnił Niemiec. Decydował o tym głównie księgozbiór — zarówno 
jego część podstawowa, przekazana przez Raczyńskiego, jak i późniejsze nabytki, 
zwłaszcza w dziale rękopisów (Niemcewicziana), napływ egzemplarza  
obowiązkowego wydawnictw ukazujących się w Księstwie, wreszcie decyzja kuratorium,  
czyniąca z Biblioteki instytucję mającą za zadanie zgromadzenie największej liczby 
książek polskich spośród wszystkich bibliotek Rzeszy. Taki kierunek działania nie 
pozwalał na pełne zniemczenie fundacji [...]. Polacy przeważali jako użytkownicy. 
1 C. Ratajski: Mowy 1929-1933. T. 2. Poznań 1934 s. 23-24. 
« A. Wojtkowski: Edward Raczyński t jego dzieło. Poznań 1929. Nadto ukazał się katalog: 
A. Bederski: Druki poznańskie wieku XVI-XVIII znajdujące się. io Bibliotece Raczyńskich. 
Poznań 1929 44 s.
		

/pb1979z40046_0001.djvu

			434 
SPRAWOZDANIA 
Biblioteka stanowiła doskonały warsztat pracy dla naukowców zrzeszonych w  
Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk; drukowany katalog rozszerzył  
oddziaływanie Biblioteki poza granice Wielkiego Księstwa Poznańskiego"3. 
Początki okresu międzywojennego wiązały się z zachwianiem równowagi  
materialnej Biblioteki; stabilizację zapewniło przejęcie jej przez miasto w połowie 
1924 r. W 7 czytelniach dysponowano 118 miejscami, mimo to panował tłok,  
brakowało też pomieszczeń magazynowych; wszystko to świadczyło pozytywnie o  
wzrastających potrzebach Poznania jako ośrodka akademickiego. Księgozbiór  
systematycznie wzrastał; równomiernie w zakresie różnych dyscyplin, ale z przewagą  
humanistyki; szczególnie przybywało wiele czasopism, wpływały też liczne dary.  
Udostępnianie nadal miało charakter prezencyjny. 
Wśród kilkunastoosobowego personelu niewątpliwie wyróżniał się w zakresie 
prac naukowych i publicystycznych dyrektor A. Wojtkowski, którego zasługą było 
spopularyzowanie instytucji w środowisku. 
W czasie okupacji polscy pracownicy potajemnie wypożyczali książki rodakom, 
łamiąc w ten sposób oficjalny nakaz widniejący na drzwiach wejściowych: „Nur 
fur Deutsche". Torpedowali też działania mające na celu usuwanie dzieł w języku 
ojczystym. Nadszedł dzień 22 stycznia 1945 r., kiedy wycofujący się żołnierze  
niemieccy zniszczyli pałac, w którym spłonęło ok. 180 000 woluminów zbiorów własnych 
jak również prywatnych, zwiezionych po 1939 r. Stąd pierwsze lata po wyzwoleniu 
związane były z leczeniem potwornych ran zadanych Bibliotece Raczyńskich, która 
właściwie przestała istnieć w swym dawnym kształcie. 
Pozostała jednak tradycja i wola odbudowy, które okazały się silniejsze. Toteż 
likwidacja już działającej na nowo placówki, przez stworzenie Wojewódzkiej i  
Miejskiej Biblioteki Publicznej pozbawionej imienia Raczyńskich, spotkała się z  
protestami ze strony społeczeństwa, zwłaszcza środowisk kulturalnych. Po różnych 
reorganizacjach dokonano ostatecznie w 1957 r. podziału WMBP na Wojewódzką 
Bibliotekę Publiczną oraz Miejską Bibliotekę Publiczną im. Edwarda Raczyńskiego, 
która w 11 lat później otrzymała status biblioteki naukowej. 
Rozwój jej szedł dwiema drogami: z jednej strony Biblioteka gromadziła zbiory 
zwłaszcza specjalne przeznaczone dla badaczy, a z drugiej — pełniła nowe  
odpowiedzialne funkcje, związane z przemianami socjalistycznymi. Ten dualizm jest 
widoczny do dziś dnia. 
Wskutek zniszczenia Pałacu Raczyńskich w 1945 r. Biblioteka otrzymała  
siedzibę w dawnym budynku szkolnym przy obecnej ul. Armii Czerwonej i do tej 
chwili mieści się tam znaczna część agend centralnych. W 1956 r. została  
zakończona odbudowa historycznej siedziby. 
Następował równocześnie rozwój sieci bibliotecznej: filii w 1950 r. było 12 
(punktów 33), w 1978 r. zaś 56 (130 punktów). Dziś trudno sobie wyobrazić Poznań, 
ten stary i nowe osiedla bez nich, a takie placówki, jak klub „Pod Lipami" na 
Winogradach mają już swoją historię. Zbiory specjalne liczą dziś ponad 70 000  
jednostek (w tym 7214 rękopisów i 17 485 starych druków), księgozbiór podstawowy 
ok. 160 000 wol., w placówkach terenowych zaś ok. 800 000 wol., z czego na uwagę 
zasługuje literatura dziecięca — stanowi ona 25% całości i służy zarówno  
adresatom, jak i badaczom. Mówią za siebie dane dotyczące udostępniania: czytelników 
w 1949 r. było 2000 (co stanowiło 0,8% w stosunku do mieszkańców Poznania), 
w 1978 r. zaś 117 801 (22%), z tego niewielki wzrost (z 2000 do ok. 3000) nastąpił 
w Bibliotece Głównej, reszta przypada na filie i punkty. Biblioteka prowadzi liczne 
konkursy, organizuje wystawy, spotkania z literatami, w tym od 1974 r. —  
przedtem w Pałacu Działyńskich — Czwartki Literackie, które mają w Poznaniu już 
ponad półwieczną tradycję. 
» K. Kwicz: Dzieje Biblioteki w latach 1829-1945. W: Miejska Biblioteka Publiczna im. 
Edwarda Raczyńskiego w Poznaniu 1829-1979. Warszawa-Foznań 1979 s. 28.
		

/pb1979z40047_0001.djvu

			JUBILEUSZ KSIĄŻNICY RACZYŃSKICH 
435 
Przy tym wszystkim nie została zaniechana działalność naukowa Biblioteki, 
choć należy z prawdziwym podziwem patrzeć na osiągnięcia w tej dziedzinie, przy 
tak znikomym liczebnie personelu. Wzrasta on znacznie wolniej niż by to wynikało 
z podejmowanych działań, przy czym obejmuje głównie obsługę (1950 r. — 12 osób, 
1978 r. — 103) i administrację (odpowiednio 5 i 20), w mniejszym natomiast  
stopniu pracowników działalności podstawowej (159 i 208). 
Z bogatym dorobkiem weszła Biblioteka w obchody jubileuszowe, które zostały 
zorganizowane w maju 1979 r. Protektorat nad nimi objął minister kultury i sztuki 
Zygmunt Najdowski, wielce pomocny okazał się mecenat ze strony Poznańskich 
Zakładów Graficznych im. Marcina Kasprzaka. Dzięki nim bowiem w iście  
ekspresowym tempie -«- i w czynie społecznym! — ukazały się cztery publikacje, z  
których jedna z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem4, pozostałe zaś dosłownie w ostatniej 
chwili. Wśród nich czołowe miejsce zajmuje pięknie wydana książka na temat  
dziejów i chwili obecnej Biblioteki, w której część zasadniczą stanowi zarys jej  
dziejów, podzielony na dwie części: 1828-1945 (pióra wicedyrektora Kazimierza Ewicza) 
i 1945-1979 (autorstwa Krystyny Gumowskiej); został on poprzedzony wstępem  
Stanisława Kubiaka ukazującym miejsce Biblioteki w życiu kulturalnym Poznania 
XIX-XX w. oraz szkicem Witolda Jakóbczyka na temat postaci założyciela  
placówki. Uzupełnienie stanowią zestawienia bibliograficzne oraz wykazy pracowników 
i życiorysy dyrektorów, jak również personelu sprzed 1939 r. Całość uzupełnia  
bogata część ilustracyjna5. Pozostałe publikacje to bibliofilska edycja Statutu z 1829 r.9 
oraz popularnonaukowa broszura poświęcona Edwardowi Raczyńskiemu7. 
Obchody zostały poprzedzone licznymi artykułami prasowymi, towarzyszyła zaś 
im wystawa jubileuszowa obrazująca dzieje i zbiory MBP w Poznaniu. Uroczystość 
inauguracyjna — połączona z rozpoczęciem XXXII Dni Kultury, Oświaty, Książki 
i Prasy — odbyła się dn. 3 maja 1979 r. z udziałem zastępcy członka Biura  
Politycznego KC PZPR, sekretarza KC Jerzego Łukaszewicza, kierownictwa  
Ministerstwa Kultury i Sztuki, wojewódzkiej instancji partyjnej, władz województwa i  
miasta. Otworzył ją w holu Muzeum Narodowego wojewoda poznański dr Stanisław 
Cozaś, który przypomniał piękne karty z dziejów bibliotekarstwa wielkopolskiego, 
zwłaszcza jego patriotyczny nurt w okresie zaborów. Inauguracji Dni Kultury  
dokonał J. Łukaszewicz, po czym nastąpiła dekoracja pracowników Biblioteki  
odznaczeniami państwowymi, resortowymi i regionalnymi, a także wręczenie dorocznych 
nagród im. Heleny Radlińskiej. W imieniu odznaczonych głos zabrał dyrektor MBP 
im. E. Raczyńskiego Alfred Laboga8. Spotkanie uświetnił występ Chóru Stuligrosza. 
Następnie w gmachu Biblioteki (Pałac Raczyńskich) nastąpiło odsłonięcie  
tablicy pamiątkowej oraz otwarcie wystawy, po czym głos zabrali: wiceminister kultury 
i sztuki dr Józef Fajkowski i dyrektor Biblioteki Narodowej prof. Witold  
Stankiewicz. Z kolei na ręce prezydenta miasta Władysława Slebody rzemieślnik poznański 
Marian Walczak przekazał Bibliotece akt darowizny największego w kraju zbioru 
książek i materiałów związanych z J. I. Kraszewskim. Na zakończenie I sekretarz 
KW PZPR Jerzy Zasada przypomniał olbrzymie zasługi Jubilatki dla Poznania w 
ciągu minionego 150-lecia. 
4 A. Kaczkowski: Biblioteka Raczyńskich. Waszawa-Poznań 1978. 
« Miejska Biblioteka Publiczna Im. Edwarda Raczyńskiego w Poznaniu 1829-1979. War- 
szawa-Poznań 1979. 
• Statut Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu z 1829 roku. Reprodukcja rękopisu pierwszego 
statutu przechowywanego w zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Edwarda  
Raczyńskiego w Poznaniu. Wstęp: K. Ewicz. Poznań 1979. 
i M. Kosman: Swojemu miastu. Działalność Edwarda Raczyńskiego w Poznaniu w latach 
1829-1845. Poznań 1979. 
• Krzyże Kawalerskie Orderu Odrodzenia Polski otrzymały 4 osoby (H. Kurkowna, 
K. Ewicz, A. Laboga i W. Polaszewska), Złote Krzyże Zasługi — 5, Srebne — 5, Brązowe — 4, 
odznaki „zasłużony Działacz Kultury" — 14, Medale Komisji Edukacji Narodowej — z, 
honorowe odznaki „Za zasługi w rozwoju województwa poznańskiego" — 10, Honorowe 
Odznaki Miasta Poznania — 15. Biblioteka została odznaczona Honorową Odznaką Miasta 
Poznania i Medalem Komisji Edukcji Narodowej.
		

/pb1979z40048_0001.djvu

			436 
SPRAWOZDANIA 
W godzinach popołudniowych w gmachu Opery Poznańskiej specjalne  
przedstawienie „Córki pułku" G. Donizettiego zostało poprzedzone wręczeniem medali 
pamiątkowych, dyplomów i nagród zasłużonym pracownikom Biblioteki8, a także 
medali instytucjom i osobom związanym z przygotowaniem jubileuszu oraz blisko 
współpracującym z MBP. Szczególnie serdecznie został powitany były dyrektor 
Biblioteki mgr Janusz Dembski, obecnie zastępca kierownika Wydziału Pracy 
Ideowo-Wychowawczej KW PZPR w Poznaniu. W imieniu władz miejskich głos 
zabrał wiceprezydent mgr Andrzej Wituski. 
Następnego dnia w Sali Czerwonej Biblioteki Kórnickiej PAN (Pałac Działyń- 
skich) odbyła się sesja naukowa na temat: „Rola bibliotek publicznych w  
środowisku wielkomiejskim", podczas której wygłoszono 5 referatów i 12 komunikatów, 
w których zostały zaprezentowane zagadnienia ogólne10, wybrane problemy z  
działalności Biblioteki im. E. Raczyńskiego11 oraz niektóre szczegółowe kwestie z kręgu 
tematycznego sesji. Przed rozpoczęciem obrad życzenia jubileuszowe złożyli  
przedstawiciele bibliotek krajowych i zagranicznych. 
Z okazji obchodów obok medalu pamiątkowego zostały przygotowane dwa 
ekslibrisy autorstwa artysty plastyka Antoniego Gołębniaka. Także 14 zeszyt  
Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej został zadedykowany Książnicy Raczyńskich. 
Jubileusze stanowią okazję do spojrzenia wstecz, a także do formułowania  
planów dalekosiężnych. Jakie refleksje nasuwają się na marginesie tu omawianego? 
Imponujący jest dorobek Biblioteki Raczyńskich, ogromne jej zasługi dla  
rozwoju kultury narodowej, zwłaszcza dla środowiska poznańskiego. Jak przystało na 
prawdziwie wielką placówkę, jest ona wiecznie młoda — potrafi adaptować swe 
programy do aktualnych potrzeb społeczeństwa, wytrwale podążając wytyczoną 
drogą. Zabory to czas organizowania warsztatu pracy badawczej, służącego  
uczonym, młodzieży szkół średnich i inteligencji; warsztatu gromadzącego cenne zbiory 
narodowe. Czasy międzywojenne to kształtowanie nowoczesnej placówki, zgodnie 
z potrzebami kultury w niepodległym państwie. W Polsce Ludowej — przede  
wszystkim włączenie się w tok przemian socjalistycznych, popularyzacja książki, która 
dopiero teraz dokonała prawdziwej rewolucji. 
To wszystko budzi szacunek, uznanie, podziw. Na przyszłość oczekujemy  
kontynuacji działań dla dobra szerokich kręgów społeczeństwa, rozwijanie inicjatyw 
takich jak spotkania z ludźmi kultury, specjalistycznych konkursów, wystaw.  
Konieczne wydaje się też dalsze zdynamizowanie prac badawczych, prac nad zbiorami 
specjalnymi, które zresztą w Poznaniu są traktowane kompleksowo przez wszystkie 
biblioteki naukowe, gromadzące przede wszystkim materiały do dziejów  
Wielkopolski. I jeszcze jedno. Już Edward Raczyński myślał o stworzeniu na zapleczu 
Pałacu (plac obszerny, jedyny w mieście) nowoczesnego budynku bibliotecznego; 
do tego projektu wracano i później. Podczas jubileuszu nie było o tym mowy, ale 
może jeszcze nie za późno, by podjąć budowę; dopiero wtedy całość byłaby  
funkcjonalna. Chciałbym zakończyć tym życzeniem: oby zostało zrealizowane przed 
175-leciem Biblioteki. 
Marceli Kosman 
» Łącznie 25 osób otrzymało nagrody ministra kultury 1 sztuki oraz dyrektorów  
Wydziałów Kultury i Sztuki Urzędów wojewódzkiego i Miejskiego w Poznaniu. 
" Referaty: „Książka w kulturze współczesnej" (prof. J. Kossak), „Model funkcji  
biblioteki publicznej w środowisku wielkomiejskim" (prof. S. Kubiak), „Miejsce bibliotek  
publicznych w czytelnictwie społeczności wielkomiejskiej" (doc. J. Ankudowicz), „Rozmieszczenie 
przestrzenne placówek bibliotecznych w środowisku wielkomiejskim" (dr J. Zając). 
» Referat A. Labogi „Działalność MBP im. E. Raczyńskiego jako biblioteki regionalnej 
Poznania i Wielkopolski", komunikaty na temat bibliotek dziecięcych i czytelnictwa  
młodzieży w PRL, działalności informacyjnej, kulturalno-oświatowe], roli w spółdzielczym 
osiedlu mieszkaniowym.
		

/pb1979z40049_0001.djvu

			BIBLIOTECZNE ZBIORY RĘKOPIŚMIENNE 
437 
OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA 
POŚWIĘCONA BIBLIOTECZNYM ZBIOROM RĘKOPIŚMIENNYM 
Wrocław 23-24 marca 1979 ' 
Konferencja zorganizowana została przez Bibliotekę Zakładu Narodowego im. 
Ossolińskich PAN we Wrocławiu. Reprezentowane były: Biblioteka Narodowa,  
Biblioteka Śląska, Biblioteka Czartoryskich, samodzielne biblioteki Polskiej Akademii 
Nauk (Gdańsk, Kórnik, Kraków, Wrocław), biblioteka Instytutu Badań Literackich 
PAN, biblioteki uniwersyteckie (Kraków, Lublin — UMCS oraz KUL, Łódź, Toruń, 
Warszawa, Wrocław), biblioteki publiczne (Miejska Biblioteka Publiczna im. E.  
Raczyńskiego w Poznaniu, Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Książnica Miejska w 
Toruniu, Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. H. Łopacińskiego w Lublinie,  
Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Bydgoszczy). Biblioteki towarzystw naukowych 
reprezentowała Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Oprócz  
bibliotekarzy w obradach wzięli udział przedstawiciele Muzeum Literatury im.  
Adama Mickiewicza (mgr Tadeusz Januszewski i mgr Wiesława Kordaczuk), Instytutu 
Filozofii i Socjologii PAN (współautorzy Katalogu rękopisów średniowiecznych  
Biblioteki Jagiellońskiej — doc. dr Zofia Włodek i mgr Bożena Chmielewska), doc. dr 
Jerzy Woronczak z Instytutu Badań Literackich, doc. dr Kazimiera Maleczyńska 
z Instytutu Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego oraz dr Jerzy Pabisz, 
dyrektor Wojewódzkiego Archiwum Państwowego we Wrocławiu. Ponadto obecni 
byli kierownicy i pracownicy działów specjalnych, a także emerytowani pracownicy 
Działu Rękopisów Biblioteki Ossolineum. Łącznie w Konferencji uczestniczyło 
80 osób. 
Wygłoszono referaty, które w intencji organizatorów miały objąć całość  
tematyki wiążącej się z podstawowymi funkcjami bibliotecznych działów rękopisów. 
Z zaplanowanych referatów zabrakło jedynie referatu^Zbigniewa Jabłońskiego  
(Biblioteka PAN w Krakowie) o gromadzeniu rękopisów. W kolejności zgodnej z  
przebiegiem Konferencji były to referaty następujące: 
1. Jan Litwinek (Biblioteka PAN Zakładu Narodowego im. Ossolińskich): Stan 
i potrzeby informacji o bibliotecznych zbiorach rękopiśmiennych w Polsce; 
2. Danuta Kamolowa (Biblioteka Narodowa): Prace nad centralną informacją 
o rękopiśmiennych zbiorach bibliotek i muzeów w Polsce; 
3. Maria Kowalczyk (Biblioteka Jagiellońska): Opracowanie rękopisów  
średniowiecznych; 
4. Ryszard Marciniak '(Biblioteka Kórnicka PAN): Katalogowanie rękopisów 
staropolskich w Bibliotece Kórnickiej; 
5. Marta Klott-Żychska, Jan Kordel, Przemysław Szafran (Biblioteka Gdańska 
PAN): Magazynowanie, konserwacja i udostępnianie rękopisów; 
6. Krystyna Muszyńska (Biblioteka Narodowa): Wytyczne opracowania  
rękopisów w bibliotekach polskich z 1955 r. a praktyka. 
Jak widać z zestawu referatów, Konferencja objęła kilka, zasługujących na 
uwagę, zagadnień: 
Informacja o posiadanych zasobach. Sprawa ta, na tle  
poprzednio odbywanych spotkań bibliotekarzy-rękopiśmienni ków, chyba po raz  
pierwszy została szczególnie mocno podkreślona przez poświęcenie jej aż dwóch  
uzupełniających się wzajemnie referatów. Referat J. Litwinka dotyczył przede wszystkim 
aktualnego dorobku bibliotek _w_publikowaniu _katalogów i inwentarzy zbiorów. 
Główną jego tezą było stwierdzenie poważnej rozbieżności między osiągniętą przez 
I biblioteki wielkością i jakością zasobów a stanem udostępnienia informacji o nich 
w postaci publikowanych informatorów. Mimo dostrzegalnego postępu, zwłaszcza 
w ostatnim dwudziestoleciu, publikowane samoistne katalogi i inwentarze objęły 
niespełna 30% rękopisów znajdujących się w bibliotekach i częściowo w muzeach.
		

/pb1979z40050_0001.djvu

			438 
SPRAWOZDANIA 
Referat zmierzał do ukazania istniejącego stanu rzeczy nie analizując, znanych 
zresztą ogólnie, jego przyczyn (m.in. zbyt szczupła w większości bibliotek obsada 
personalna działów rękopisów i trudności poligraficzne opóźniające druk  
informatorów). Poruszone również zostały pewne problemy ogólne, m.in. konieczność  
zorganizowania ogólnopolskiego szkolenia rękopisoznawczego zbliżonego w koncepcji 
do kursu, jaki odbył się w 1950 r. w Bibliotece Jagiellońskiej. Postulat ten znalazł 
żywy oddźwięk w dyskusji i w przyjętych wnioskach. 
Danuta Kamolowa w swoim referacie przedstawia historię, metodykę i stan 
zaawansowania prac nad tworzeniem przez Zakład Rękopisów Biblioteki  
Narodowej centralnej informacji o rękopisach. Prace te są rozwijane w trzech  
zasadniczych kierunkach: a) systematycznie budowany jest centralny katalog spuścizn 
rękopiśmiennych, liczący obecnie ok. 40 000 kart scalających informację o ok. 800 
spuściznach; b) prowadzona jest centralna ewidencja zbiorów rękopiśmiennych, 
której owocem jest będący w ostatniej fazie opracowania przewodnik „Zbiory  
rękopisów w Polsce". Obejmie on zbiory ok. 350 bibliotek, muzeów i innych instytucji 
oraz ważniejsze kolekcje prywatne; c) uzupełnieniem powyższych prac jest  
bibliografia rękopisoznawstwa obejmująca wszelkie publikacje o rękopisach. Referentka 
wskazała również na niektóre trudności pojawiające się we współpracy z  
bibliotekami i muzeami. Zwłaszcza rękopisy muzealne nie zawsze są właściwie  
ewidencjonowane i opracowywane. 
Opracowanie rękopisów. Obydwa referaty traktujące o opracowaniu 
rękopisów (średniowiecznych i staropolskich) były ważkim elementem konferencji, 
jakkolwiek szczegóły metodyczne opracowania nie stały się znaczącym wątkiem 
dyskusji. Znaczenie referatów polegało raczej na tym, że w sposób dobitny  
uwidoczniły rozbieżności między zasadami opracowania zawartymi w Wytycznych  
opracowania rękopisów w bibliotekach polskich a praktyką. Maria Kowalczyk mówiąc 
o pracach nad katalogiem rękopisów średniowiecznych Biblioteki Jagiellońskiej 
stwierdziła, że na potrzeby tego katalogu opracowano specjalną instrukcję, uznając 
wskazówki Wytycznych za zdecydowanie niewystarczające. W odniesieniu do  
rękopisów staropolskich podobne stanowisko reprezentuje Biblioteka Kórnicka, która 
również zerwała ~z Wytycznymi, stosując własne zasady, umotywowane teoretycznie 
i realizowane w praktyce. Wyrazem tego był referat R. Marciniaka, który —  
wychodząc od założeń ogólnych (m.in. dwustopniowość opracowania: inwentarz i  
katalog) — zapoznał zebranych z ważniejszymi problemami metodyki  
katalogowania rękopisów staropolskich. 
Wspomniane referaty dotyczące opracowania korespondowały w pewnym  
zakresie z wygłoszonym w drugim dniu konferencji ważnym referatem Krystyny  
Muszyńskiej, która — przygotowując go — przeprowadziła ankietę wśród 23 działów 
rękopisów dla sprawdzenia praktycznego stosowania Wytycznych. Rezultatem tej 
ankiety był szczegółowo w referacie uzasadniony wniosek, że pod względem toku 
pracy, prowadzonej ewidencji i katalogów ani jedna biblioteka w Polsce nie stosuje 
się ściśle do tej instrukcji. Oznacza to, zdaniem referentki, że po ćwierćwieczu 
funkcjonowania Wytycznych nadszedł czas, aby powrócić do sprawy instrukcji  
opracowania rękopisów. Referat zawierał w tym względzie interesującą sugestię, aby 
w ślad za pogłębiającą się specjalizacją bibliotekarzy i rozróżnieniem różnych  
kategorii zbiorów nowo opracowana instrukcja podzielona została na trzy części,  
odpowiadające podziałowi rękopisów na średniowieczne, staropolskie i nowsze 
(XIX-XX w.). 
Referat przygotowany przez przedstawicieli Biblioteki PAN w Gdańsku  
dotyczył głównie techniki przechowywania, konserwacji i udostępniania rękopisów. 
Autorzy zwrócili uwagę na nowoczesne środki konserwacji materiałów  
rękopiśmiennych oraz uzasadnili potrzebę szerszego wykorzystywania środków technicznych 
w udostępnianiu rękopisów (mikrofilmy, mikrofisze, kserokopie), podkreślając przy
		

/pb1979z40051_0001.djvu

			BIBLIOTECZNE ZBIORY RĘKOPIŚMIENNE 
439 
tym, że nadmiar operacji reprograficznych wykonywanych na rękopisach (np.  
wielokrotne mikrofilmowanie tego samego obiektu) jest ze względów kortserwatorskich 
niekorzystne. Należy szukać takiego rozwiązania, które najmniej szkodziłoby  
zbiorom. Rozwiązaniem takim może być jednorazowe mikrofiszowanie. Wszelkie  
następne kopiowanie odbywałoby się za pomocą odpowiednich urządzeń z  
wykorzystaniem mikrofiszy, a nie oryginału. 
Dyskusja, która rozwinęła się po wygłoszonych referatach, dotyczyła różnych 
grup zagadnień, wśród których dominowały ogólne problemy opracowania,  
publikowania katalogów i inwentarzy, potrzeby modernizacji instrukcji opracowania 
rękopisów oraz ich udostępniania. 
Wypowiadano się również na temat zasad gromadzenia rękopisów, postulując 
podjęcie tej sprawy w skali międzybibliotecznej w celu ustalenia bardziej  
jednolitej polityki zakupów. 
Wiele głosów w dyskusji i ogólne poparcie zyskał postulat przeprowadzenia 
ogólnopolskiego kursu dla pracowników działów rękopisów, przy czym propozycje 
zmierzały w kierunku zorganizowania trzech kursów specjalistycznych: w zakresie 
rękopisów średniowiecznych, staropolskich i nowszych. 
Podsumowując obrady, dyrektor Biblioteki Ossolineum, dr Janusz Albin  
zaproponował przyjęcie do realizacji głównych wniosków wynikających z  
konferencji. W szczególności podjęte zostaną konkretne działania mające na celu  
opracowanie nowej instrukcji dla działów rękopisów. W tym celu powinna powstać  
komisja rzeczoznawców. Odpowiedni wniosek w tej sprawie będzie przekazany do 
Prezydium Narodowego Zasobu Bibliotecznego. 
W sprawie specjalistycznych kursów rękopisoznawczych przyjęto wstępne  
uzgodnienie podziału zadań pomiędzy największe biblioteki (Biblioteka Narodowa,  
Jagiellońska, Ossolineum). 
W podsumowaniu padła również, przyjęta przez aklamację, propozycja, aby na 
VIII Zjazd Bibliotekarzy Polskich w Poznaniu przygotowane zostało wystąpienie 
na temat aktualnych problemów związanych z bibliotecznymi zbiorami  
specjalnymi, oparte na wnioskach z odbytych już konferencji ogólnopolskich (starych  
druków i kartografii) oraz konferencji obecnej. 
Szczegółowy rejestr wniosków z konferencji po zredagowaniu został rozesłany 
zainteresowanym bibliotekom. 
Jan Litwinek 
4 — Przegląd Biblioteczny 4/79
		

/pb1979z40053_0001.djvu

			RECENZJE 
PRZEGLĄD BIBLIOTECZNY 1979 4 
PL ISSN 0033-202X 
KATALOGI RZECZOWE 
Organizacija sistematiceskich i predmetnych katalogov naućnych bibliotek. Sbornik 
naućnych trudov. Moskva: Gosud. Biblioteka SSSR im. V. I. Lenina 1975-1976, 
2 vyp. 98 + 118 s. — Sistematićeskie i predmetnye katalogi naućnych bibliotek. 
Sbornik naućnych trudov. Moskva: Gosud. Biblioteka SSSR im. V. I. Lenina 1978, 
111 s. 
Państwowa Biblioteka im. Lenina (Gosudarstwiennaja Bibliotieka SSSR im. 
W. I. Lenina — GBL) pełni w ZSRR funkcję ośrodka metodycznego dla bibliotek 
wszystkich sieci (prócz technicznych). Jednym ze sposobów realizacji tej funkcji 
jest publikacja materiałów o charakterze naukowo-badawczym i instrukcyjno-me- 
todycznym. W 1975 r. Oddział Katalogów Systematycznych i Przedmiotowych (Otdieł 
Sistiematiczeskich i Priedmietnych Katalogów — SPK) zainicjował wydawnictwo 
ciągłe na temat organizacji systematycznych i przedmiotowych katalogów  
bibliotek naukowych. W trzecim tomie zdecydowano się na zmianę tytułu: opuszczając 
słowo „organizacja" poszerzono jego zakres treściowy. Ten tom ukazał się bez  
numeru1, gdyż w tym czasie wydano w ZSRR zarządzenie zakazujące  
nieprofesjonalnym wydawcom numerowania publikowanych wydawnictw zbiorowych. Następne 
tomy omawianego wydawnictwa ukażą się pod własnymi, odrębnymi tytułami. 
W tomach dotąd opublikowanych zamieszczono 21 prac o różnorodnej  
problematyce. 
Pięć z nich ma charakter teoretyczny. E. R. Sukiasjan — redaktor naukowy  
całego wydawnictwa — zajął się (w t. 2) systemem terminologicznym dziedziny  
„klasyfikacja druków" zastosowanym w Słowniku terminów bibliotecznych, którego był 
współautorem2. Słownik zawiera ponad 120 terminów z tego zakresu. Przy jego 
opracowaniu oparto się m.in. na normie: GOST 17369-71 Klasyfikacja i kodowanie 
informacji. Podstawowe pojęcia. Terminy i określenia (Kłassifikacja i kodirowanie 
informacji. Osnownuje ponjatija. Tierrainy i opriedielenija). Autor przedstawił  
główne grupy terminów, omawiając te zwłaszcza, które nastręczały większe trudności: 
podstawowe pojęcia klasyfikacji, systemy klasyfikacji, terminy związane z notacją 
(symbolami klasyfikacyjnymi), z klasyfikacjami analityczno-syntetycznymi  
(fasetowymi). Poruszył ciekawą i mało na gruncie polskim opracowaną problematykę 
typizacji: do niedawna jedynie w UKD funkcjonowały tzw. poddziały wspólne 
(opriedielitieli) a więc kategorie pojęć ujednoliconych dla wszystkich działów i  
poddziałów klasyfikacji; ich stosowanie zapewniało jednorodną budowę analogicznych 
poddziałów. Na szerszą skalę ideę tę wykorzystały klasyfikacje fasetowe. Również 
w radzieckiej Klasyfikacji biblioteczno-bibliograficznej (Bibliotieczno-Bibliografi- 
czeskaja Kłassifikacja — BBK) — zajmującej pozycję pośrednią między  
klasyfikacjami monohierarchicznymi a fasetowymi — zastosowano w tej funkcji poddziały 
typowe (tipowyje dielenija) i schematy układu (płany rospołożenija). 
1 W niniejszej recenzji będzie Jednak — dla wygody — określany tak właśnie. 
* Slovar' bibllotecnych terminov. Red. O.S. Cubarjana. Moskva 1976, 222 s. 
*•
		

/pb1979z40054_0001.djvu

			442 
RECENZJE 
Teoretyczny charakter mają również dwie prace z tomu trzeciego. T. N. Acha- 
łaja przedstawia problemy oceny jakości katalogów. Ideałem byłoby znalezienie 
metody ilościowego pomiaru wskaźników jakości. Autorka referuje krytycznie  
nieliczne próby badań opartych na takich wskaźnikach; wszystkie one nie są wolne 
od subiektywizmu ocen, gdyż brak — jak dotąd — sposobu obiektywnej oceny 
przydatności dokumentu, i to z różnych punktów widzenia, uwzględniających nie 
tylko potrzeby informacyjne, ale i wychowawcze, rekreacyjne itd. 
Ju. N. Jegorow i L. A. Taraił (t. 3) stawiają interesujący, lecz mało zbadany 
problem wzajemnych związków między klasyfikacją a opartym na niej katalogiem 
systematycznym. Rozpatrują go z punktu widzenia teorii modelowania, w świetle 
której modelem jest klasyfikacja, obiektem — katalog. Jednocześnie można je  
traktować jako dwa zbiory, między którymi zachodzą stosunki homomorficzne lub  
izomorficzne. Stosunki homomorficzne istnieją wówczas, gdy jednemu elementowi  
(podziałowi) katalogu odpowiada jeden element (poddział) klasyfikacji, ale nie  
odwrotnie; znaczy to, że nie wszystkim szczegółowym poddziałom klasyfikacji  
odpowiadają takież poddziały katalogu. W miarę jednak przybywania nowego  
piśmiennictwa, o nowej tematyce, takie „rezerwy" klasyfikacji kurczą się — aż do  
osiągnięcia izomorfizmu, tzn. stosunku tożsamości struktur. Oznacza to wyczerpanie się 
możliwości rozwojowych klasyfikacji. Autorzy wskazują na czynniki  
przyspieszające i opóźniające ten moment i przedstawiają wzory pozwalające na dokładne 
obliczenie okresu żywotności klasyfikacji. 
L. A. Żarikowa (t. 2) zreferowała ciekawą (czy jednak realną?) koncepcję 
teoretyczną powiązania klasyfikacji proponowanej dla scentralizowanego systemu 
opracowania rzeczowego z typologią bibliotek — użytkowników tego systemu. 
Autorka krytycznie potraktowała stosowane lub proponowane w tej roli  
klasyfikacje kombinowane (kombinacjonnyje — zwane u nas czasem pół-fasetowymi) typu 
UKD czy BBK. Stwierdziła, że jedynie klasyfikacja analityczno-syntetyczna  
(fasetowa) pozwoli na elastyczne skracanie symboli klasyfikacyjnych, zależnie od  
potrzeb określonego typu bibliotek. Zamiast odrzucać dłuższą lub krótszą część  
końcową pełnego symbolu, np. przy skracaniu symbolów UKD, można skrócić każdą 
fasetę (czyli część składową symbolu) z osobna, z niektórych zrezygnować w ogóle. 
Biblioteka określonego typu stosować będzie formułę fasetową (tzn. model budowy 
symbolu z faset) uwzględniającą już stosowne dla danej biblioteki zasady  
skracania. Druga część artykułu przedstawia metodę ustalania (za pomocą obliczeń wg 
określonych wzorów) typu, do jakiego należy dana biblioteka. Za podstawę służy 
względna liczebność i ważność księgozbioru z danej dziedziny (w stosunku do  
całości zbiorów). • 
Artykuł Ju. W. Zwieriewa (t. 3) przedstawia jedyną w omawianym  
wydawnictwie relację z doświadczeń zagranicznych; autor charakteryzuje aparat  
informacyjny Biblioteki ONZ w Nowym Jorku. Stosuje się tam metody z gruntu odmienne 
niż w ZSRR: jak najmniejszą liczbę katalogów i kartotek skoncentrowanych w 
jednym miejscu (lub bliskim sąsiedztwie) — obok zbiorów ustawionych według 
działów i bezpośrednio dostępnych użytkownikom. 
Z kolei omówimy pięć prac związanych z praktyką biblioteczną. Tom trzeci 
otwiera charakterystyka współczesnej praktyki klasyfikacyjnej w bibliotekach  
radzieckich pióra E. R. Sukiasjana. Opracowanie składa się z dwóch części. Część 
pierwsza przedstawia cztery systemy stosowane współcześnie: trzy niżej omówione 
odmiany klasyfikacji dziesiętnej oraz BBK. 
1) Biblioteki publiczne, związkowe, kołchozowe, dziecięce i społeczne (np.  
partyjne) stosują Tablice klasyfikacji bibliotecznej (Tablicy bibliotiecznoj kłassifikacji 
— TBK), zwane też tablicami Tropowskiego, gdyż ten właśnie uczony opracował 
je na podstawie UKD w latach 30-tych; pracę jego kontynuował Ambarcumian. 
Obecnie istnieją cztery odmiany TBK — dla bibliotek publicznych, dziecięcych,
		

/pb1979z40055_0001.djvu

			KATALOGI RZECZOWE 
443 
obwodowych i wiejskich. Pierwsza miała kilka wydań, była stale aktualizowana 
i doskonalona — do początku lat 70-tych. Jej symbole figurowały na kartach  
drukowanych Wszechzwiązkowej Izby Książki (Wsiesojuznaja Kniżnaja Pałata — WKP). 
Od 1978 r. obowiązuje norma nakazująca zastąpienie tych symboli symbolem BBK". 
Obecnie uważa się, że TBK należy do zamkniętego już etapu historii bibliotek. 
2) Od początku lat 60-tych UKD znalazła szerokie rozpowszechnienie w  
radzieckich bibliotekach naukowych i specjalnych; stosuje ją ok. 35 000 bibliotek 
technicznych, medycznych, rolniczych i uczelnianych. Wyszły dwa wydania tablic 
pełnych, wydanie pośrednie, a także liczne tablice dziedzinowe. Symbole były i są 
stawiane na kartach drukowanych WKP oraz bezpośrednio na książkach i  
czasopismach. Zakres stosowania ograniczony jest zasadniczo do nauk ścisłych i  
technicznych. W tej roli UKD nie straci znaczenia i w przyszłości. 
3) Tablice klasyfikacji dziesiętnej WKP odpowiadały początkowo UKD. W  
latach 30-tych, po przerwaniu kontaktów z FID-em, zaczęto wnosić do nich zmiany 
i uzupełnienia narzucone przez praktykę — we własnym zakresie. Stosowanych  
tablic nigdy nie wydano drukiem. Ponieważ jednak symbole drukowano — w ramach 
scentralizowanej klasyfikacji — w Kniżnoj Letopisi i na kartach drukowanych WKP 
(tylko w działach 5 i 6 zastąpiono je w latach 60-tych symbolami UKD), system 
jest szeroko stosowany przez uniwersalne biblioteki naukowe (republikańskie, 
obwodowe, okręgowe, uniwersyteckie itd.) oraz przez wszystkie niemal biblioteki 
specjalne o profilu społeczno-politycznym i humanistycznym. Zdaniem autora  
jednak system ten nie ma już przed sobą żadnych perspektyw: „Na współczesnym 
etapie rozwoju nauki i praktyki społecznej żaden izolowany zespół naukowy nie 
będzie w stanie zapewnić odpowiedniości między stosowanym systemem  
klasyfikacji a osiągniętym poziomem nauki" (t. 3 s. 16-17). 
4) Tablice BBK zaczęto stosować na początku lat 60-tych, gdy tylko ukazały 
się ich pierwsze tomy. Obecnie stosują je biblioteki uniwersalne ZSRR (w tym 
największe: GBL, Państwowa Biblioteka Publiczna im. Sałtykowa-Szczedrina),  
biblioteki sieci Akademii Nauk, niektóre biblioteki republikańskie, obwodowe,  
uniwersyteckie itd. Wiele innych placówek wykorzystuje je tylko w niektórych  
działach, albo dla udoskonalenia stosowanej klasyfikacji. Prócz wydania pełnego (25  
tomów) istnieje wariant skrócony dla bibliotek naukowych (5 tomów), publicznych 
i dziecięcych (1-tomowe). Dwie ostatnie odmiany — podobnie jak opracowywany 
obszerniejszy wariant dla bibliotek obwodowych — zastąpiły w notacji litery  
cyframi arabskimi. Pracuje się nad założeniami nowego wydania pełnego,  
uwzględniającego osiągnięcia klasyfikacji fasetowych. Nie przesądzając tempa wprowadzania 
BBK w bibliotekach ZSRR autor nie wątpi, że przyszłość należy do tej  
klasyfikacji. 
W drugiej części artykułu E. R. Sukiasjan przedstawia sprawę jednolitego  
systemu języków informacyjnych. Sytuacja w tej dziedzinie jest bardzo złożona i nie 
rokuje nadziei na rychłe rozwiązanie problemu. Można oczekiwać, że rozwiązanie 
takie przyniesie język informacyjny łączący w systemie zautomatyzowanym zalety 
klasyfikacji i języków deskryptorowych. 
Cztery prace prezentują problemy katalogów różnych typów bibliotek. W tomie 
drugim Ju. W. Zwieriew i A. A. Lewinson charakteryzują katalog regionalny 
z uwzględnieniem jego definicji, funkcji, struktury i miejsca w systemie katalogów 
rzeczowych. N. A. Gizatullina zajęła się praktyką opracowywania piśmiennictwa 
w językach narodów ZSRR w katalogach systematycznych bibliotek republik  
autonomicznych. Biblioteki te mają zwykle po 30-40 katalogów i kartotek, które jednak 
w niejednakowym stopniu uwzględniają omawiane piśmiennictwo. Autorka kryty- 
» GOST 7. 4-77 Sistema informacionno-blbliogTafUieslio) dokumentacil. Vychodnye swe- 
clenlja v lzdatel'skoj produkcll, s. 24.
		

/pb1979z40056_0001.djvu

			444 
RECENZJE 
kuje te biblioteki, które wydzielają je w odrębne katalogi systematyczne, co z  
reguły obniża stopień jego wykorzystania. 
W. P. Polanów (t. 3) omówił wybrane problemy katalogów bibliotek  
obwodowych — ich zadania informacyjne i wychowawcze. Domaga się on skuteczniejszej 
pomocy dla bibliotek tego szczebla — przede wszystkim w postaci scentralizowanej 
klasyfikacji według BBK. Postuluje też powołanie ogólnozwiązkowej komisji  
problemowej do spraw katalogu systematycznego. 
S. N. Artamonowa (t. 3) przedstawiła wyniki badania porównawczego, jakie 
przeprowadziła w 19 bibliotekach naukowych Moskwy i Leningradu nad sposobem 
opracowania w ich katalogach nauki o literaturze i literaturze pięknej. 
Obecnie przechodzimy do pięciu prac traktujących o katalogach GBL. Tom 
pierwszy otwiera obszerna praca W. D. Sidniewej i E. R. Sukiasjana o historii, 
stanie i perspektywach jej katalogów systematycznych. W Bibliotece Muzeum im. 
Rumiancewa (której kontynuacją jest GBL) katalogu rzeczowego nie było. Zaraz 
po rewolucji przystąpiono do jego tworzenia, ponieważ jednak biblioteka była  
podzielona na 22 oddziały odpowiadające działom klasyfikacji, każdy tworzył własny 
schemat pod kierunkiem uczonego-specjalisty danej dziedziny, bez wspólnych  
założeń, współpracy itd. Po kilku latach zaczęły się próby ujednolicenia katalogu 
i wypracowywania jednolitej, marksistowskiej klasyfikacji. Właściwie jednak  
dopiero BBK stała się — w latach 60-tych — taką klasyfikacją. Niedostatki  
pierwotnego katalogu, pewne założenia metodyczne a także potrzeby praktyczne  
doprowadziły do powstania systemu liczącego obecnie kilkadziesiąt katalogów rzeczowych 
(z kartotekami — ok. 250), wydzielonych wg kryteriów dziedzinowych, językowych, 
formalnych i przeznaczenia. Dwa katalogi podstawowe to generalny katalog  
systematyczny (Gienieralnyj sistiematiczeskij katalog ■— GSK) do użytku służbowego, 
częściowo udostępniany czytelnikom, oraz centralny katalog dla czytelników. GSK 
sam zresztą stanowi cały system: jego częściami są katalogi systematyczne  
piśmiennictwa narodów ZSRR, Azji i Afryki, katalogi odrębnych typów wydawnictw 
(nut, nagrań, map, czasopism, dysertacji), katalog z zakresu wojskowości.  
Czytelnikom zaś służy m.in. katalog przedmiotowy, a także katalogi księgozbiorów  
podręcznych czytelń specjalnych, katalogi nowych nabytków itd. 
W miarę ukazywania się kolejnych tomów BBK tworzono odpowiednie działy 
nowego GSK. Od początku 1969 r. rozpoczęto intensywne prace nad nowym zrębem 
katalogów czytelniczych (centralnego i pozostałych). Prowadzi się też prace nad 
reklasyfikacją, jest to jednak zadanie olbrzymie: w 1967 r. wszystkie katalogi  
systematyczne GBL liczyły ok. 15 min kart. Ostatnio rozpoczęto prace nad  
przeobrażeniem katalogów GBL w autentyczny system (a nie ich mechaniczne zestawienie), 
w którym poszczególne części są różnorako powiązane i uzupełniają się, nie  
dublując swych funkcji. Rozważa się celowość istniejącego podziału katalogów wg  
kryteriów językowych. Postuluje się powołanie specjalnej komórki, której zadaniem 
będzie troska o nadążanie katalogów za współczesnym stanem wiedzy i  
wprowadzanie w nim odpowiednich zmian. 
Naszą wiedzę o katalogach GBL uzupełnia artykuł I. W. Barabanowej (t. 1) 
omawiający pewne problemy katalogu przedmiotowego; jest to jedyna praca z tego 
zakresu w omawianym wydawnictwie. Katalog taki powstał w GBL w 1931 r., 
jednak zmiana poglądów na wartość katalogów tego typu4 spowodowała zamknięcie 
go w 1950 r. Później uznano jego przydatność przynajmniej w zakresie nauk  
ścisłych, toteż w 1959 r. powstał katalog obejmujący tematy z zakresu techniki, nauk 
matematyczno-fizycznych i chemicznych, części nauk o Ziemi, gospodarki wiejskiej, 
leśnej i komunalnej, ekonomiki przemysłu i transportu. Wprowadzenie do katalogu 
przedmiotowego piśmiennictwa wydzielonego na zasadzie ujęcia dziedzinowego, nie 
* Por. H. Zaręba: Katalog przedmiotowy w Związku Radzieckim. „Rocz. Bibl. Nar." 1967 
T. 3 s. 45-59.
		

/pb1979z40057_0001.djvu

			KATALOGI RZECZOWE 
445 
zaś przedmiotu, powoduje niekompletność informacji. Według założeń  
teoretycznych tematy powinny w katalogu łączyć się w kompleksy: wąskie, gdy ich grupa 
zaczyna się od tego samego wyrazu (Transport, Transport kolejowy, Transport  
morski itd.) i szerokie, gdy są to tematy bliskie treściowo i powiązane logicznie. Otóż 
szerokie kompleksy przedmiotowe są w katalogu GBL niepełne, a środkiem  
zaradczym może być tylko rozszerzenie zakresu tematowanego piśmiennictwa. 
Dwa artykuły T. P. Miszynej (t. 1 i 2) traktują o pewnych zagadnieniach  
metodycznych indeksu przedmiotowego do katalogu systematycznego. Pierwszy  
zajmująco przedstawia zastosowanie metody analizy kategorialnej przy redagowaniu 
takiego indeksu, tworzonego od 1962 r., tzn. odkąd zaczął powstawać nowy zrąb 
GSK (wg BBK). Od 1969 r. udostępniono go czytelnikom (w drugim egzemplarzu). 
W 1970 r. — gdy liczył ok. 160 000 kart — przystąpiono do jego redakcji. W  
procesie tym wypracowano szereg precyzyjnych ustaleń i.zasad jednolitego  
traktowania pojęć (tematów i określników) o jednorodnym charakterze. Ustalenia te  
opublikowano w serii broszur o charakterze materiałów instrukcyjno-metodycznych. 
Posłużono się — jak już wspomniałam — metodą analizy kategorialnej. „Przez  
kategorie informacyjno-wyszukiwawcze w bibliotekoznawstwie i informacji naukowej 
rozumie się ogół pojęć jednorodnej treści połączony za pomocą terminu  
odzwierciedlającego ogólne znaczenie tego ogółu pojęć" (t. 1 s. 59). Najliczebniejsze  
kategorie obejmują pojęcia regionalne, narodowe, etniczne i językowe oraz instytucje 
i organizacje, następnie dziedziny wiedzy, gałęzie gospodarki narodowej, obiekty 
przyrody nieożywionej i ożywionej itd. Każda z kategorii może być — w razie 
potrzeby — dzielona dalej. Analiza taka pozwoliła zbadać wydzielone w każdej  
kategorii aspekty rozpatrywania tematu ujęte za pomocą określników. W rezultacie 
zostały sformułowane zasady selekcji określników i ustalono znormalizowany  
wykaz określników typowych dla każdej kategorii tematów. 
W drugim artykule Miszyna omawia pewne problemy metodyki tworzenia 
indeksu przedmiotowego do zautomatyzowanego drukowanego katalogu  
systematycznego. Ogranicza się przy tym do wskazania cech różniących taki indeks od 
indeksu do tradycyjnego katalogu systematycznego. Jest to jedna z dwóch prac 
dotykających sprawy automatyzacji katalogów. Autorem drugiej jest W. A. Miszyn 
(t. 2), który naświetla możliwości maszynowego wyszukiwania informacji wg  
symbolów BBK. Zgłasza też — z tego punktu widzenia — pewne postulaty wobec tej 
klasyfikacji. Ze szczególnym naciskiem postuluje fasetyzację jej struktury. 
Powyższy szkic przybliżył nas do ostatniej grupy sześciu prac w omawianych 
publikacjach; są to prace poświęcone poszczególnym działom BBK, zwykle w  
powiązaniu z odpowiednim działem katalogu GBL. S. M. Suchorukowa jest autorką 
trzech, poświęconych tematyce społeczno-ekonomicznej. W tomie pierwszym zajęła 
się ona odbiciem w BBK pewnych współczesnych problemów burżuazyjnej  
ekonomii politycznej i zaproponowała szereg uzupełnień i uściśleń, związanych przede 
wszystkim z tą problematyką, którą w języku angielskim obejmuje termin „eco- 
nomics", nie mający dotąd dokładnego odpowiednika w systemie pojęć  
marksistowskiej ekonomii. 
Tom drugi przyniósł interesujące rozważania tejże autorki o strukturalno-me- 
todologicznej ewolucji nauk społecznych i jej odzwierciedleniu w katalogach GBL. 
Autorka szkicuje historię tych nauk i stwierdza, że w ciągu ostatnich 70 lat  
dwukrotnie zostały one zdominowane przez zapożyczone metody: za pierwszym razem 
— matematyczne, za drugim — socjologiczne. Tak jednak jak badania ekonomiczne 
wykorzystujące metody matematyczne nie należą do matematyki, lecz do ekonomii, 
tak też badania pedagogiczne z zastosowaniem metod socjologicznych nie należą 
do socjologii, ale do pedagogiki. Jako socjologiczne zaś (i, odpowiednio,  
matematyczne) należy klasyfikować tylko prace traktujące o samych tych metodach. 
Drugą prawidłowością współczesnego rozwoju nauki jest kompleksowość badań.
		

/pb1979z40058_0001.djvu

			446 
RECENZJE 
Pojawiają się coraz liczniej takie tematy jak środowisko człowieka, wieś,  
odpoczynek, rodzina, które muszą być badane przy współpracy specjalistów z wielu  
dziedzin, i to reprezentujących zarówno nauki społeczne, jak i przyrodnicze. Dotychczas 
praktykuje się w GBL gromadzenie piśmiennictwa o charakterze kompleksowym 
w dziale „Socjologia" (skoro obejmuje m.in. tematykę społeczną) tak długo, aż dane 
zagadnienie uzyska odrębny symbol klasyfikacyjny wśród podstawowych działów 
BBK. Jest to jednak rozwiązanie tymczasowe. Jedynym rozwiązaniem właściwym 
byłoby utworzenie w GBL katalogu przedmiotowego z zakresu nauk społecznych. 
Tylko on bowiem jest w stanie odpowiednio ująć zachodzące stale w nauce  
procesy integracyjne. 
W tomie trzecim S. M. Suchorukowa i W. A. Altszuller proponują pewne  
uzupełnienia i uściślenia podddziału BBK poświęconego marksistowskiej ekonomii  
politycznej komunizmu. Podobnie konkretny charakter mają propozycje S. E. Nikitinej 
i L. S. Jakuszynej dotyczące klasyfikowania nowych metod badań językoznawczych 
(t. 1), Z. A. Gribowej, E. I. Saks i W. I. Siergiejewej — na temat środowiska  
człowieka (t. 2), oraz T. S. Gołtwinskiej — o rozpoznawaniu obrazów (t. 3). Druga 
z tych prac dotyczy właśnie opracowania typowego problemu kompleksowego; jest 
rzeczą interesującą przypatrzyć się, co się z nim dzieje w nowoczesnej wszak  
klasyfikacji: towarzyszący artykułowi systematyczny wykaz poddziałów, do których 
należy przydzielać piśmiennictwo z tego zakresu zawiera 133 pozycje! 
Natomiast Gołtwinska zajęła się metodą, której teoria jest przedmiotem badań 
cybernetyki, zaś zastosowania są nieomal uniwersalne. Postuluje ona m.in.  
znalezienie w BBK właściwego miejsca dla działu cybernetyki, a także dopracowania 
działu metodologii badań naukowych oraz określenia poddziałów typowych i  
specjalnych dla metody rozpoznawania obrazów5. 
Jak widać z powyższego przeglądu, publikacja Oddziału SPK GBL zawiera 
wiele bardzo interesujących materiałów. Niektóre mają głównie walor  
informacyjny; te — informując o stanie opracowania rzeczowego w bibliotekach  
radzieckich w ogóle, a w głównej bibliotece tego kraju w szczególności — są zajmujące 
i dla czytelnika polskiego. Inne stanowią pomoc metodyczną dla bibliotek  
stosujących BBK, zatem mniej są nam przydatne. Sądzę jednak, że najwartościowsze są 
te, które próbują rozwiązywać — a przynajmniej stawiają — pewne problemy 
teoretyczne lub metodyczne o charakterze bardziej uniwersalnym, nie zawężonym 
do jednej tylko klasyfikacji. I takich jest tu wiele. 
Ewa Stępniakowa 
NIEMIECKI SŁOWNIK ARCHIWALNY 
Lexikon Archwwesen der DDR. Herausgeleen von der Staatlichen Archiwerwaltung 
des Ministeriums des Innern der DDR. 2 Aufl. Berlin: Staatsverlag der DDR 1977, 
319 s. 
Powyższa publikacja jest rezultatem pracy ponad 50-osobowej grupy  
naukowców reprezentujących archiwistykę i dyscypliny pokrewne. Siedmioosobowemu  
komitetowi przewodniczył Eberhard Schetelich, który w przedmowie stwierdził m.in., 
że w opracowaniu leksykonu wykorzystano w dużej mierze wydawnictwa innych 
krajów socjalistycznych: Bułgarii, Jugosławii, Polski (Polski słownik archiwalny. 
Red. W. Maciejewska. Warszawa 1974) i ZSRR. Ponadto w bardzo  
wyselekcjonowanym zestawieniu literatury wymieniono Materiały do słownika terminologii  
archiwalnej krajów socjalistycznych (Red. Z. Kolankowski. Warszawa 1973). 
* Obraz to „mnogość przedmiotów podobnych do ciebie pod Jakimś ustalonym względem" 
(t. 3 s. 80}.
		

/pb1979z40059_0001.djvu

			NIEMIECKI SŁOWNIK ARCHIWALNY 
447 
Pod względem formalnym pracę należy uznać za przejrzystą. Zasadniczą część, 
którą stanowią objaśnienia terminów (Definitionen), poprzedzają: przedmowa,  
wskazówki dla korzystających z leksykonu, wykaz skrótów, wykaz skrótów literatury 
fachowej (zarządzeń, norm, instrukcji, tytułów wydawnictw zwartych, czasopism) 
oraz wybór literatury z zakresu terminologii archiwalnej. 
Główny zrąb zawiera ponad 550 objaśnień poszczególnych terminów ułożonych 
alfabetycznie. Przy niektórych podane są źródła, na podstawie których je  
sporządzono. Na końcu leksykonu znajdują się dwa spisy haseł, które — ze względu na 
brak wskaźników cyfrowych — trudno nazwać indeksami. Pierwszy spis —  
systematyczny —• szereguje wszystkie terminy rzeczowe w pięciu następujących działach: 
1) Naukowe podstawy archiwistyki, nauk pomocniczych historii i dyscyplin  
pokrewnych; 2) Dokumentacja archiwalna; 3) Funkcja i organizacja archiwistyki; 
4) Registratura (zarządzanie dokumentacją); 5) Procesy działalności archiwalnej 
(zabezpieczenie, ocena wartości, opracowanie i udostępnianie). W każdym dziale 
występują poddziały pierwszego i drugiego stopnia, w ostatnim — także trzeciego. 
W drugim spisie hasła są uporządkowane alfabetycznie. Tu szczególnie  
wyraźnie daje się odczuć brak wskaźników cyfrowych. 
Podstawowe terminy z zakresu archiwistyki nie odbiegają od znanych nam 
już choćby z Theoretiscłie Grundlagen der marxistisćh-leninistischen Archivwissen- 
schaft in der Deutschen Dęmokratischen Republik. (Potsdam 1971). Ich objaśnienia 
charakteryzują się próbą rozpatrywania większości problemów działalności  
archiwalnej w kategoriach ideologicznych. W wielu momentach rezultaty takiej  
postawy są dość interesujące i mogłyby stanowić niewątpliwie podstawę żywej dyskusji. 
Szkoda, że wykorzystanie dotychczasowego dorobku archiwistyki w  
omówieniach poszczególnych haseł zostało ograniczone tylko do czterech krajów  
socjalistycznych. Dość ogólnikowo scharakteryzowano sytuację w NRD i ZSRR, pomijając 
inne kraje, gdzie dyskusja metodologiczna była w pewnych latach znacznie żywsza. 
Odczuwa się również brak nie tyle krótkiego rysu historycznego, ile oceny  
dokonań wielu badaczy przynajmniej stuletniego niemal okresu dzielącego nas od 
wydanego w Groningen podręcznika Mullera, Feitha i Fruina*. Był przecież ten 
okres pod dużym wpływem uczonych niemieckich, takich jak: A. Brenneke, 
W. Leesch, H. O. Meisner, G. Enders, J. Papritz i ich poprzednicy. Przyczynili się 
oni w niemałym stopniu do rozwoju archiwistyki. Nieuzasadniony wydaje się  
także brak nazwisk: E. Casanovy, T. R. Schellenberga, G. A. Biełowa, K. G. Mitiajewa, 
H. Jenkinsona. 
Historia rozwoju archiwistyki jako dyscypliny naukowej pozwala dokładniej 
zrozumieć istotne i palące współczesne jej problemy. Świadomość istnienia bogatej 
w tradycje refleksji metodologicznej pozwoli pracownikom archiwum uświadomić 
sobie sens swojej pracy. 
Zastrzeżenia budzi również interpretacja niektórych terminów. M.in. chodzi tu 
o „Archivwesen sozialistischer Staaten" i „Bibliotheksgut". W pierwszym wypadku 
autorzy prawdopodobnie nieświadomie uwypuklili przede wszystkim aspekt  
organizacyjny: „Archiwistyka krajów socjalistycznych to całość składająca się z  
urzędów i organizacji archiwalnych tych państw wraz z nałożonymi na nie  
obowiązkami" (s. 60). A przecież wspólnota naszych państw opiera się na tych samych  
podstawach ideowych, stąd też należało na pierwszym miejscu uwypuklić aspekt  
jedności nie tyle organizacyjnej (jest ona w tym przypadku chyba dyskusyjna), ile 
ideologicznej. 
Z kolei nie można zgodzić się z poglądem, według którego „Bibliotheksgut" 
stanowią tylko „literarische Dokumente" (s. 102). Swego czasu polscy archiwiści 
* S. Muller, J. A. Feith, R. Fruin: Handleiding wor fict ordenęn ęn beschrijjuen Wił 
archieven. Groningen 1899,
		

/pb1979z40060_0001.djvu

			448 
RECENZJE 
i bibliotekarze prowadzili dość burzliwą dyskusją na temat rękopisu archiwalnego 
i bibliotecznego, która do dzisiaj nie została jeszcze ostatecznie podsumowana.  
Niemniej już teraz można stwierdzić, że ów tradycyjny spór stał się  
bezprzedmiotowy, bo np. niepowtarzalny rękopis lub maszynopis dzieła literackiego trafia do 
archiwum wraz z całą dokumentacją oficyny wydawniczej. 
Niewątpliwą zaletą leksykonu jest odzwierciedlenie związków archiwistyki z  
dyscyplinami pokrewnymi (Nachbarwissenschaften). Wzajemne relacje i  
hierarchizacja nauk w systemie komunikacji naukowej są jeszcze bardzo niejasne, a przecież 
już teraz stoimy wobec konieczności współpracy w ramach zintegrowanych  
systemów informacyjnych. Odpowiedzialność za jej prawidłową realizację spoczywa na 
wszystkich dyscyplinach (archiwistyka, bibliotekoznawstwo i nauka o informacji 
naukowej, muzeologia), które jednoczy ten sam przedmiot badań: szeroko  
rozumiany dokument. 
Potrzeba zainteresowania celami badawczymi i dorobkiem innych nauk jest 
w Lezikon Arckiwiesen der DDR wyraźnie zaznaczona. Dzisiaj już nie trzeba 
przekonywać o efektywności wdrożenia niektórych form działalności informacyjnej 
w archiwistyce, nawet mówi się często o możliwościach zastosowania osiągnięć  
cybernetyki. 
Przy tej okazji należy wskazać na możliwość powstania pewnego  
nieporozumienia terminologicznego. Otóż autorzy identyfikują termin: nauka o informacji 
i dokumentacji naukowej (Informations-und Dokumentationswissenschaft) ż  
terminem: informatyka (Informatik). W Związku Radzieckim, Czechosłowacji i  
Niemieckiej Republice Demokratycznej takie stanowisko jest ogólnie przyjęte. Natomiast 
w Polsce trwa nadal dyskusja, w której poszukuje się krótszej nazwy na  
oznaczenie dziedziny nauki zajmującej się badaniem procesów informacji naukowej. Przez 
termin „informatyka" rozumie się u nas dyscyplinę badającą problematykę  
przetwarzania danych przy użyciu elektronicznych maszyn cyfrowych. 
Najściślejsze więzy łączą archiwistykę z historią. Ma ona podstawowe  
znaczenie nie tylko dla teorii, ale przede wszystkim dla praktyki archiwalnej (s. 137). 
Dlatego też w rzeczowym spisie haseł umieszczono ją na jednym z pierwszych 
miejsc. Ponadto wymienione są m.in.: nauka o państwie i prawie, geografia histo- 
ryczno-ekonomiczna, nauka o informacji naukowej, muzeologia i  
bibliotekoznawstwo. Związki ostatniej dyscypliny z archiwistyką mają już swoją tradycję, której 
początek sięga prawdopodobnie 1910 r., kiedy to w Brukseli obradował I  
Międzynarodowy kongres archiwistów i bibliotekarzy. "Wzajemne kontakty i dyskusje 
przeszły kilka interesujących etapów rozwoju i warto ich omówieniu poświęcić co 
najmniej artykuł. 
Już teraz można dokonać wielu ciekawych spostrzeżeń, szczególnie gdy chodzi 
o oddziaływanie nauki o informacji naukowej na tradycyjny obiekt badań  
archiwistyki i bibliotekoznawstwa. Zagadnienie to z pewnością zasługuje na niejedno 
osobne omówienie. 
Leksykon prezentuje również pozostałe nauki pomocnicze historii: naukę 
o akcie, dyplomatykę, rękopisoznawstwo, paleografię, chronologię, sfragistykę,  
heraldykę, genealogię, filigranistykę, metrologię, numizmatykę i inne. 
Łexikon Arćhivwesen der DDR jest wynikiem realizacji problemu badawczego, 
sformułowanego przez Państwowy Zarząd Archiwalny przy Ministerstwie Spraw 
Wewnętrznych NRD (Staatliche Archiwerwaltung des Ministeriums des Innern der 
DDR) i umieszczonego w planie pięcioletnim (1971-1975), którego celem miało być 
wypracowanie marksistowsko-leninowskiej terminologii archiwalnej. Wiele haseł 
odzwierciedla współczesne tendencje w rozwoju archiwistyki i nauk pokrewnych. 
Wprawdzie omówienia niektórych terminów mogą podlegać dyskusji, ale może 
niecelowe byłoby zajmowanie się nimi w recenzji przeznaczonej dla bibliotekarzy. 
Wydaje się, iż encyklopedia ta mająca charakter podręczny i przeznaczona nie
		

/pb1979z40061_0001.djvu

			PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA KRAJOWEGO 
449 
tylko dla archiwistów, ale również dla kierowników i pracowników przedsiębiorstw, 
zakładów oraz organizacji społecznych, stanowi ważny krok w rozwoju  
archiwistyki Niemieckiej Republiki Demokratycznej. 
Przemysław Basiński 
PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA KRAJOWEGO 
Jednym z elementów rozwoju informacji naukowo-technicznej jest  
wprowadzenie systemu SDI, mającego na celu szybkie i stałe informowanie użytkownika o  
nowych publikacjach z interesującej go dziedziny. Przeprowadzona przez Instytut 
INTE analiza funkcjonowania systemu SDI w Polsce stała się podstawą  
opublikowanej niedawno pracy na temat selektywnej dystrybucji informacji [1]-  
Nakreślono w niej podstawowe pojęcia i zasady działania systemu, przedstawiono rozwój 
ośrodków realizujących SDI, scharakteryzowano użytkowników systemu. Następnie 
omówiono rolę prowadzonego przez CINTE systemu kart dokumentacyjnych,  
podając jego organizację i 'funkcjonowanie oraz opinie odbiorców. W kolejnym  
rozdziale zaprezentowano polskie ośrodki, w których wprowadzono zautomatyzowany 
system SDI, tj.: Politechnikę Wrocławską, Politechnikę Warszawską i Instytut 
Chemii Przemysłowej oraz Główną Bibliotekę Lekarską. Oddzielnie potraktowano 
sprawę oceny SDI przez użytkowników; opisano tu metodę i wyniki badań  
przeprowadzonych w kraju w 1977 r. oraz porównano je z opiniami użytkowników 
systemu za granicą. W podsumowaniu przedstawiono organizację i efekty  
funkcjonowania systemu SDI w Polsce, a także szereg postulatów zmierzających do  
usprawnienia działania systemu. 
Dnia 5 maja 1829 r. otwarto w Poznaniu pierwszą bibliotekę publiczną. Została 
ona ufundowana przez Edwarda Raczyńskiego. W bieżących roku placówka ta  
zajmująca przodujące miejsce wśród bibliotek poznańskich obchodziła jubileusz 150-le- 
cia istnienia. Z tej okazji wydano okolicznościową publikację poświęconą historii 
i działalności książnicy, noszącej obecnie nazwę Miejskiej Biblioteki Publicznej 
im. E. Raczyńskiego [2]. Książka zawiera prace napisane w większości przez  
pracowników Biblioteki. Po słowie wstępnym pióra Stanisława Kubiaka, znajdujemy 
szkic Witolda Jakóbczyka o udziale Edwarda Raczyńskiego w życiu politycznym 
i kulturalnym Wielkopolski. Następnie Kazimierz Ewicz omawia dzieje Biblioteki 
w latach 1829-1945, a Krystyna Gumowska prezentuje działalność i rozkwit tej 
instytucji w Polsce Ludowej. Bibliografię źródeł i materiałów do historii  
Biblioteki im. E. Raczyńskiego zestawiły Izabela Mrugasiewicz i Wanda Polaszewska. 
Końcową część wydawnictwa opracowaną przez Helenę Kagan stanowią biogramy 
pracowników z lat 1829-1939, dyrektorów i wicedyrektorów z lat 1945-1979 oraz 
wykaz osób zatrudnionych w Miejskiej Bibliotece Publicznej wg stanu na koniec 
1978 roku. Jak w każdym wydawnictwie pamiątkowym, nie brak i tu licznych  
ilustracji ukazujących Bibliotekę, jej zbiory i pracowników. 
Historia książki polskiej na Śląsku nie doczekała się jeszcze całościowego  
ujęcia. Liczne badania dotyczące tego tematu mają charakter wycinkowy. Takim 
przyczynkiem do dziejów książki śląskiej jest praca Otylii Słomczyńskiej [3]  
wydana przez Instytut Śląski w Opolu. Monografia przedstawia ruch drukarsko-edy- 
torski w Opolu w latach 1800-1890, ze szczególnym uwzględnieniem publikacji  
polskich. Autorka omówiła dotychczasowy stan badań bibliologicznych w odniesieniu 
do obszaru Śląska, ukazała na tle stosunków społeczno-kulturalnych i gospodarczych 
warunki rozwoju książki polskiej na Górnym Śląsku w w. XVII-XIX,  
scharakteryzowała sylwetki drukarzy i osiągnięcia oficyn opolskich działających w XIX w. 
i przedstawiła czynniki determinujące ich działalność. Osobny rozdział poświęciła 
autorom i wydawcom poloników oraz księgarzom propagującym książki w języku
		

/pb1979z40062_0001.djvu

			450 
RECENZJE 
polskim, określiła też zasiąg rozpowszechniania książki polskiej i potrzeby  
czytelnicze ludności Śląska Opolskiego. Uzupełnieniem pracy O. Słomczyńskiej jest  
bibliografia poloników proweniencji opolskiej, wykazująca 148 pozycji. 
Przedmiotem obowiązującej od 1 stycznia 1979 r. arkuszowej normy PN-78/N- 
-01222 [4] jest kompozycja wydawnicza książki. Ustanowiono ją w miejsce 4  
wcześniejszych norm związanych z tym zagadnieniem, tj.: PN-65/N-01173, PN-70/N-01162, 
-PN-62/N-01166 i PN-64/N-01172. Omawiana norma jest normą arkuszową; składa 
się z 9 arkuszy. Pierwszy arkusz 00 zawiera postanowienia ogólne. Dalsze arkusze 
odpowiadają kolejnym częściom składowym książki, i tak: arkusz 01 — karty 
tytułowe, arkusz 02 — materiały wprowadzające, arkusz 03 — tekst główny, arkusz 
04 — materiały uzupełniające tekst główny, arkusz 05 — materiały informacyjno- 
-pomocnicze, arkusz 06 — indeksy, arkusz 08 — okładka i obwoluta. Arkusz 07 — 
bibliografia załącznikowa — został opracowany później i ustanowiony w 1979 r. 
Przyjęty układ normy stwarza możliwość posługiwania się całością lub każdym 
arkuszem osobno i ułatwi ewentualną nowelizację części normy. 
WYKAZ OMÓWIONYCH PUBLIKACJI 
1. Selektywna dystrybucja informacji. Organizacja i funkcjonowanie SDI w 
Polsce. Warszawa: Instytut INTE 1979, 119 s. Prace INTE nr 20. 
2. Miejska Biblioteka Publiczna im. Edioarda Raczyńskiego w Poznaniu 1829- 
-1979. Warszawa: PWN 1979, 121 s. 
3. Otylia Słomczyńska: Książka polska w Opolu (.1800-1890). Opole:  
Instytut Śląski 1978, 211 s. 
4. PN-78/N-01222 Kompozycja wydawnicza książki.. Norma arkuszowa. Arkusz 
00-06, 08. 
Alicja Olejnik
		

/pb1979z40063_0001.djvu

			KRONIKA KRAJOWA 
PBZEGLĄD BIBLIOTECZNY 1879 4 
PL ISSN 0033-202X 
DNI KULTURY, OŚWIATY, KSIĄŻKI I PRASY 
Centralna inauguracja Dni Kultury, Oświaty, Książki i Prasy odbyła się w 
Dniu Bibliotek — 3.5.1979 — w Poznaniu. W uroczystościach wzięli udział: zastępca 
członka Biura Politycznego, sekretarz KC PZPR Jerzy Łukaszewicz, kierownik 
Wydziału Kultury KC PZPR Bogdan Gawroński, minister kultury i sztuki Zygmunt 
Najdowski oraz gospodarze Wielkopolski z I sekretarzem KW PZPR Jerzym 
Zasadą. 
JUBILEUSZ 150-LECIA MIEJSKIEJ BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ 
IM. EDWARDA RACZYŃSKIEGO W POZNANIU 
W dniach 3-4.5.1979 odbyły się uroczystości jubileuszowe MBP im. E.  
Raczyńskiego w Poznaniu, powiązane z inauguracją Dni Kultury, Oświaty, Książki i Prasy. 
Na uroczystości te złożyły się: otwarcie wystawy jubileuszowej, odsłonięcie tablicy 
pamiątkowej oraz ogólnopolska sesja naukowa nt. „Rola bibliotek publicznych w 
środowisku wielkomiejskim". Na sesji wygłoszono 5 referatów. Ponadto wygłoszono 
szereg komunikatów. Szczegółowe sprawozdania zob. s. 432. 
NAGRODA IM. HELENY RADLIŃSKIEJ W 1979 R. 
Podczas centralnych uroczystości z okazji Cni Kultury, Oświaty, Książki i  
Prasy zostały przyznane nagrody im. Heleny Radlińskiej za wybitne osiągnięcia w 
dziedzinie bibliotekoznawstwa i bibliotekarstwa. Nagrodę I stopnia ex aeąuo  
otrzymali: prof. dr hab. Maria Dembowska i doc. dr Józef Korpała; nagrodę II stopnia: 
Maria Gutry; nagrodę III stopnia ex aeąuo: mgr Emilia Białkowska i Waleria 
Konarska. 
ZEBRANIE KOMISJI PRACOWNIKÓW INFORMACJI NAUKOWEJ ZNP 
Dnia 4.5.1979 odbyło się zebranie Komisji Pracowników Informacji Naukowej 
Sekcji Nauki ZNP, na którym dr Hanna Uniejewska złożyła sprawozdanie z  
konferencji nt. kierunków rozwoju bibliotek szkół wyższych resortu nauki, szkolnictwa 
wyższego i techniki, która odbyła się w kwietniu 1979 r. w Jarocinie. Doc. dr  
Krystyna Wyczańska zreferowała wnioski narady zorganizowanej w dn. 5-6.12.1978 
przez ZG SBP i ZNP nt. zastosowania mikroform w informacji naukowej. Mgr  
Jadwiga Ćwiekowa przedstawiła referat nieobecnej na zebraniu mgr Anny Romańskiej 
dotyczący selekcji zbiorów w bibliotekach naukowych.
		

/pb1979z40064_0001.djvu

			452 
KRONIKA KRAJOWA 
SESJA EGZAMINACYJNA DLA KANDYDATÓW NA BIBLIOTEKARZY 
DYPLOMOWANYCH 
W dniach 12-16.5.1979 w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Wrocławskiego  
odbyła się I sesja egzaminacyjna IV kadencji Komisji Egzaminacyjnej dla  
kandydatów na bibliotekarzy dyplomowanych. Do egzaminu dopuszczono 43 osoby. Złożyło 
go z wynikiem pozytywnym 41 osób. Na egzaminie pisemnym z bibliotekarstwa 
kandydaci mieli do wyboru jeden z 6 tematów: Biblioteki fundacyjne, ich rola 
i miejsce w kulturze narodowej; Konwencjonalne i nowoczesne narzędzia pracy 
w bibliotekach naukowych; Problemy organizacyjne i metodyczne centralnych  
bibliotek naukowych w Polsce; Organizacja działalności informacyjnej w bibliotece 
szkoły wyższej; Fachowe czasopisma bibliotekarskie i ich znaczenie w praktyce 
zawodowej; Tradycyjne i współczesne funkcje biblioteki narodowej. Egzamin ustny 
został przeprowadzony w 2 zespołach pod przewodnictwem doc. dra Z. Jabłońskiego 
i doc. dra Z. Bir.erowskiego. 
KONFERENCJA NA TEMAT SPRAWOZDAWCZOŚCI I STATYSTYKI 
BIBLIOTECZNEJ 
Komisja Statystyczna przy ZG SBP zorganizowała w Warszawie dn. 14.5.1979 
ogólnopolską konferencję nt. sprawozdawczości i statystyki bibliotecznej.  
Wygłoszono referaty: Miejsce i rola statystyki bibliotecznej w statystyce państwowej 
(mgr Wiesław Łagodziński); Zakres sprawozdawczości bibliotecznej — problemy 
i postulaty (mgr Romana Steczowicz); Z problematyki dokumentowania działalności 
bibliotek — działalność informacyjna (mgr Mirosława Kocięcka); Statystyka  
bibliotek w działalności IFLA (mgr Andrzej Jopkiewicz). Przedstawiono również  
komunikaty i doniesienia dotyczące badań statystycznych w bibliotekach. 
MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUCZYCIELI 
SZKÓŁ BIBLIOTEKARSKICH KRAJÓW SOCJALISTYCZNYCH 
W dniach 22-23.5.1979 odbyła się w Państwowym Ośrodku Kształcenia  
Bibliotekarzy w Jarocinie konferencja metodyczna. Program obejmował następujące  
pozycje: Otwarcie i zagajenie (mgr Lucjan Biliński); Społeczna funkcja książki (mgr 
Janusz Kostecki); Bibliotekarstwo w planach i programach nauczania szkół  
bibliotekarskich (mgr Lucyna Żuk); Metody dydaktyczne i wykorzystanie technicznych 
środków w nauczaniu bibliotekarstwa (mgr Artur Lenczewski); Praktyki szkolne 
jako forma przygotowania zawodowego bibliotekarzy (mgr Aniela Krzeska).  
Komunikaty i informacje na temat dydaktycznych i metodycznych problemów w  
nauczaniu bibliotekarstwa przedstawili goście zagraniczni z Bułgarii, Czechosłowacji, 
NRD i Węgier. 
NOWY GMACH WOJEWÓDZKIEJ BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ W ELBLĄGU 
Dnia 28.5.1979 odbyło się uroczyste otwarcie nowej siedziby Wojewódzkiej Bi - 
blioteki Publicznej w Elblągu. Z tej okazji została zorganizowana przez  
Departament Bibliotek, Domów Kultury i Działalności Społeczno-Kulturalnej Ministerstwa 
Kultury i Sztuki, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Elblągu oraz 
Wojewódzką Bibliotekę Publiczną im. C. Norwida w Elblągu sesja nt. literatury 
dla dzieci — jej miejsca i roli w kulturze narodowej.
		

/pb1979z40065_0001.djvu

			KRONIKA KRAJOWA 
453 
NARADA W SPRAWIE BIBLIOTEK CENTRALNYCH 
W dniach 19-20.6.1979 odbyła się w Wildze narada dyrektorów bibliotek  
centralnych zorganizowana przez Centrum INTE. Celem konferencji było  
przedyskutowanie najpilniejszych problemów związanych z realizacją planu specjalizacji  
zbiorów materiałów bibliotecznych. Wygłoszono następujące referaty: Referat  
wprowadzający (inż. Mieczysław Derentowicz); Omówienie zagadnień związanych z  
budową sieci dziedzinowych (dr Hanna Uniejewska); Gromadzenie zbiorów w  
warunkach wdrażania planu specjalizacji (mgr Jerzy Lewandowski); Selekcja zbiorów w 
warunkach wdrażania planu specjalizacji (mgr Anna Romańska); Warunki planu 
specjalizacji zbiorów materiałów bibliotecznych (mgr Edmund Domański);  
Perspektywy rozwojowe katalogów centralnych (mgr Danuta Rymsza-Zalewska); Katalogi 
dziedzinowe w bibliotekach centralnych (dr J. Śliwiński); Katalogi regionalne 
(dr Józef Czerni). Ożywiona dyskusja wskazała na wagę aktu prawnego  
dotyczącego bibliotek centralnych, ale również na trudne do szybkiej realizacji problemy 
wdrażania go w życie. Przy okazji spotkania przedstawicieli bibliotek centralnych 
wybrano Kolegium Dyrektorów Bibliotek Centralnych. Na przewodniczącego  
została wybrana jednogłośnie dr Hanna Uniejewska, dyrektor Biblioteki SGPiS — 
Centralnej Biblioteki Nauk Ekonomicznych. Wiceprzewodniczącymi zostali doc. dr 
Radosław Cybulski i dr Regina Hancko. 
OBRADY SEJMOWEJ KOMISJI NAUKI I POSTĘPU TECHNICZNEGO 
Dnia 22.5.1979 odbyło się posiedzenie Sejmowej Komisji Nauki i Postępu  
Technicznego, która rozpatrzyła stan i perspektywy rozwoju informacji naukowej i  
technicznej. W obradach, którym przewodniczył poseł Jerzy Nawrocki, udział wzięli 
przedstawiciele Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z  
wiceministrem Tomaszem Biernackim, Polskiej Akademii Nauk, Komisji Planowania przy 
Radzie Ministrów, Najwyższej Izby Kontroli, Ministerstwa Przemysłu  
Maszynowego, Ministerstwa Przemysłu Lekkiego i Ministerstwa Przemysłu Chemicznego. Stały 
postęp w rozwijaniu działalności informacyjnej uznano za jedno z ważniejszych  
zadań gospodarczych. Komisja uchwaliła dezyderat w sprawie przyspieszenia prac 
nad ustawą o informacji, uzasadniając to pilną potrzebą formalno-prawnego  
uregulowania podstaw do harmonijnego rozwoju i funkcjonowania systemu SINTO
		

/pb1979z40066_0001.djvu

			WYDAWNICTWA OTRZYMANE 
Wydawnictwa zwarte 
Augusto Antoniella: L'arćhivio comunale postunitario. Contributo aWordinamento 
degli archivi dei comurd. Firenze: Giunta Regionale Toscana. La Nuova Italia 
1979. 
Kleinod der Buchkunst. Hrsg. von Dr. Erhard Walter. Leipzig: Veb Fachbucłwerlag 
1979. 
Personalni Bibliografie PhDr Kamila Gróha. Praha: Statni knihovna ĆSR 1978. 
Zbornik Filozofickej Fakulty Univerzity Komenskeho. Informatika. RoCnik II. 
Bratislava 1975. Bratislava: Slovenske Pedagogicke Nakladatel'stwo 1978. 
Wisseniuertes iiber die Deutsche Biicherei. Leipzig: Deutsche Biicherei 1978. 
Wydawnictwa ciągłe 
Citatel' 1979 R. 28 cis. 5-6. 
Kniźnice a vedecke informacie 1979 R. 11 ćis. 2-3. 
Księgarz 1979 R. 23 nr 2. 
Mitteilungen aus dem Wissensćhaftlichen Bibliothekswesen der Deutschen Demo- 
kratischen Republik 1978 Jg. 16 H. 10/11-12 1979 Jg. 17 H. 1/2.
		

/pb1979z40067_0001.djvu

			AUTORZY 
Przemysław BASIŃSKI, mgr 
Maria BRYKCZYftSKA, mgr 
Cecylia Zofia GAŁCZYŃSKA, mgr 
Marceli KOSMAN, doc. dr hab. 
Jan LITWINEK, mgr 
Elżbieta MALINOWSKA, mgr 
Alicja OLEJNIK, mgr 
Barbara SORDYLOWA, dr 
Ewa STĘPNIAKOWA, mgr 
Janina TYSZKOWSKA, mgr 
Kronikę krajową oprać: 
Hanna ZASADOWA, mgr 
Tłumaczenie angielskie: 
Mirosław KOŁAKOWSKI, mgr 
instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UAM 
w Poznaniu 
Biblioteka SGPiS w Warszawie 
WiMBP w Szczecinie 
Biblioteka Kórnicka PAN 
Biblioteka PAN Zakł. Naród. im. Ossolińskich 
Centrum INTE 
Biblioteka PAN w Warszawie 
Biblioteka PAN w Warszawie 
Biblioteka Narodowa 
Biblioteka Jagiellońska 
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie 
Instytut INTE
		

/pb1979z40068_0001.djvu

			WSKAZÓWKI DLA AUTORÓW 
Redakcja Przeglądu Bibliotecznego uprzejmie prosi Autorów o przestrzeganie  
następujących zasad przy nadsyłaniu materiałów: 
Artykuł nie powinien przekraczać 15 stron maszynopisu formatu A4 wraz z przypisami 
i ewentualnymi tablicami. Tekst maszynopisu winien być pisany z podwójnym odstępem  
między wierszami (ok. 30 wierszy na stronie, margines ok. 5 cm). 
Maszynopis artykułu należy dostarczać w 3 egz. Inne materiały jak recenzje,  
sprawozdania itp. — w 2 egz. Materiały ilustracyjne (np. tablice, wykresy) powinny być umieszczone 
na osobnych ponumerowanych stronach z zaznaczeniem ich miejsca w tekście. 
Przypisy należy umieszczać na końcu tekstu na osobnych stronach. Opis w przypisie 
winien składać się z: Imienia i nazwiska autora, tytułu publikacji, miejsca wydania, nazwy 
wydawnictwa i roku wydania oraz stron, na których znajduje się cytowany fragment. 
W przypadku powoływania się na artykuł opis powinien zawierać: imię i nazwisko autora, 
tytuł artykułu, nazwę czasopisma, rok, tom, strony (od — do) lub stronę cytowanego  
fragmentu. 
Każdy artykuł winien być zaopatrzony w streszczenie autorskie1 na ok. 1/2 strony  
maszynopisu. 
Autorzy proszeni są o podawanie (oprócz imienia i nazwiska) również tytułu naukowego, 
nazwy i adresu instytucji, w której pracują, adresu prywatnego, numeru telefonu. 
Redakcja zamawia materiały na podstawie wcześniejszego zgłoszenia tematu lub  
konspektu. 
Materiałów nie zamówionych Redakcja nie zwraca. 
Redakcja zastrzega sobie prawo skracania materiałów oraz wprowadzania zmian.
		

/pb1979z40069_0001.djvu

			WAŻNIEJSZE DOSTRZEŻONE BŁĘDY DRUKU „PRZEGLĄDU BIBLIOTECZNEGO" 
ZESZ. 1/1979 
strona 
2 (Contents) 
tt 
n 
fł 
„ 
ii 
„ 
5 
13 
14 
95 
109 przestawienie 
wiersz 
16 g. 
20 g. 
21 g. 
23 g. 
24 g. 
25 g. 
28 g. 
17 g. 
3 g. 
13 d. 
22 g. 
wiersza wiersz 2 d. 
147 
163 
strona wiersz 
11 g- 
4 g. 
jest 
standar 
Summary — 85 
Summary — 92 
Summary — 102 
SINT 
Summary — 109 
Summary — 117 
zatwierdzeniu 
Bibliotheca Partia 
od przyszłości 
ZSSR 
powinno być 
standard 
Summary — 89 
Summary — 96 
Summary — 106 
SINTb 
Summary — 114 
Summary —■ 121 
zatwierdzenie 
Bibliotheca Patria 
do przyszłości 
ZSRR 
powinien być wierszem 24 od g. 
społeczeństwu 
opisu  
bibliograficznego i innych materiałów 
ZESZ. 2/1979 
jest 
społeczeństwa 
opisu  
bibliograficznego artykułów i innych 
materiałów 
powinno być 
170 
170 
189 
191 
191 
193 
213 
263 
15 g 
8 d 
22 d 
23 d 
żywa pagi- 
na 
żywa pagi- 
na 
9 g 
14 g 
Polish Librarians 
Association 
og the jubilee 
PiW 
Wrocławski Tygodnik 
Kulturalny 
Biografia 
Biografia 
1868 
w trzeciej pracy 
Polish Library 
Association 
of the jubilee 
PIW 
WTK. Wrocławski Tygodnik 
Katolików 
Bibliografia 
Bibliografia 
1968 
w trzeciej części pracy
		

/pb1979z40070_0001.djvu

			PRZEGLĄD BIBLIOTECZNY 
Warunki prenumeraty 
Cena prenumeraty rocznej zl 120.— 
Cena prenumeraty półrocznej zł 60.— 
Informacji o warunkach prenumeraty udzielają Oddziały RSW „Prasa-Książka- 
-Ruch" 1 urzędy pocztowe. 
Sprzedaż numerów bieżących i archiwalnych: 
— w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN  
sprzedaż gotówkowa i wysyłkowa numerów bieżących i archiwalnych; płatność gotówką, 
przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. 
Adres: OR PAN, Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 
I Oddział Warszawa. 
Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1979. 
Nakład: 5000 egz. Objętość: ark. wyd. 10,20 ark. druk 4,25+2,25.+ 
+0,50+0,25 ark. wkł. ark. Al-13. Papier druk. sat. ki. III, 80 g. 70X100. 
Oddano do składu 12 VIII 1979. Podpisano do druku 21 XI 1979. 
Druk ukończono w grudniu 1979. Wrocławskie Zakłady Graficzne. 
Wrocław, ul Oławska 11. Zam. 413/79 T-18. Cena zł 30.—